-

Dali &

-


-








.

--.


.

./.

 
 

 

: '



                                                   Βιογραφικ

     Ο Λεκιος Απουλιος, ο επιλεγμενος Πλατωνικς και Σοφιστς, υπρξε φιλσοφος, ποιητς και ρτορας. Γεννημνος απ πλοσιους γονες στη Μαδαρα -το Μ 'Νταουρος της σημερινς Αλγερας- σ' δαφος που με βση τα σημεριν δεδομνα θα ταν Αλγερινς. Τμμα του βασλειου του Σφαξ αρχικ, η Μαδαρα δθηκε στους Ρωμαους απ τον σμμαχ τους Μασινσα. τσι γινε μα απ τις ρωμακς βορειοαφρικανικς αποικες κι αναπτχθηκε κτω απ τη κυριαρχα των Αντωννων. Ο πατρας του Απουλιου ταν ο νας εκ των δο αρχντων της πλης, το μεγαλτερο δικαστικ αξωμα στη Μαδαρα. Μετ το θνατο του πατρα του, γινε στη θση του ρχων, κληρονομντας ταυτχρονα τμμα της πατρικς περιουσας, που ανερχτανε στο διλου ευκαταφρνητο ποσ των 2 εκατομμυρων σηστερσων.

     Ο Απουλιος εναι γνωστς στο ελληνικ αναγνωστικ κοιν περισστερο απ το δισημο ργο του Μεταμορφσεις Ο Χρυσς Γιδαρος, πως γινε γνωστ απ την εποχ του Αυγουστνου. Ο διος ισχυρζεται τι ταξδεψε πολ ως νος και μορφθηκε στη Καρχηδνα, την Ελλδα και τη Ρμη. Στη Καρχηδνα, παιδ ακμη, διδχθηκε τη γραμματικ και τη ρητορικ. Τις σπουδς του τελειοποησε στην Αθνα, που ρθε για να μθει την ελληνικ γλσσα, αλλ στη πορεα του χρνου, μελετντας φιλολογα, ρητορικ, ποηση και φιλοσοφα, απ’ ,τι φανεται κρδισε το δικαωμα ν' αποκαλεται πλατωνικς φιλσοφος. Η Ρμη μλλον δεν του ρεσε καθλου, ετε γιατ ταν ιδιατερα πολυπληθς και πολβουη γιατ δεν εχε σωστος διδσκαλους. Παρλο που η Μαδαρα ταν ευημεροσα ρωμακ αποικα, ο διος αποκαλοσε τον εαυτ του μισ Νουμιδ και μισ Γαιτουλιαν, καθς η γεντειρ του βρισκταν ανμεσα στα σνορα των δο βασιλεων, της Νουμιδας και της Γαιτουλας.



     Καθς οι ερευνητς θεωρον τον Χρυσ Γιδαρο, να απ τα ργα του, τουλχιστον εν μρει αυτοβιογραφικ, υποθτουμε τι το πλρες νομ του ταν Λεκιος Απουλιος Αππουλιος, το νομα του πατρα του Θησας και το νομα της μητρας του Σλβια. Αν συνεχσουμε την υπθεση, γνωρζουμε, επσης, τι η μητρα του καταγταν απ θεσσαλικ οικογνεια κι τι ταν απγονος του επιφανος Πλουτρχου. λλες πιθανς πληροφορες που μπορε ν' αντλσει κανες απ το ξοχο διγημα εναι τι δε γνριζε τα Λατινικ ως του φτασε στη Ρμη. Το πιθαντερο, ωστσο, εναι πως τανε δγλωσσος απ τη παιδικ του ηλικα. Γνος πλοσιας οικογνειας, πρπει να γνριζε τουλχιστον τα Λατινικ και τα τοπικ Καρχηδονιακ, μια σημιτικ διλεκτο, αν κι ο διος ισχυρζεται πως μητρικ του γλσσα τανε τα Ελληνικ.
     Επιχερησε αρκετ ταξδια στην Ανατολ, προκειμνου να σιγσει το πθος και τη δψα του για γνση και την αληθιν θρησκεα. Γι' αυτ το σκοπ -ντας στην Ελλδα- ζτησε και κατρθωσε να μυηθε στη θρησκευτικ διδασκαλα και τα ελληνικ μυστρια. Αργτερα το διο κανε και στη Ρμη, που μεινε αρκετ καιρ εργαζμενος ως συνγορος. Εκε το 153 μ.Χ. γραψε και τις Μεταμορφσεις του. Απ' ,τι φανεται κατρθωσε σε λγο σχετικ χρονικ διστημα να ξοδψει στα ταξδια του τη πατρικ περιουσα, αφο πρεπε να πουλσει και τα ροχα του ακμη για να μυηθε στα μυστρια της σιδας και του Οσριδος. Αργτερα επστρεψε στη πατρδα του και νυμφεθηκε μια πλοσια χρα την Αιμιλα Πουντεντλα απ την Οα, μια απ τις 3 πλεις της αφρικανικς Τρπολης.



     Ο Σινκιος Ποντιανς, νας νεαρς φλος του απ τη σχολ των Αθηνν, προσκλεσε τον Απουλιο να επισκεφθε τη μητρα του, μια πλοσια χρα που ονομαζταν Αιμιλα Πουντεντλα. Εχε προσβληθε μλλον απ χρνια κατθλιψη κι οι γιατρο της εχανε συστσει ως θεραπεα το γμο. Ο Ποντιανς θελε ο νος σζυγος της μητρας του να εναι νθρωπος της δικς του επιλογς κι επμενε να γνει ο Απουλιος πατρις του. Η Αιμιλα δεν ταν οτε να οτε μορφη, αλλ ταν ενρετη, ευγενς και πολ πλοσια. Με τη σειρ του ο Απουλιος εχε ξοδψει το μεγαλτερο κομμτι της πατρικς κληρονομις σε ταξδια και μελτες δρα σε δσκαλους και φλους. Αποφσισε, λοιπν, να νυμφευθε τη χρα.
μως, πριν το γμο, ο Ποντιανς εχε νυμφευτε τη κρη κποιου Ρουφνου, που πιτερο εποφθαλμιοσε το μερδιο της περιουσας που θα κληρονομοσε απ την επορη χρα. Φυσικ τανε λοιπν ν' αντιτθεται στο γμο τους. Ο Ρουφνος σκησε ττοια επιρρο στον Ποντιαν, στε ο παλις συμμαθητς λλαξε γνμη κι αντιτθηκε με τη σειρ του στο γμο. Η Αιμιλα μως, επμενε στην απφασ της να παντρευτε τον Απουλιο, παρ τις διαμαρτυρες του γιου της και του πεθερο του. Λγο μετ το γμο ο Ποντιανς πθανε και στη θση του ο Ρουφνος βρκε συμπαρασττη στα σχδια του να καταστρψει τον Απουλιο τον θεο του γαμβρο του Αιμιλιαν.
     Ισχυρστηκαν τι ο Απουλιος ταν μγος, πως εχε δηλητηρισει τον Ποντιαν κι τι εχε χρησιμοποισει σκοτεινς τχνες για να κερδσει την ενοια της Αιμιλας. Και σαν να μη φτναν οι χαρακτηρισμο, τονε σρανε στα δικαστρια με τη κατηγορα της μαγεας. Το δικαστρια γινε στη Σαβρτα το 168 μ.Χ. ενπιον του Κλαδιου Μξιμου ανθπατου επ αυτοκρτορος Αντωννου του Ευσεβος. Ββαια, τοτο το δικαστριο γινε κι η αιτα να γραφε η Απολογα του pro se de magia liber, πως εναι ο ακριβστερος ττλος του βιβλου. Απ' ,τι φανεται ο Απουλιος δεν ανησυχοσε ιδιατερα για την κβαση της δκης και ρχτηκε μ' ενθουσιασμ στην λη υπθεση, που την βλεπε ως ευκαιρα επδειξης της γνσης και της ρητορικς του τχνης.



   
ταν o Απουλιος κλθηκε σε δκη για μαγεα το τος 158, σε διφορα σημεα της απολογας του αναφρθηκε στις παραδσεις της μαγεας στις ελληνικς και ρωμακς κοινωνες, ως να ταν κποιο να απμακρο φαινμενο. Εκενο στο οποο δεν αναφρθηκε, κατ την ποψ μας, ταν το γεγονς τι η μαγεα στην εποχ του υπρξε -σμφωνα με τις εκτιμσεις των σγχρονων ερευνητν- τμμα της καθημερινς ζως, κτι που αναπφευκτα αντιμετπιζαν λοι σοι παρευρσκονταν στην δκη, απ τον δικαστ Κλαδιο Μξιμο ως τους σκλβους που παρουσιστηκαν ως μρτυρες. Αν και εναι σχετικ λγα τα στοιχεα περ των μαγικν πρακτικν στην ρωμακ βρεια Αφρικ, ωστσο αυτ που χουν ρθει στο φως εναι αρκετ για να πιστοποισουν την ποψ μας. Και μνον το γεγονς τι ο Απουλιος -ντας υψηλ στλεχος της ρωμακς κοινωνας- κατηγορθηκε για μαγεα, αρκε για να κατανοσουμε την ανησυχα που προκαλοσε η μαγεα ως φαινμενο, που θα μποροσε να εκδηλωθε εξσου και να επηρεσει οποιαδποτε κοινωνικ τξη.
   
Σ' λη τη ρωμακ αυτοκρατορα η μαγεα κι οι μγοι ταν ορατ τμματα της κοινωνας. Σ' λες τις εκφνσεις της ζως τανε πολ πιθαν ν' αντιμετωπσει κανες περιπτσεις μαγεας. Στις αγορς, στα δημσια λουτρ, στον ιππδρομο τριγυρνοσαν αστρολγοι, οιωνοσκποι, βοτανοθεραπευτς και μντεις, τοιμοι να πουλσουνε τη πραμτεια τους, να ψλλουνε τις επικλσεις τους και να επιλσουν οποιοδποτε ορατ κι αρατο πρβλημα. Μες στα δση, σε κατλληλα διασκευασμνα κτρια ακμη εντς των τειχν του οκου, η μαγεα ταν παροσα. ποιος θελε μποροσε ν' αναθσει σ' να γραφα της χραξη μιας μολβδινης πινακδας, ενς κατδεσμου και να τη χρησιμοποισει για τους σκοπος του να αναθσει το ργο σε κποιον μγο. Δεν εναι τυχαο λλωστε το γεγονς τι αρκετ σπτια εχαν χαραγμνο σε λθο σε μωσακ το genius loci, το πνεμα φλακα του τπου της οικας.



    Ββαια, η μαγεα δεν μπορε να τανε διαρκς στα μυαλ των ανθρπων εκενης της εποχς, την δια στιγμ μως δεν ταν και κτι απμακρο. ταν αναπσπαστο κομμτι των αρχακν κοινωνιν και των κοινωνιν της κλασσικς, της ελληνιστικς και της ρωμακς περιδου. Στη πραγματικτητα η πστη στη μαγεα συνχισε αδιλειπτα το δρμο της στο μεσαωνα, παρ' λη την επθεση που δχθηκε απ τον χριστιανικ κσμο. Ο πλοτος των αρχαιολογικν ευρημτων δεχνει μλιστα πως η ταυττητα των μγων τανε γνωστ, αλλ αυτ δεν αποκλεει την σκηση της μαγεας κατ' οκον απ ανθρπους που κατεχαν μαγικ εγχειρδια και προσπαθοσαν με μαγικος τρπους να επιλσουν τα προβλματ τους.
     Φανεται τι η ενασχληση με τη μαγεα δεν αφοροσε μνο σε ατομικ προβλματα, αλλ και σε κρατικς υποθσεις. Το τος 175 ο Αβδιος Κσιος ξεσκωσε την Ανατολ ενντια στον αυτοκρτορα Μρκο Αυρλιο. Το γεγονς φανεται πως απασχλησε αρκετος αξιωματοχους και ανμεσ τους και τον Σεπτμιο Σεβρο, ο οποος ανησυχντας για το μλλον ζτησε της βοθεια ενς αστρολγου, (mathematicus), που ζοσε σε μια πλη των ρωμακν επαρχιν της βρειας Αφρικς. Ο αστρολγος, καταστρνοντας το ωροσκπιο και βλποντας να λαμπρ μλλον, δεν πστεψε πως αφοροσε στον Σεπτμιο Σεβρο. Του ζτησε λοιπν ν' αποκαλψει για ποιο πρσωπο εχε ζητσει τη πρβλεψη. ταν Ο Σεβρος του ορκστηκε τι το ωροσκπιο αφοροσε κενον, ο αστρολγος του αποκλυψε τα μελλομενα.
    Ο διασημτερος σως απ τους χριστιανος πατρες της βρειας Αφρικς, ο Αγ. Αυγουστνος, συμβουλευταν αστρολγους, αλλ αρνθηκε να εμπλακε σε οποιεσδποτε μαγικς πρακτικς. Στο αυτοβιογραφικ του ργο Confessions, αναφρει πως κποτε τον πλησασε νας μγος για να του προσφρει επ' αμοιβ τη βοθει του για κποιο διαγωνισμ απαγγελας, που επρκειτο να συμμετσχει ο κατοπινς γιος. Ο Αυγουστνος αρνθηκε τη βοθεια του μγου, που πιθανς προτθετο να κατασκευσει να κατδεσμο, προκειμνου να δσει τη γλσσα των ανταγωνιστν του και να τονε βοηθσει να κερδσει τον διαγωνισμ. Αλλο ο Αυγουστνος περιγρφει και τη συνντησ του με μντεις και διορατικος. Παρ' λο που καταγρφει το γεγονς τι οι δυνμεις τους τον εντυπωσισανε, ποτ δεν αναζτησε τις υπηρεσες τους.



     Το γεγονς τι υπρχουν διαφορετικο χρστες της μαγεας δημιουργε να ζτημα για το πς χρησιμοποιομε τη φαινομενικ απλ λξη μγος, που στη σημεριν εποχ μλλον χρησιμοποιεται σαν κατηγορα, παρ για να επιδεξει τις ικαντητες τις δυναττητες ενς ανθρπου να ολοκληρνει και να υλοποιε αυτ που 'χει στο νου. Ο επαγγελματας εκενης της εποχς που 'βγαινε στην αγορ σε αναζτηση πελατεας, σγουρα μποροσε ν' αποκληθε μγος. Εκενος, μως, που χρησιμοποιοσε τη μαγεα βλαπτικ φυλακτρια, ετε για να παραπλανσει κποιον για να προστατευθε στη διρκεια μιας δκης μπορε ν' αποκληθε μγος; Μλλον χι. Ο συγκεκριμνος εναι νας χρστης της μαγεας, που ακολουθε πιθανς τις οδηγες κποιου μαγικο εγχειρδιου απ κενα που τανε δημοφιλ στην αρχαιτητα.
     Συγκρινμενη μ' λλες περιοχς της Μεσογεου, ειδικ την Αγυπτο, η βρεια Αφρικ στη διρκεια της ρωμακς περιδου δεν φανεται να 'ναι το επκεντρο ιδιατερων μαγικν δραστηριοττων. Δεν υπρχουν αρκετς αναφορς απ τους ρωμαους συγγραφες για τη βρεια Αφρικ σαν κντρο μαγεας, πως υπρχουνε για την Αγυπτο, για παρδειγμα. Ωστσο, εναι αρκετς οι αρχαιολογικς και φιλολογικς μαρτυρες για να μας δεξουνε πως η μαγεα τανε παροσα και μπορομε να χρησιμοποισουμε αυτ τα στοιχεα για να αναδημιουργσουμε εν μρει το ρλο της μαγεας στη κοινωνα της ρωμακς βρειας Αφρικς στην εποχ του Απουλιου.
     Aν κι υπρχει λλειψη πληθρας φιλολογικν αναφορν για τη μαγεα στη ρωμακ βρεια Αφρικ, τα αρχαιολογικ ευρματα εναι ττοια που επιβεβαινουνε πως η μαγεα χρησιμοποιετο σε αρκετς περιστσεις. Τα στοιχεα ββαια εναι λγο μονπλευρα, αφο οι κατδεσμοι, συνθως χαραγμνοι σε μταλλο, επεβωσαν, εν τα φυλακτρια και τα τλισμαν -γραμμνα σε χαρτ- καταστρφηκαν με τη προδο του χρνου. Ωστσο, οι κατδεσμοι και τα φυλακτρια που ανασκφτηκαν ως τρα, μας παρχουν αρκετς πληροφορες για τους σκοπος και το ρλο που 'παιξε η μαγεα για τη ρωμακ κοινωνα της Β. Αφρικς.



     Πνω απ 100 κατδεσμοι χουν δη δημοσιευθε κι εναι ουσιαστικ η πηγ απ' που μπορομε ν' αντλσουμε πληροφορες. σον αφορ στο κοινωνικ status αυτν που μετρχονταν ττοιου εδους μσων, φανεται πως εναι κενο των συνηθισμνων ανθρπων, αν κρνουμε απ' τα ονματα που εμφανζονται στα κεμενα. Η πλειοψηφα των καταδσμων ρχεται απ τη Καρχηδνα και χρονολογονται συνθως απ τον 3ο αι. αν κι αρκετο βρθηκαν επσης στο Hadrumetum (το σημεριν Σοσε), λιμνι περπου 85 χλμ. ντια της Καρχηδνας. να μικρ τμμα τους αποκαλφθηκε σε λλες ρωμακς πλεις της διας εποχς. Το κεμεν τους εναι ενδεικτικ των διαφρων τπων. Τα κεμεν τους εναι ενδεικτικ των μαγικν δεσμν που απαντνται συνθως σε μολβδινες πινακδες. Απ τους 120 περπου κατδεσμους που δημοσιετηκαν απ τη περιοχ της βρειας Αφρικς, οι περισστεροι σχετζονται με ανταγωνισμ αθλητν -κυρως αρματοδρομες- κι αγνες μονομχων. Οι υπλοιποι χρησιμοποιθηκαν για ερωτικ μαγεα για το δσιμο της γλσσας του αντδικου ενπιον του δικαστηρου, καθς και για επαγγελματικ ανταγωνισμ.
     Η μαγεα, για τους σγχρονους διανοητς εναι πιθανς ννοια απροσδιριστη. Στη πραγματικτητα κανες απ' τους ορισμος που χουνε κατατεθε ως σμερα δεν τυχε παγκσμιας αποδοχς, αν και κποιοι απ' λους προσεγγζουνε πιτερο στην αλθεια. Ο λγος τοτης της σγχυσης εναι η επμονη προσπθεια των ακαδημακν να διαχωρσουνε τη μαγεα απ τη θρησκεα κι απ την επιστμη. Ωστσο, η μαγεα εξαιτας του μεγλου χρονικο της βθους εναι ρρηκτα συνδεδεμνη με τη θρησκεα και με την επιστμη. Αυτ που στους πρωτγονους λαος τανε γνωστ ως μαγεα οτως λλως βρκε τρπο να παγιωθε ως θρησκεα, ως νμος, ως επιστμη. Ββαια, τοτη η διασνδεση ανμεσα στο νμο και την επικρτεια της μαγεας δεν εναι καινοφανς και δεν παρουσιζεται μνο στη ρωμακ επικρτεια της εποχς του Απουλιου. Οι καταβολς της εναι πανρχαιες κι οι ρζες της αντλονται απ τη σχση της κοιντητας του ατμου με την ιδα του tabu, του απαγορευμνου, που οτως λλως αποτελε και το ουσιαστικ περβλημα, που μσα του αναπτσσεται η ιδα του νμου.



     νας επιπλον παργοντας που υπεισρχεται εδ εναι η χρση της γλσσας κι οι ψυχοειδες μηχανισμο που τη καθιστον να δυναμικ εργαλεο, που μσω του πετυχανεται η συμπαθητικ μαγεα στις πρωτγονες κοινωνες, τσι πως τη περιγρφει ο Frazer στο ργο του Ο Χρυσς Κλνος. Ο πρωτγονος νθρωπος που πστευε στη δναμη της συμπαθητικς μαγεας και προσπαθοσε να γονιμοποισει την γη, θβοντας σμβολα γονιμτητας, χρησιμοποιοσε ανλογα σμβολα για να εξαναγκσει τ' λλα μλη της κοιντητας σε δρση προς μια συγκεκριμνη κατεθυνση. Οι καταπασσαλεσεις οι κατδεσμοι, οι μαγικο ππυροι στην Αγυπτο και την Ελλδα οι ρωμακο defixiones, εναι απλ τα μσα για την σκηση αυτο του εδους της μαγεας.
    Η ανθρωπολογικ ρευνα στην επικρτεια του μθου και της πριμης θρησκευτικς συνεδησης υποδεικνει πως η μαγεα εναι ν απ' τα θεμλια που πνω πτησε ο νθρωπος κι ρχισε ν' αναπτσσει κποιες απ τις ξεχωριστς του διανοητικς ικαντητες, σε μια προσπθεια να ελγξει το μεσο κι μμεσο περιβλλον του ψυχολογικ, κοινωνικ και φυσικ. Διατηρομενο αν τους αινες, σε διαφορετικς εποχς, το ποτμι της μαγεας λλαξε τη κοτη του, δχως μως ν' αλλξει το περιεχμεν του. Εναι φυσικ λοιπν το γεγονς τι εναι παροσα στην εποχ του Απουλιου, ντας μλιστα δικαιοπρακτικς παργων. Αντθετα απ τους λληνες που δεν διθεταν συγκεκριμνους νμους, το ρωμακ δκαιο προβλεπε τη κατηγορα της μαγεας και μποροσε να σρει νδρες επιφανες, πως ο Απουλιος ν' απολογηθον ενπιον του δικαστηρου. Τοτη η αντφαση ανμεσα στην ενσωμτωση της μαγεας στη ρωμακ κοινωνα απ τη μια και τη ποινικοποησ της απ την λλη, εναι πιθανς η ισχυρτερη απδειξη για τη δναμ της, στην εποχ που δραστηριοποιθηκε ο Λεκιος Απουλιος, ο αποκαλομενος Πλατωνικς και Σοφιστς.



     Η κρια κατηγορα της γοητεας κατ της Αιμιλας ταν μλλον γελοα κι ο Απουλιος απντησε εκολα: "Εκπλσεσθε για το γεγονς τι μια γυνακα παντρεεται μετ απ 13 χρνια χηρεας, αλλ η πραγματικ απορα εναι γιατ μεινε ανπανδρη τσο καιρ. Προσποιεστε λγοντας τι μνον η μαγεα θα μποροσε να ωθσει μια χρα στα χρνια της να παντρευτε ναν νο νδρα, αλλ αυτ εναι ακριβς η περπτωση για την οποα η μαγεα θα τανε περιττ". Προφανς ο Απουλιος αθωθηκε, αλλ την δια στιγμ χθηκαν και τα χνη του. λθε και πλι στο προσκνιο αργτερα στη Καρχηδνα, λαβε το αντατο ιερατικ αξωμα sacerdos provinciae, ιδροντας μλιστα κι αγνες (iudi sacerdotates).
     Πολυγραφτατος ως συγγραφας και δισημος ως ρτωρ, ο Απουλιος εμφανιζτανε συχν δημσια, με αποτλεσμα να εγερθον αγλματα προς τιμ του στη Καρχηδνα και σε λλες πλεις. Εκτς απ ιερας του Ασκληπιο, του θεο της Ιατρικς, γινε κι ιερας της σιδας και του σιρι εξαιτας της μεγλης του αγπης προς την αιγυπτιακ θε, ορατ στο ργο του Χρυσς Γιδαρος. Ο Λακτντιος γρφει τι οι πριμοι παγανιστς διανοητς θεωροσαν τον Απουλιο μγα θαυματουργ και του αποδδανε θαματα σα μεγαλτερα απ κενα του Χριστο. Μια γενι αργτερα ο Αυγουστνος αποροσε αν ο Χρυσς Γιδαρος αναφερταν σε πραγματικ γεγοντα ταν απλ να παραμθι.
     Απ τα πολλ ργα του Απουλιου μνο 4 θεωρονται αδιαμφισβτητα δικ του: το De Magia [Περ της Μαγεας] (επσης γνωστ ως Απολογα) και το δισημο διγημ του Asinus Aureus (Ο Χρυσς Γιδαρος Μεταμορφσεις, βιβλα 11). Επσης θεωρεται δικ του το De deo Socratis, (Ο Θες του Σωκρτη), που δχθηκε την επθεση του Αγ. Αυγουστνου και το Florida (Ανθηρ), ανθολογα των λγων που εκφνησε περιερχμενος τις διφορες πλεις. 2 λλα ργα που η απδοσ τους στον Απουλιο αμφισβητεται εναι τα De Dogma Platonis [Περ του Δγματος του Πλτωνος] και De Mundo Liber (Περ Κσμου), μια μετφραση της ελληνικς πραγματεας Περì Κσμου που αποδδεται στον Αριστοτλη. ργα που λγεται τι γρφτηκαν απ τον Απουλιο, αλλ δε διασζονται εναι τα De arboribus (Περ των δνδρων), De medicinalibus (Περ των φαρμακν); De proverbiis (Περ των παροιμιν), De republica (Περ της δημοκρατας); Epitome historiarum (Επιτομ ιστοριν), Eroticus (Ερωτικς), Hermagoras, (Ερμαγρας), Ludicra (Παγνια), Phaedo, μετφραση του πλατωνικο διαλγου περ της αθανασας της ψυχς και Quaestiones conviviales (Ζητματα εορταστικ).



     Οι Μεταμορφσεις του Απουλιου υπρξανε, την εποχ που γρφτηκαν, αυτ που σμερα θα περιγρφαμε ως παγκσμιο μπεστ σλερ. Αγαπθηκαν πολ, απ' κρη σ' κρη στη Ρωμακ Αυτοκρατορα και στον υπλοιπο γνωστ κσμο που μιλοσε τη λατινικ. Κι αυτ η απχηση που εχαν αποδδεται στ' τι προσφρανε διασκδαση, χρη στη σκαμπρζικη πτυχ τους και στ' τι γνονταν συναρπαστικς χρη στη σβελτδα της περιπετειδους δρσης τους και χρη στον απθανο χαρακτρα των συνθηκν που παγιδεεται ο κεντρικς ρως τους. τανε κι εναι ανγνωσμα που τηρε την υπσχεση που ξεκιν ο συγγραφας του: "[...] αγαπητ μου αναγνστη, θα σου διηγηθ μιαν ολκληρη σειρ απ διφορα παραμθια και θα χαδψω το ευγενικ σου αυτ με ναν ευχριστο ψθυρο [...] και στο εγγυμαι, φλε μου, πως δεν θα πλξεις. Μα αντθετα θα νισεις κπληξη και θαυμασμ, μαθανοντας πως ανθρπινα ντα λλαξαν φση και κατσταση για να προυν μα λλη μορφ και πειτα πως απκτησαν ξαν την αρχικ μορφ τους".
     Θεωρεται τι απεβωσε γρω στο 170 μ.Χ., επειδ απ ττε χνονται οι αναφορς σ' αυτν. Ωστσο, υπρχει πιθαντητα να 'ζησε τουλχιστον 10 χρνια ακμη. Επσης, θεωρεται πως γραψε τις Μεταμορφσεις γρω στο 160 μ.Χ., δηλαδ ταν τανε περπου 35 ετν. Σμφωνα μ' λλες χρονολογσεις, μως, το ργο του αυτ τοποθετεται μεταξ 180 και 190 μ.Χ. ποια κι αν εναι τελικ η ακριβς χρονολογα της συγγραφς του, ρα δεν πρκειται για νεανικ ργο του, παρ' τι κυριαρχε η αντληψη τι ταυτζεται ποικιλοτρπως με τον νεαρ ρω του κι οι Μεταμορφσεις του εναι ργο αυτοβιογραφικ. Ο 2ος ττλος του ργου, (Ο χρυσς γιδαρος), προστθηκε μεταγενστερα απ φιλολγους, επειδ θεωροσαν τι οι ιστορες που κουβαλ ο μεταμορφωμνος σε γιδαρο, Λεκιος εναι πραγματικ χρυσωρυχεο ιδεν, διδαγμτων κι ηθογραφιν.
     Ο Απουλιος υπρξε μορφος, αν κρνει κανες απ τη μορφ του που διασζεται σε μετλλιο της εποχς κι αγαπητς στον κσμο, χρη στην απχηση του ργου του, που τανε ττοια στε στην αρχαα Καρχηδνα, τη "πλη της ακολασας", να του χουνε στσει αδριντα, ενσω εκενος ακμα ζοσε. Καταγταν απ επορη οικογνεια κι ως εκ τοτου σποδασε αρχικ ρητορικ στη Καρχηδνα, που τανε το σπουδαιτερο κντρο λατινικν σπουδν στη βρεια Αφρικ κι αργτερα ελληνικ γλσσα, λογοτεχνα και φιλοσοφα στην Αθνα, που εξακολουθοσε να 'ναι απ τα σημαντικτερα πνευματικ κντρα στη Μεσγειο.



     Διαβζοντας τις Μεταμορφσεις σμερα, θα χρειαστε να προσπαθσει για να συλλβει το ερος και το βθος της δεισιδαιμονας που κυριαρχοσε την εποχ που γρφτηκαν. Αυτ εναι και το μνο ουσιαστικ χσμα μεταξ του ττε και του σμερα. Κι εναι να χσμα που δημιουργεται κυρως απ τη δικ μας προκατληψη τι η ελληνικ αρχαιτητα ορζεται ολοκληρωτικ απ τη πνευματικ λμψη της φιλοσοφας και της ποησης. Εν αυτ συμβανει μνο κατ το μισυ, δεδομνου τι το λλο μισ της ορζεται απ δεισιδαιμονικ παραλογισμ.
     Το κεμενο ξεκιν με την φιξη του νεαρο Λοκιου στη Θεσσαλα, που θεωρoνταν η πρωτεουσα της μαγεας και συγκεκριμνα στη πλη Υπτη. Εκε φιλοξενεται σε σπτι φλου, φλου του, που δεν γνωρζει προσωπικ και που σζυγς του εναι η φιλδονη μγισσα Παμφλη, που αξιοποιε την υπηρτρι της Φωτδα ως βοηθ στην γρια τχνη της. Ο Λεκιος χει μεγλη περιργεια για τη μαγικ δναμη και γνση της Παμφλης και ζητ απ τη Φωτδα να τονε βοηθσει να μεταμορφωθε σε πουλ, πως, κρυφοκοιτζοντας, εχε δει τη κυρα της να κατορθνει. Η Φωτδα, μως, του προμηθεει τη λθος αλοιφ μεταμρφωσης κι τσι, αντ για πουλ, γνεται γιδαρος. Αυτ συμβανουνε στον 1ο απ τους 11 τμους των Μεταμορφσεων. τσι, στους υπλοιπους 10 ο αναγνστης παρακολουθε τη περιπλνηση και τα πθη του γιδαρου-Λοκιου, μχρις του στο τλος ανακτσει την ανθρπινη μορφ, χρη στη θαυματουργ παρμβαση της σιδος, της υπρτατης λων των θεν.
     τσι, η διρθρωση αυτνομων επεισοδων που συμβανουν στη τεθλασμνη περιπλνηση του πρωταγωνιστ, στε να προκψει η σνθεση του ργου, χαρζει στις Μεταμορφσεις ναν βαθμ συγγνειας με την Οδσσεια. Ο Απουλιος μως φροντζει να τηρε κι αποστσεις σεβασμο απ αυτ, διευκρινζοντας μες στο κεμεν του πως: "Ο θεος μηρος, ο παλις λληνας ποιητς, εχε δκιο περιγρφοντας στους στχους του ναν ρωα σοφ και λγοντας πως τις πιο σπουδαες του αρετς τις εχε αποκτσει ταξιδεοντας σε πολλς πολιτεες και γνωρζοντας τα θη των ανθρπων. Πργματι κι εγ σε τοτη τη γαδουριν μου μεταμρφωση χρωστ τις τσες μου εμπειρες που αν σως δεν με κατστησαν σοφ, με μθαν μως πολλ".



     Το απσπασμα αυτ φανερνει πως στις Μεταμορφσεις λα συμβανουνε σ' ναν -ανεπασθητο μερικς φορς- τνο αυτοσαρκασμο, που 'ναι παρν σε κθε στιγμ της πρωτοπρσωπης αφγησης του περιπλανμενου γαδρου. Πρκειται για τον αυτοσαρκασμ που ανιχνεεται σε αυτ που διατυπνεται ως εξς για τον Απουλιο: "[εναι] νας νθρωπος αναθρεμμνος με τη κλασσικ παιδεα [που] αφηγεται τις ιστορες του περιγρφοντας σκληρ και κυνικ τη πραγματικτητα κι αδιαφορντας για τους καννες της Ποιητικς. Η πραγματικτητα προβλλει μπρος του στυγν κι αμελικτη και δχως λεος, δχως αξες κι ηθικ στηργματα, παρλογη, εφιαλτικ: εδ πια δε χωρ μτε η τραγωδα μτε η κωμωδα. νας καινοργιος δρμος ανογεται: η περιγραφ η πιο πιστ, η πιο κυνικ, η πιο φυσικ -ο ρεαλισμς. "φησε, σε παρακαλ, αυτ τον τραγικ τνο, μην αστειεεσαι και μλα με φυσικτητα", πως ευθως θτει το ζτημα μσα στο κεμεν του ο συγγραφας. Γιατ εναι γεγονς τι ο Απουλιος ζησε σ' να κσμο που κι οι θεο δεν κνουνε τποτα χωρς συμφρον [... και] ο φτωχς που δεν βαστ στο χρι του οβολ δεν μπορε οτε να πεθνει. [...] Εναι ο κσμος της ελληνιστικς αρχαιτητας, νας κσμος που ζει τις δσκολες μρες της παρακμς ενς μεγλου πολιτισμο, ο κσμος της Pax Romana. Κι ο τπος που λαβανουν χρα τα δρμενα δεν εναι λλος απ την Ελλδα".
     Μοιραα, λοιπν, ο σημερινς αναγνστης του αρχαου αυτο κειμνου μνει κθαμβος κθε φορ που συνειδητοποιε τι σα διαβζει στκουν ως αλληγορα της σημερινς παγκσμιας συνθκης που καθορζουν οι γενικευμνες μετακινσεις πληθυσμν, ποιου λγου κι αιτας κι αν εναι αυτς (δηλαδ, χι μνο εξαιτας του μεταναστευτικο φαινομνου, αλλ κι επειδ, για παρδειγμα, νας Βορειοευρωπαος συνταξιοχος αποφασζει να ζσει στη Μνη στη ντια Πορτογαλα).



                                  Η εκδοχ του Μλο Μανρα

     Οι Μεταμορφσεις του Απουλιου στκουν επσης ως αλληγορα της ",τι να 'ναι" ανμειξης δοξασιν που παρατηρομε σμερα παντο γρω μας. Και, γενικτερα, ως αλληγορα του ομογενοποιημνου και μακρς διαρκεας πολιτισμικο χυλο στον οποο μουλιζουμε χρη στην Pax Internetica ( και Pax Googleiana -γιατ χι;) κι που η μνη αξα που 'ναι αληθιν σεβαστ απ' λους, χωρς χνος προσποησης κι ως εκ τοτου χει ουσιαστικ ισχ, εναι το χρμα.
     Και δεν σταματον εδ οι αναλογες της εποχς μας με τον 2ο αι. μ.Χ., οπτε γρφτηκαν οι Μεταμορφσεις. Μας εννουν ακμη η γενικευμνη ασθηση αστθειας των πντων κι οι γνωστες κι απροσδκητες απειλς που εμφανζονται χωρς προειδοποηση. Και, γενικτερα, ,τι εντενει την ασθηση ανασφλειας και την αμηχανα που προκαλε στη ψυχ, η οποα με τη σειρ της κνει τον νθρωπο να στρφεται σ' οτιδποτε ο διος αποφασζει τι συνιστ θετητα. σε ,τι, τλος πντων, μαγικ θα μποροσε κατεπειγντως να επιστρατευτε για να επιτελσει (λειτουργντας στω κι ως ζωτικ ψμα) το ρλο ηθικο υποστηργματος της παρξης.



     Βρισκμαστε ξαν εκε, σ' να 2ο αι. μ. Χ., γι' αυτ και ο σημερινς αναγνστης ταυτζεται τσο εκολα με τον μεταμορφωμνο Λοκιο που, ως -σχεδν αναξιοπαθν- γιδαρος, βρσκεται καθηλωμνος σε μια θση παρατηρητ, απ την οποα διακρνει μεν το πρβλημα, αλλ δεν μπορε να ενεργσει στε να πρει τη κατσταση στα χρια του και να διαμορφσει προς φελς του αυτ που συμβανουνε γρω του και μοιζουν να εκπορεονται απ την ανησυχητικ περιθωριακ ζνη που το πιθαν και το απθανο ταυτζονται. Το κριο πιτο που τελικ σερβρει με τις Μεταμορφσεις του ο Απουλιος εναι η ανθρπινη κτηνωδα, πως αυτ αποκαλπτεται εξαιτας της φθορς του πολιτισμικο ππλου που μχρι ττε σως να τη συγκλυπτε. Ο αναγνστης γελ και διασκεδζει μ' να ρεσιτλ απροκλυπτης βας και σκληρτητας. Σ' αυτ το ρεσιτλ η εγκληματικτητα κθε εδους, η κατχρηση εξουσας, ο φνος ως κριο μσο αυτομυνας απλς εκδκησης, ο φθνος, η αυτοδικα, η προδοσα και κθε λλου εδους ξεπστρεμα του λλου συνυπρχουν ως φυσιολογικ σστημα ζως κι παρξης. Και το σστημα αυτ φαντζει πγιο κι αναπφευκτο.
     Μσα σε αυτ το πλασιο, ο Λεκιος, στριμωγμνος μσα στη μορφ γαδρου, επιπλει στη ρο των γεγοντων κι επιβινει εντελς τυχαα. Παρατηρε ναν αλ Κουντιν Ταραντνο κατασπαραγμ γρω του, με τη στωικτητα και την αντοχ των πρωταγωνιστικν χαρακτρων στις ταινες των αδελφν Κον. ραγε, μπως εναι παραπλανητικ μια ττοια σγκριση; Μπως θα 'πρεπε ν' αποφεγεται σε κθε περπτωση ο αναχρονισμς της και να προσδιορζονται οι Ταραντνο και Κον απ τον Απουλιο;



     Αλλ τ σημασα χει αυτ η ερτηση, ταν αυτ που προχει εναι πως η γραμμικ εξλιξη του χρνου απαλεφεται, επειδ μοιζει σαν να ταν στσιμος επ περπου 2 χιλιετες, απ τη στιγμ που διαπιστνει κποιος τι τσο στην εποχ του Απουλιου σο και στη δικ μας, ο νθρωπος αντχει τον τσο παραλογισμ που τον περιβλλει επειδ σιωπηρ συμβιβζεται με την παρξ του και τελικ τον αφομοινει. Κι πως εναι αναμενμενο, μσα στο πλασιο συμβιβασμο του ανθρπου με τον παραλογισμ, η κτηνδης φση του αναπνει με περισστερη νεση. Η δεισιδαιμονα, η μαγεα κι ο ακραος ηδονισμς βρσκουν επσης τη θση τους. Γι' αυτ κι οι μγισσες των Μεταμορφσεων, πως εναι οι τρομερς αδελφς Μερη και Πανθεα, δεν χουνε καννα τακτ ανλογο με κενο των κακν στις ιστορες του Χρι Πτερ, για παρδειγμα.
     Αντθετα, με κθε ευκαιρα τραβον απ το μανκι τους τον σσο της ψυχρς, αδστακτης, σουρρεαλιστικς ωμτητας: "[...] με μια λξη [της] μεταμρφωσε σε κστορα ναν εραστ της, που την εχε απατσει με μια γυνακα -γιατ το ζο αυτ, ταν κινδυνεει να το πισουν κυνηγο, κβει τα γεννητικ του ργανα κι εκενη αυτ επιθυμοσε να του συμβε". , "για να εκδικηθε να δικηγρο που εχε δημηγορσει εναντον της τον μεταμρφωσε σε κριρι. Και μ' λο που 'ναι κριρι, δικηγορε ακμη". ακμα: "Τη γυνακα ενς ερωμνου της επειδ επε εναντον της, ταν κντευε να γεννσει, της σφιξε τη μτρα και της εμπδισε τη γννα. τσι η καημνη μνει διαρκς γκυος κι οκτ χρνια τρα η κοιλι της λο φουσκνει. Και νομζεις πως θα γεννσει ελφαντα".



     Κατ τ' λλα, η ψυχολογικ βα εναι κι αυτ παροσα στις Μεταμορφσεις με σπουδαο παρδειγμα τη συνομωσα ολκληρης της Υπτης εναντον του Λοκιου, που γνεται το ετσιο θμα εις βρος του οποου γελον λοι οι κτοικοι μαζ, στον εορτασμ του Θεο του Γλιου. Οι Μεταμορφσεις περιχουνε και μια λοξοδρμηση απ τη κρια ιστορα, η οποα παρατθεται ως παρηγορητικ αφγηση απ να δευτερεον πρσωπο του ργου προς να λλο δευτερεον πρσωπο. Πρκειται για μια απ τις σημαντικτερες κι εκτενστερες καταγραφς του ρωμακο μθου του ρωτα και της Ψυχς. Κι χει βασιστε σε αυτν η πολ σημαντικ ανλυση του πνακα του Ιταλο ζωγρφου Jacopo Zucchi με ττλο Η Ψυχ συλλαμβνει εξαπνης τον ρωτα (1589) απ το Γλλο ψυχατρο και ψυχαναλυτ Ζακ Λακν, με στχο να περιγρψει τον διχασμ που συμβανει στο ψυχικ ργανο που το κεραυνοβολε ο ρωτας.
     Πστευε ραγε πραγματικ στην ννοια το θεου ο Απουλιος μπως η αμφισβτηση που περιχει η κποιες φορς συγκαλυμμνη ειρωνεα του προς ολκληρη τη πραγματικτητα που βωνε στρεφτανε τελικ και κατ της πστης σ' οτιδποτε το μεταφυσικ; Θεωροσε, ραγε, τι ο Δας εχε πραγματικ δναμη ταν γραφε γι' αυτν τι διταξε τον Ερμ ν' ανακοινσει στους θεος τι θα επβαλε χρηματικ πρστιμο σ' ποιον απ' αυτος δεν υπκουε στη πρσκλησ του για γενικ συνλευση; Μπως αρνιτανε την δια σιδα, η οποα σωσε τον ρω του τον Λοκιο, λνοντας τα μγια που τον εχανε μεταμορφσει σε γιδαρο, ταν παραδχεται τι θα γινταν πρθυμα ιερας της, αν γνριζε τι θα μποροσε να αντεπεξλθει στο χρηματικ κστος της μησς του; Μπως ο Απουλιος τανε τελικ νας Ντσε του 2ου αι μ. Χ. χι επειδ υποστριζε τον θνατο το Θεο, αλλ επειδ τονε θεωροσε πουλημνο;



     Αυτ εναι μνο μερικ απ τα ερωτματα που ο σημερινς αναγνστης των Μεταμορφσεων μπορε να αισθανθε τι παραμνουν σε εκκρεμτητα κι αποζητονε τις απαντσεις τους. Αλλ κι αν πλι κανν απ' αυτ δεν τον απασχολσει, θα εξακολουθε ν' αναπολε τις Μεταμορφσεις με χαμγελο, για τη διασκδαση και τις εκπλξεις που του χρισαν, -ακριβς πως του το 'χε προαναγγελει στην εισαγωγ του, ο συγγραφας τους!

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers