-

Dali &

-


-








.

--.


.


 
 

 

:


Πεθανω απ ζω και ζω απ θνατο.

              Διτι λα γνονται με βση τη λογικ.

Βιογραφικ

     Ποι υπρξε η ζω, η παρξη, η μορα κι ο θνατος του Ηρκλειτου; Οι μαρτυρες που χουνε φτσει σε μας απχουνε πολ απ' το να 'ναι αψευδες, συχν εναι αντιφατικς και τα θματα που πνω τους χτζονται, ανκουνε λγο-πολ στο χρο του μθου. Ολκληρη η αρχαα βιογραφα, που εγκαινιζεται με τις βιογραφες του Πυθαγρα και του Σωκρτη, παρχει αποδεξεις ενς ντονου ενδιαφροντος για τη μυθικ κι υποδειγματικ πλευρ του ανθρπου που εξετζεται. Εντοτοις, ακμα κι νας μθος χει σχση με μια πραγματικτητα και το σημανον συνδεται πντα, με τον να τον λλο τρπο, με το σημαινμενο. θα προσπαθσουμε να καταπιαστομε με την προβληματικ βιογραφα του Εφσιου, του επονομαζμενου Σκοτεινο. Απ την ετυμολογικ ανλυση του ονματς του μαθανουμε, αν αυτς κτι μας μαθανει, πως Ηρκλειτος θα πει ρα - κλειτς, αυτς δηλαδ που χρωστ τη δξα του στην ρα. Απ τις πηγς των βιογραφικν μας πληροφοριν η πιο πλοσια εναι τα εκτεν ανλεκτα του Διογνη Λαρτιου που τιτλοφορονται Βος και Δοξασες Επιφανv Φιλοσφων και γρφτηκαν τον 3ο μ. Χ. αι. το κεφλαιο για τον Ηρκλειτο βρσκεται στο IX βιβλο αυτς της συλλογς. θα ανατρξουμε σ' αυτ τη πηγ εν ταυτχρονα θα ξρουμε πως πολ απ' το νερ της εναι θολ.
     Ο Ηρκλειτος ο Εφσιος ταν λληνας προσωκρατικς φιλσοφος που ζησε τον 6ο με 5ο π.Χ. αινα στην φεσο, στην Ιωνα της Μικρς Ασας. ταν απγονος του ιδρυτ της πλης, Ανδρκλου. Λγα μς εναι γνωστ για τα πρτα χρνια και τη μρφωσ του αλλ θεωρεται μλλον αυτοδδακτος και εμπνευσμνος, παρ εργατικς μελετητς του φυσικο κσμου. Λγω της λλειψης γνσης για το σνολο του ργου του, καθς λγα χουν διασωθε, αλλ και για την αινιγματικ φση της φιλοσοφας του, καλεται Σκοτεινς. Eναι γνωστς για την ιδα της συνεχος αλλαγς που διπει ως νμος το σμπαν. Δικ του εναι η φρση "Κανες δεν μπορε να μπει στο διο ποτμι δο φορς". Πστευε στο τι ο κσμος δημιουργεται απ τη φωτι, την αντθεση και τον πλεμο μεταξ των αντιθτων, στο οποο συμπληρνει: "τα εναντιδρομα χουν ενιαα φορ - απ τα αντθετα γεννιται η ωραιτερη αρμονα".



     Η κρια πηγ για την ζω του Ηρακλετου εναι ο Διογνης ο Λαρτιος, παρλο που κποιοι αμφισβητον την εγκυρτητ του. Γεννθηκε απ μια αριστοκρατικ οικογνεια στην φεσο, κατ το 544 π.Χ. (μπορε και το 535 π.Χ.). Αν λβουμε υπ' ψιν τι η ακμ του συμππτει με την 69η Ολυμπιδα (504 π.Χ.-501 π.Χ.) κι τι ζησε 60 τη, μπορομε να θεωρσουμε τι ο θνατς του συνβη το 484 π.Χ..(το πολ μχρι 475 π.Χ,), Πατρας του αναφρεται ο Βλσων ( Βλσων) Ηρκων. Ανκε στο γνος των Ανδροκλειδν, εκενων δηλαδ που υπ την Αρχηγα του Ανδρκλου, του γιου του Βασιλα των Αθηνν Κδρου, εξρμησαν απ την Αθνα κι κτισαν στην Ιωνα (Μικρ Ασα) την φεσο. Ο Διογνης αναφρει πως ο Ηρκλειτος παραιτθηκε της βασιλεας για χρη του αδερφο του κι ο Στρβων επιβεβαινει πως υπρχε μια κυριαρχοσα οικογνεια στην φεσο, με καταγωγ απ τον νδροκλο που διατηροσε ακμα τον ττλο, εχε εξχουσα θση στους αγνες και μποροσε να απολαμβνει κποια προνμια. Πσο μεγλη εξουσα εχε ο βασιλις, εναι να λλο ερτημα. Η φεσος αποτελοσε τμμα της Περσικς Αυτοκρατορας απ το 547 και διοικιταν απ να σατρπη, καθς ο Μεγλος Βασιλας επτρεπε στους ωνες μια αξιοσημεωτη αυτονομα. Ο Διογνης γρφει τι ο Ηρκλειτος συνθιζε να παζει αστραγλους με τους νους, στον να της Αρτμιδος κι ταν του ζητθηκε να κνει νμους, εκενος αρνθηκε λγοντας τι "κεκρατσθαι τη πονηρ πολιτεα την πλιν", που σημανει τι εχε επικρατσει η φαυλτητα στη πλη.
     Οι περ του βου του μως αναφερμενες ειδσεις εναι πολ λγες. Υπρξε απ τη παιδικ του ηλικα ξιος θαυμασμο. Αν και δεν υπρξε κανενς λλου μαθητς, υποστριζε ο διος πως εχε μθει τα πντα απ τον εαυτ του. Απ τα διασωθντα αποσπσματα του ργου του, φανεται τι γνριζε πολ καλ σχεδν λα τα συγγρμματα των προγενστερων φιλοσφων, των επικν κι ελεγειακν ποιητν καθς κι λες τις ιστορικς συγγραφς που κυκλοφοροσαν στην εποχ του στην Ιωνα. Κποιοι μελετητς ισχυρστηκαν τι ενδεχομνως να ταν μαθητς του Ξενοφνη, αν και το πιθαντερο εναι πως ο τελευταος εχε δη εγκαταλεψει την Ιωνα ταν γεννθηκε ο Ηρκλειτος. Η εποχ του εναι μεταβατικ και σηματοδοτεται απ μεγλες κοινωνικς, πολιτικς κι οικονομικς αλλαγς. Η φιλοσοφα του αντιμετωπζει κριτικ τις εξελξεις της εποχς και παρνει αποστσεις τσο απ τη μυθικ παρδοση σο κι απ τη να κοινωνα που ανατλλει.
    Δυνατς στο πνεμα, αιρετικς κι αλαζνας, φανεται να περν λη του τη περιουσα στο μικρ του αδερφ, να χαρακτηρζει τιποτνιους και διεφθαρμνους τους συμπατριτες του, να καει τα οτως λλως δυσνητα γραπτ του και να καταφεγει στις ορεινς ερημις την εποχ της δημιουργας της Δημοκρατας της Εφσου. Η προσωπικ του ζω μπλχτηκε με τις κοσμοστορικς αλλαγς που λβανε χρα στην Ιωνα του καιρο του, αν κι αυτς υπρξε πντα νας φιλσοφος αυτοδημιοργητος, αυτοπροσδιοριζμενος και σχεδν ουρανοκατβατος, θιαστης της ρευνας της απροσδιοριστας και της αναης κνησης. Η εποχ του εναι τα χρνια των προερτιων της Ιωνικς Επανστασης, ταν οι τραννοι της Ιωνας εγκαταλεπουν μεμις την εξουσα τους αφνοντας την ηγεσα στον λα. Εποχ μεταβατικ που δονεται απ κατακλυσμιαες πολιτικς, οικονομικς και κοινωνικς αλλαγς, τις οποες αντιμετωπζει κριτικ η σκψη του, αρνομενη ν' αφσει χρο στο μθο και τη προκατληψη.



     Τα τυραννικ πολιτεματα των ιωνικν πλεων μεταππτουν λοιπν απτομα σε δημοκρατικ μορφματα και το χος φανεται να επικρατε στην φεσο. Εκε δρα τρα κποιος Ηρκλειτος, νας δυσνητος και στρυφνς στην κφραση φιλσοφος, που αποδχεται αρχικ αλλ κατακεραυννει μετ το λακ κνημα και τη τραγικ εξλιξ του (καταστροφ της Μιλτου απ τους Πρσες). Η κορφωση της ρξης συντελεται ταν οι Εφσιοι εξορζουν ναν φλο του, τον Ερμδωρο, "για να εναι λοι κατ κτω σοι", πως διαμαρτρεται. Οργισμνος απ τη στση των συμπολιτν του, δεν χει κανναν ενδοιασμ να τους τα ψλλει και μλιστα πολ, καθς φανεται πως σε λη του τη ζω διατ­ρησε να ασθημα περιφρνησης ναντι των ανθρπων, χαρακτηριστικ κδηλο στα σωζμενα αποσπσματα που στηλιτεει τα πολιτικ θη των Ινων (γι' αυτ και τον αποκαλοσαν οχλολοδορο). Στο απονενοημνο διβημ του, καει τα γραπτ του στο να της Αρτμιδος κι αναχωρε προς το βουν για να ζσει ερημτης, απογοητευμνος απ τους συνανθρπους του. Αυτς εξλλου πιστεει σ' ναν νθρωπο ολτελα διαφορετικ κι να κσμο παντελς αλλιτικο. σο για τους θεος, φανεται πως χει να δικ του κι οι Εφσιοι τον παρερμηνεουν παρνοντς τον για θεο (μεταγενστεροι -χριστιανο- συγγραφες ισχυρστηκαν χαρακτηριστικ πως διχθηκε για αθεσμ).
     Ο αριστοκρατικς καταγωγς Ηρκλειτος ταν μως αντπαλος τσο της δημοκρατας σο και της τυραννας και πρπει να πρε ενεργ μρος στους πολιτικος αγνες της πατρδας του. Τχθηκε φυσικ στο πλευρ των αριστοκρατν και καταδκασε την αρχ της ιστητας, αν κι αυτ τα επιγραμματικ δεν αποκαλπτουν την κταση και το μγεθος της σχσης του με τη δημοκρατα. Η πολιτικ δρση του αρχζει κατ τα φαινμενα μεταξ 510- 500 π.Χ. χονδρικ, στα χρνια της προεργασας της Ιωνικς Επανστασης. Ο φιλοπερσικς ζυγς των τυρννων της Εφσου, του Αρισταγρα και του Κμα, λγει απροπτα κι απ τις στχτες ξεπηδ η λακ βοληση. Προσπαθε να μη συμβον ακραα φαινμενα στη πατρδα του, πως σ' λλες ιωνικς πλεις. Ως απγονος του Ανδρκλου και μλος της αριστοκρατας, πρπει να πρε μρος στα κοιν της πλης στα κρσιμα χρνια της αλλαγς του πολιτεματος. Ο φλος του ο Ερμδωρος, που θεωροσε αξιτερο λων να ηγηθε της νεοσστατης δημοκρατας, εξορζεται απ την φεσο κι ο Ηρκλειτος κβει αιφνδια τους δεσμος του με τη πλη και τους κατοκους της, κατηγορντας τους για οχλοκρατα.
     Τρα καταφεγει στα βουν και τρφεται με χρτα και βοτνια, αρρωστανει μως και μλιστα βαρι. Στην εποχ του φανεται να πσχει απ υδρωπικα, που εκδηλνεται με οδημα στη κοιλιακ χρα, σμερα μως γνωρζουμε πως πρπει να ταν ηπατοπθεια, που οφειλτανε πιθανς στην ασιτα και τη μη πρσληψη πρωτενν, καθς ζοσε σαν απομονωμνος ασκητς στα βουν. ταν επιστρφει στην φεσο υποσιτισμνος και σε κακ κατσταση, κατηγορε τους αφιλοσφητους γιατρος και προσπαθε να θεραπεσει μνος του τον εαυτ του. Ο θνατς του επκειται κι ο διος πρπει να 'χει συνεδηση αυτο. Ο Διογνης Λαρτιος μεταφρει διφορες μυθολογικς εκδοχς του θαντου του, η πραγματικτητα ωστσο μας διαφεγει. Δεν αποκλεεται πντως καθλου να προσπθησε να αυτοθεραπευτε στη βση της θερμοδυναμικς πεποθησς του για το πυρ το αεζωο, βζοντας θερμ επιθματα στη πρησμνη κοιλι του για να μη σωθε η εσωτερικ φωτι του. ταν τον βρκαν νεκρ στο βουν του ( σε βουστσιο, κατ μαν εκδοχ), επανε πως τανε σκεπασμνος με κοπρι που την εχε βλει πνω του για να ζεσταθε. λλοι πλι επανε πως τον βρκανε με τις σρκες σκισμνες, βορ στα γρια θηρα. Κποιοι τλος υπαινιχθκανε πως τανε σκεπασμνος με μμο.



     Σκοτεινς στον θνατο σο και τη ζω του κι αινιγματικς, δεν θλησε να γνει σαφς οτε για να σωθε απ το χαμ. ταν κατβηκε στη πλη ψχνοντας θεραπεα για τη πθησ του, ρωτοσε σιβυλλικ τους γιατρος αν μποροσαν μετ τη βροχ να δημιουργσουν ξηρασα! Σκοτεινς ταν μως και για το ργο του, που χθηκε ββαια κι ,τι διασζεται γνεται μσω βραχλογων αποσπασμτων κι αναφορν λλων φιλοσφων. Ενδεχομνως η εσκεμμνη ασφεια να οφελεται απλ στο γεγονς πως το βιβλο του γρ­φτηκε στην ιωνικ διλεκτο, με αποτλεσμα να δημιουργονται πολυριθμα γραμματικ ζητμα­τα, παρατρηση που εχε επισημνει δη ο Αριστοτλης. Στα χρνια του λεγαν πντως πως το αινιγματικ του φος ταν ηθελημνο, μιας και θελε να γνεται αντιληπτς μνον απ τους μυημνους στη φιλοσοφα. Γι' αυτ κι ακμα κι ο Σωκρτης ομολγησε πως χρειζεται κποιος τις κολυμβητικς ικαντητες ενς δεινο Δηλου κολυμβητ για να τσαλαβουτσει στο ργο του και να μη πνιγε. Και γι' αυτ εξλλου τον κατηγοροσαν τι κατφυγε στον ερμητισμ, για να περιορσει ακμα περισστερο το οτως λλως περιορισμνο ακροατρι του…
     πως ακριβς κι ο Ξενοφνης, ο Ηρκλειτος ξεκιν απ τη παρατρηση του κσμου, τον οποο θεωρε κι αυτς ως ενιαο λο που οτε γεννθηκε οτε θα χαθε ποτ. Η ουσα του κσμου εναι γι' αυτν μια νοητικ αρχ, ο Λγος, κι ο καθολικς κοσμικς νμος η αδικοπη αλλαγ, σε πεσμα της ακινησας του ντος των Ελεατν. Ταυτοχρνως, εναι ακραα ορθολογιστς (κακο μρτυρες ανθρποισιν οφθαλμο και τα) κι η λογικ στον Ηρκλειτο απομακρνεται ρδην απ μεταφυσικς ιδες κι ιδεαλιστικς αντιλψεις. λα στον κσμο γνονται λογικ, σμφωνα με ναν αυστηρ νμο συμπαντικς αλλαγς, σχετα αν δεν το αισθνονται οι νθρωποι. Ο Λγος εναι λοιπν ο κοσμικς νμος και το ανθρπινο λογικ εναι να κομμτι του, μια συνπεια του κοσμικο Λγου. Οι νθρωποι γνονται λογικο παρνοντας μρος σε αυτν. Η θετητα εναι ενδοκοσμικς νους, που δημιουργε τη Φση, την ιστορα, τη θρησκεα, το δκαιο, την ηθικτητα κ.λπ. σο για την πρτη λη του κσμου, η φωτι, η θερμτητα, που εναι το πρτο ευκνητο στοιχεο μσα στη Φση. Το πρασμα απ την πρτη αυτ λη σε λες τις λλες (αρα, νερ, χμα) δεν εναι παρ μια διαρκς εναλλαγ της φωτις, μια αινια κνηση του πυρς που σβνει και ξανανβει.
     Ο πλεμος (η πλη) των στοιχεων (πλεμος πντων πατρ), η περιβητη εναντιοδρομα, χει κνητρο αλλ κι επκεντρο το πυρ. Περσσευμα θερμτητας σημανει περσσευμα κνησης και περσσευμα ψυχρο σημανει ακινησα και θνατο. Ο κσμος κατ τον Ηρκλειτο δεν δημιουργθηκε απ κανναν (κσμος τνδε, τον αυτν απντων, οτε τις θεν, οτε ανθρπων εποησεν, αλλ’ ην αε και στιν και σται πυρ αεζωτον). Γι' αυτ και θεωρεται σμερα υλιστς φιλσοφος αλλ και πρδρομος του εγελιανο διαλεκτικο υλισμο (απ την αντληψ του για τη σχετικ κνηση και εξλιξη του κσμου αλλ και την νωση των αντιθτων).



     Αρχ του κσμου λοιπν εναι το αινιο γγνεσθαι: Tον κσμο τοτο, διον για λους, δεν τον δημιοργησε οτε θες οτε νθρωπος, αλλ τανε πντα, εναι και θα εναι αεζωη φωτι, που σμφωνα με νμους ανβει και σβνει. Και παρ την πολλαπλτητ του, ο κσμος εναι νας: Tο παν εναι διαιρετ αδιαρετο, γεννημνο αγννητο, θνητ και αθνατο, λγος και αιωνιτητα, πατρας και γιος, θεο και δκαιο. Κι τσι ο θες του Hρκλειτου εναι η δια η Φση κι χι να ον υπερφυσικ κι υπερβατικ: O θες εναι μρα και νχτα, χειμνας και θρος, πλεμος κι ειρνη, κρος και λιμς. Μεταμορφνεται πως η φωτι, που ταν ανακατεεται με αρματα παρνει διφορα ονματα, κατ τη μυρωδι του καθενς.
     Ο διος δεν γρφει, σο εμαστε σε θση να ξρουμε φυσικ, το πολυθρλητο τα πντα ρει, αλλ του το προσδδουν επιγραμματικ οι μεταγενστεροι στην οδσσει τους να τονε καταλβουν. ταν εξλλου ο θεωρητικς της αδικοπης μεταβολς κι μοιαζε ταιριαστ να το χει πει. Επε μως τι κανες δεν μπορε να βουτξει δο φορς στο διο ποτμι, εφσον το ποτμι κυλ κι η συνεχς ρο του το αλλζει αδικοπα. Δεν εναι εμπειριστς: "H φση αγαπ να κρβεται", μας λει. Ο κσμος δεν εναι παρ η σνθεση των αντιθτων κι ο πλεμος κυριαρχε ως πατρας και βασιλις λων (πλεμος πντων μν πατρ εστι, πντων δε βασιλες. λες οι αντιθσεις μως συνδονται ταυτχρονα σε μια σταθερ εντητα, καθς το αρατο αυτ συνταριασμα εναι πιο δυνατ απ το φανερ (αρμονα αφανς φανερς κρεττων). Η κατακλεδα του; Τα πντα γεννιονται απ τη πλη, τη παγκσμια και προαινια μχη κι η δικαιοσνη δεν εναι παρ αγνας, αφο λα τα πργματα προκπτουν απ τον πλεμο και την ανγκη (αιτιτητα). Η παντοτιν αυτ αλλαγ δεν εναι μως οτε αυθαρετη οτε ανεξλεγκτη, καθς συντελεται σμφωνα με ορισμνες αναλογες και με μια διαδοχικ σειρ που σταθερ μνει πντοτε η δια.
     Ο ρυθμς του γγνεσθαι του Ηρκλειτου εναι με σημερινος ρους η νομοτλεια της Φσης, το μνο πργμα που φανεται να 'χει διρκεια κι ουσιαστικ σημασα. Τη χαρακτηρζει ειμαρμνη, δκη, λγο του κσμου. Κι τσι μες στην αταξα του χει τξη και μες στο χος καθολικος νμους, κτι που παραγνρισαν στον καιρ του. Κπου 2.500 χρνια αργτερα, τσο ο Χγκελ σο κι οι κλασσικο θεωρητικο της διαλεκτικς θα ανακλυπταν εκ νου τον στρυφν λληνα φιλσοφο που ττοια κολοσσιαα τομ στη σκψη φησε δη απ την εποχ του. Σε λιγτερο απ 10 χρνια εξλλου μετ το θνατ του θα γεννιτανε στην Αθνα κποιος Σωκρτης, που θα 'χει δσκαλο τον Κρατλο. Ο οποος ταν φανατικς οπαδς του Ηρκλειτου, αυτο του αλαζονικο κι υπεροπτικο πνεματος που αρεσκταν να εξαπολει αινιγματικ ρητ που θμιζαν χρησμος παρ να αναπτσσει μια συστηματικ κι αξιωματικ σειρ επιχειρημτων. Ο Ηρκλειτος εκφρζεται με αινγματα, ομολογοσαν οι λληνες της εποχς του, κνοντς τη μθοδο που επικοινωνοσε με τους λλους να παραμοιζει με τους χρησμος του δελφικο μαντεου (σαν αυτ το ρητ του που τσο χει κακοποιηθε εννοιολογικ: Καλ και κακ εναι να και το αυτ). Το οποο, πως μας λει, οτε λγει, οτε κρπτει, αλλ σημανει. τσι σμαινε κι ο δικς του λγος, φτνει να 'χεις αυτι, νου και κοσμικ φωτι να τον ακοσεις...



     Εναι ο φιλσοφος του αινιου γγνεσθαι. Η κνηση αυτ του γγνεσθαι εκφρζεται με τη συνεχ ρο του ποταμο που ολονα ανανενεται. Μσα στον Λγο, δνει να μνο υλικ στοιχεο, το πυρ. Η παρξη του πυρς δημιουργε μαζ με το Λγο να κσμο πειρο, ναρχο, ανλεθρο, αυτορρυθμιζμενο που μετατρπεται σε ποικλες μορφς. Ο κσμος αυτς εναι η αρμονα των αντιθσεων. Οι αντιθσεις δημιουργονε την εντητα των πντων με τη σνθεση τους. Πολλς απ τις δραστηριτητς του Ηρκλειτου ταν αινιγματικς κι η φιλοσοφα του ερμηνευτανε δσκολα, γι' αυτ ονομστηκε, σκοτεινς φιλσοφος. Στον Ηρκλειτο αποδδεται να ργο με ττλο Περ Φσεως, που χωρζεται σε 3 μρη με περιεχμενο πολιτικ, θεολογικ και κοσμογονικ. Απ τα λιγοστ αποσπσματα που χουν διασωθε, φανεται πως ο χαρακτρας του γραπτο ργου του εναι αποφθεγματικς. Η δομ και σνθεση των αφορισμν του εναι λεπτομερειακ επεξεργασμνη και το φος του αινιγματικ. Αυτς εναι λλωστε ο βασικς λγος για τον οποο αποκλθηκε σκοτεινς. Το ργο αυτ γρφτηκε με ασφεια για να γνει κατανοητ μνο απ ικανος ανθρπους και αφιερθηκε στο ιερ της Εφσιας Αρτμιδος, σμβολο ελληνικο και ανατολικο πολιτισμου.
     Υποδεικνει τι δεν αποκαλπτει τη σκψη του με μεσο τρπο, οτε μως επιχειρε να παραπλανσει τους ακροατς του. Παρχει τα σημδια, που κενοι καλονται να εννοσουν με τον ορθ τρπο. Η φιλοσοφα του, πλι με τα λγια του διου, δεν εναι μια αυθαρετη κι υποκειμενικ κατασκευ αλλ μια κφραση του λγου που διπει τα πντα, σο κι αν μνει απρσιτος στους πολλος. Η δυσκολα κατανησης του λγου του δεν οφελεται επομνως σε δικ του ιδιορρυθμα, αλλ στην αδυναμα των πολλν να εννοσουν χι τα λγια του αλλ τον διο τον λγο.

   1. Ο βασιλις στον οποο ανκει το δελφικ μαντεο οτε λγει οτε κρπτει αλλ δνει σημδια.

   2. Δεν μπορες να μπεις στο διο ποτμι για δετερη φορ.

     Στις ρσεις του αναφρεται ο Λγος, π.χ. τα πντα διπονται απ τον Λγο κτι που χει γνει αντικεμενο πολλν ερμηνειν καθς ο η φιλοσοφικ σκψη κι η ορολογα της ταν ττε ακμα στα πρτα στδια. Ακμη και σμερα η λξη λγος αντανακλ τσα πολλ νοματα στη χρση της στην ελληνικ που δεν μπορε να αποδοθε απλς λεξικογραφικ, χωρς συνοδ ερμηνεα απ παραδεγματα, ιδως σε λλες γλσσες. Στον Ηρκλειτο η δια ννοια χει επσης πολλς σημασες κι εννοιακς αποχρσεις. Σημανει ομιλα (προφορικς λγος), αλλ και ρυθμιστικ αρχ που διπει το σνολο της πραγματικτητας και συνδει με σχσεις αναλογας τα πντα. Επομνως, εδ ο λγος εναι η αινια καθολικ σχση που ρυθμζει τη πραγματικτητα, πως αυτ εκφρζεται γλωσσικ.



     Μλημα του φιλσοφου εναι η αφπνιση των ανθρπων κι η καθοδγησ τους προς την ομολογα, προς τη λογικ σκψη που καθορζει και συνδει τη βαθτερη φση των πραγμτων. Με αυτν τον τρπο διακρνει την «πολυμθεια» απ την ουσιαστικ και βαθι γνση των πραγμτων. Ο κσμος για τον Ηρκλειτο δεν εναι αποτλεσμα δημιουργας γνεσης, αλλ προπρχει προαινια και περιγρφεται ως ζωνταν φωτι, η οποα εναλλξ δυναμνει και εξασθενε, χωρς ποτ να σβνει εντελς. Το αεζωον πυρ διανει μια κυκλικ τροχι κατ την οποα μεταλλσσεται σε θλασσα, κατπιν σε γη, για να ακολουθσει η αντστροφη διαδικασα μεταλλαγς της γης σε θλασσα και της θλασσας σε φωτι. Το πυρ του Ηρακλετου εναι μια κοσμολογικ σταθερ που κινεται και μεταμορφνεται αναα. Η διαρκς κνηση και μεταβολ αποτελε το θεμελιδες χαρακτηριστικ της πραγματικτητας, το οποο εξφρασε ο φιλσοφος με την εικνα ενς ποταμο που παραμνει διος, εν το νερ που κυλει μσα του αλλζει διαρκς. Αντθετα με τους οπαδος του, τους αποκαλομενους Ηρακλετειους, ο φιλσοφος μλλον δεν πστευε σε μια καθολικ ρο και μεταβολ, αλλ επμενε στη σνδεση αυτς της μεταβολς με σταθερς παραμτρους. Η διαρκς κνηση και μεταβολ στη φιλοσοφα του Ηρακλετου εναι εκφρασμνη ως εξς:

Ποταμῷι γὰρ οὐκ ἔστιν ἐμβῆναι δὶς τῷι αὐτῷι (απ.91)
 -Πλοταρχος, περ το ΕΙ το εν Δελφος 18, 392b

     Σ' ,τι αφορ τη θση του ως προς τις αντθετες ννοιες, χαρακτηριστικ παρδειγμα εναι το απφθεγμ του «τα ψυχρ θερμανονται, τα θερμ ψχονται, τα υγρ ξηρανονται, τα ξηρ υγρανουν», το οποο υποδεικνει τι οι φαινομενικ αντθετες καταστσεις, τσεις και δυνμεις, συνδονται με μια συνεκτικ σχση αρμονας. Η σχση των αντιθτων του δεν εκφρζεται μνον μσω του κοινο λγου, αλλ κι ως πλεμος -μια λλη ψη της αρμονας, μια κοσμικ σταθερ που διπει τα αντθετα και παργει διαρκς μσω συγκροσεων νες ισορροπες. Η χρση του ρου πλεμος (πλεμος πατρ πντων, εναι να επσης απ τα γνωστ ρητ του) συνδεται στην ουσα με το τα πντα ρει καθς τα πντα στον κσμο εναι σε συνεχ κνηση και διεργασα (δηλαδ, σε πλεμο). Π
ιστς σ' αυτ, υπενθμιζε τι δεν μπορες να μπεις δυο φορς στον διο ποταμ» επειδ αν πσα στιγμ ο ποταμς αλλζει, οπτε ποτ δεν εναι ο διος. Επσης υποστριζε τι η πρωταρχικ ουσα στον κσμο εναι η ενργεια (το πυρ).
     
Δεν μπορες να μπεις στο διο ποτμι για δετερη φορ, λεγε αποκαλπτοντας το αρχιμδειο σημεο της σκψης του: τη ρο των πντων και τη συνεχ αλλαγ. Σκοτεινς και μυστηριδης, ο τελευταος και κορυφαος προσωκρατικς αγωνστηκε με πθος και ψυχ να αποκαλψει τους γρφους της Φσης και να απαλλξει τα φυσικ φαινμενα απ τις δεισιδαιμονες και τις προλψεις της εποχς του. Ο μεγλος Εφσιος καταλγει σε πεσμα της ακινησας και της σταθερτητας της σκψης των συγχρνων του σε να σμπαν ρευστ και μεταβαλλμενο, που υπκειται σε συνεχες αλλαγς και διο δεν μνει ποτ. Εξχουσα μορφ της ελληνικς φιλοσοφας και ογκλιθος σωστς με τον οποο πρπει να αναμετρηθον λοι οι κατοπινο γγαντες της σκψης, ο Ηρκλειτος αποτλεσε ορσημο για την ιστορα της σκψης και των ιδεν. Δστροπος και στρυφνς στο λγο του, γραφε αποκλειστικ για μυημνους στη φιλοσοφα, γ' αυτ κι η εσκεμμνη ασφεια της σκψης του, στε να γνει κατανοητ δηλαδ μνο απ ικανος και τριμμνους στον λγο.
     Ο Ηρκλειτος κανε βση της φιλοσοφικς του σκψης τον εσωτερικ ρυθμ, τον Λγο, σμφωνα με τον οποο κινεται και ρυθμζεται η πλση. Το αινιο γγνεσθαι εκφρζεται με τη συνεχ ρο του ποταμο που ολονα ανανενεται. Μον να κοσμογονικ δομικ στοιχεο αναγνωρζει ο μεγλος Εφσιος, το πυρ. Η παρξη του Πυρς δημιουργε πλι στο Λγο να κσμο πειρο, ναρχο κι αυτορρυθμιζμενο, μια ολτητα που μετατρπεται σε ποικλες μορφς κτω απ συγκεκριμνες μως νρμες τξης. Ο κσμος μας δεν εναι παρ η αρμονα των αντιθσεων, η νωση των αντιθτων. Το καλ και το κακ εναι εδ οι αντθετες ψεις του διου πργματος. Οι μνες πραγματικτητες ταν γι' αυτν, η κνηση κι η μεταβολ, τποτα λλο δεν εχε σημασα. Το μοναδικ σγγραμμα που γνωρζουμε τι μας φησε ταν το Περ Φσεως, που διαιρονταν σε 3 μρη: το 1ο αφορ στο σμπαν, το 2ο στη πολιτικ και το 3ο πτεται της θεολογας. Εσκεμμνα ασαφς, δυσνητο κι ανοιχτ σε ερμηνεες, αφιρωσε το ργο της ζως του στο ιερ της Εφσιας Αρτμιδος, σμβολο του ελληνικο αλλ και του ανατολικο πολιτισμο.



     ,τι σθηκε, σθηκε ως σπραγμα στο ργο των μεταγενεστρων, αν κι σα απμειναν απ τη σκψη του ταν αρκετ στε να αναγκσουν ακμα και τον μγα διαλεκτικ Σωκρτη να αναγνωρσει πως "αυτ που κατλαβα εναι σπουδαα, νομζω μως τι εναι εξσου σπουδαα κι αυτ που δε μπρεσα να καταλβω. Ωστσο χρειζεται να 'σαι δεινς κολυμβητς, σαν αυτος απ τη Δλο, για να μη πνιγες μες στο βιβλο του". Γι’ αυτ τον επανε Σκοτειν Φιλσοφο κι Αινικτ, (Αινιγματοποι), γιατ πολλο τον κουγαν, λγοι τον καταλβαιναν. Εμες σμερα γνωρζουμε ελχιστα τσο για τη ζω του σο και το ργο του, αν κι σα μας παραδδονται αρκον για να τον μετατρψουν σ' ναν εντελς ιδιοσυγκρασιακ στοχαστ της παλλμενης ελληνικς αρχαιτητας. Σε μας φτασαν μερικς αποσπασματικς σκψεις και ρητ (κπου 111 αυθεντικ και μερικ ακμη αμφισβητομενα), που παραμνουν αποφασιστικς σημασας για την ιστορα των ιδεν. Χωρς ακριβες αποδεξεις αλλ με σντομους και χτυπητος αφορισμος, σα χρησμος δηλαδ, ο Ηρκλειτος ξεπρασε την εποχ του, αν και δεν ξεπερστηκε απ καμμιν εποχ. Πνω του πτησαν, ετε ως συνεχιστς ετε ως πολμιοι, λοι οι κατοπινο λληνες φιλσοφοι κι αινες αργτερα η νετερη δυτικ φιλοσοφα κατλαβε επσης τι θα 'πρεπε κι αυτ να αναμετρηθε μαζ του μπας και προχωρσει η ανθρπινη διανηση.
     Η ευθεα κριτικ που σκησε στον Πυθαγρα, οι υπαινιγμο του Παρμενδη στο ργο του, οι μεθοδολογικς κι ιδεολογικς περιπτειες του Πλτωνα και του Αριστοτλη με τη σκψη του, λα αποκαλπτουν το μγεθος αλλ και τη θση του Ηρκλειτου στην αρχαιοελληνικ σκψη. σο για τον κρυμμνο νμο της Φσης, που ισχυριζταν αλαζονικ πως εχε ανακαλψει, ταν τι λα τα πργματα βρσκονται σε σγκρουση μεταξ τους, σγκρουση που εναι ουσιδης για τη ζω κι επομνως καλ. Το πυθαγρειο (και προσωκρατικ λγο-πολ) ιδεδες ενς κσμου ειρηνικο, ακνητου κι αρμονικο το απρριπτε ως ιδεδες θαντου: "Ο πλεμος εναι ο πατρας λων" κι "Η φιλονικα εναι δικαιοσνη", μας λει βγζοντς μας απ τις καλοβαλμνες αλθειες του κσμου μας. Διακηρσσοντας πως λα μεταβλλονται και τποτα δεν μνει σταθερ, κανε την αδικοπη αυτ ρο τη κοσμογονικ αρχ του, που τα πντα γεννιονται και καταστρφονται ως μια αναη πλη αντθετων αρχν (εναντιοδρομα την λεγε δηλωτικ): "πντα κατ’ ριν γγνεσθαι", αλλ και "το αντξοον συμφρον και εκ των διαφερντων καλλστην αρμονην".
     Ο Ηρκλειτος ρθε κι φυγε απ τον κσμο για να μη τον αφσει πια διο, πως ακριβς το 'θελε κι η σκψη του…
_______________________

ΡΗΤΑ:

Πεθανω απ ζω, και ζω απ θνατο.

Αν δεν ελπζεις δεν θα βρεις το ανλπιστο, γιατ εναι ανεξερενητο και απροσπλαστο.

Αν λα τα ντα μεταβλλονταν σε καπν, οι μτες θα εχαν την πρωτοκαθεδρα.

Στην αλλαγ αναπυονται τα πργματα.

Αυτ για το οποο μιλς πολ, εναι συνθως αυτ που σου διαφεγει.

Για να θεραπεσει, ο γιατρς καυτηριζει.

Δεν γνεται να μπει κανες στο διο νερ του ποταμο που κυλει δο φορς.

Εναι μεγαλτερη ανγκη να πολεμ κανες την αλαζονεα, παρ την πυρκαγι.

Η αντιξοτητα εναι προς φελς μας.

Η δια οδς που οδηγε προς τα πνω, οδηγε και προς τα κτω.

Η νσος καθιστ την υγεα πιο γλυκι και ευχριστη, το διο και η πενα τον κορεσμ, ο κματος την ανπαυση.

Η πολυμθεια μνη δεν καλλιεργε τον νου.

Ο χαρακτρας καθορζει την τχη του ανθρπου.

Ο χρνος εναι παιδ που παζει με πεσσος και το παιδ εναι βασιλις.

Οι νοι λκονται περισστερο απ το χυρο, παρ απ το χρυσφι.

λα γνονται με βση τη λογικ.

ταν δεν υπρχει λιος, βλπουμε τα βραδιν στρα.

Σοφα εναι να γνωρζεις την αρχ που κυβερν τα πντα.

Στην περιφρεια του κκλου, κθε σημεο εναι ταυτχρονα και αρχ και τλος.

Τ πντα ρει κι ουδν μνει.

Πλεμος πντων μὲν πατρ ἐστι

Τα σκυλι γαυγζουν σ’ αυτ που δεν γνωρζουν.

Τα υλικ του μεγματος διαχωρζονται αν δεν ανακινονται συστηματικ.

Τποτε πιο διακοσμητικ απ ναν σωρ σκουπδια, ατκτως συσσωρευμνα.

Aν δεν ελπζεις το ανλπιστο, δεν θα το βρεις.

Δαιμονικ το θος των ανθρπων.

Το διο εναι το αγαθ και το κακ.

Αν υπρχει στω νας καλς, για μνα θα 'ναι μριοι.

Ο βλκας θλει να πτοεται με το παραμικρ.

Τα γουρονια ευχαριστιονται περισστερο στον βορκο, παρ στο καθαρ νερ.

Μη τα βζεις με κποιον που εναι απν.

Αναζτησα τον εαυτ μου.

Η παρση εναι εμπδιο της προκοπς.

Οι γνμες των ανθρπων εναι παιδιστικα παιχνδια.

Μη μιλς μνο και μνο επειδ αυτ σε ευχαριστε.

Απλους αλλ κι απ ναν τα πντα.

Τα ψυχρ θερμανονται, το θερμ ψχεται, το υγρ ξερανεται, το στεγν δροσζεται.

Ακμα κι ο λιος δεν μπορε να υπερβε τα ρι του.

Πολξερος νους δεν διδσκει, -οτε διδσκεται.

ταν πεθανει η ψυχ γνεται νερ, που πεθανοντας γνεται γη, που πεθανοντας γνεται νερ, για να πεθνει σε ψυχ.

Η φση αγαπ να κρβεται.

Καλλτερα να κρβεις την αμθει σου παρ να τη φανερνεις.

Μην κνουμε αστριχτες εικασες για μεγλα ζητματα.

Η πενα δημιοργησε κορεσμ, η κπωση τη ξεκοραση.

Το πρω εναι το ξεκνημα της νχτας. Η γννηση εναι το ξεκνημα του θαντου.


========================

.
                                    Περ Φσεως 

(αποσπ.: 1-51)

   1. Eν ο λγος αυτς uπρχει πvτα, ωστσο οι νθρωποι δεν τον κατανοον οτε πριν τον ακοσοuν οτε ταν τον πρωτακοσοuν. Εν δηλαδ τα πντα γνονται σμφωνα με τη νομοτλεια αυτ, οι νθρωποι μοιζοuν μ' πειροuς, ταν καταπινονται με λγια κι ργα, σαν κι αυτ που διηγομαι, διαιρντας κθε πργμα σμφωνα με τη φση του κι εξηγντας το πως χει. Οι κοινο, μως νθρωποι δεν χουνε σuνεδηση του τι κνοuνε στο ξυπνιο τοuς, πως λησμονον σα εδανε στον πνο τους.

   2.  Γι' αυτ πρπει ν' ακολoυθμε τον καθολικ λγο -δηλαδ τον κοιν, γιατ ο καθολικς εvαι κοιvς. Κι εν ο λγος εναι καθολικς, οι περισστεροι νθρωποι ζονε σαν να 'χουν ιδιωτικ σκψη.

   3. Το πλτος του λιου εναι σο μ' ν ανθρπινο πδι.

   4. Αν η ευδαιμονα βρισκτανε στις σωματικς απολασεις, ττε θα 'πρεπε να πομε ευτυχισμνα τα βδια, ταν βρσκουν να φνε ρβι1.

   5. Ζητον να εξαγνιστον με καθαρμος και μιανονται με λλο αμα των αιματηρν θυσιν, σαν κποιον που μπκε στη λσπη και προσπαθε μετ να ξεπλυθε με λσπη. Τρελλ θα τον νμιζε ποιος θα τον βλεπε να το κνει αυτ. Και προσευχονται σ' αυτ τ' αγλματα, πργμα που ισοδυναμε με το να θλει κανες να μιλσει στους τοχους, χωρς να ξρει καθλου τ εναι στην ουσα τους οι θεο κι οι ρωες.

   6. Ο λιος κθε μρα εναι καινοργιος.

   7. Αν λα τα ντα γνονταν καπνς, θα ξεχωρζαμε τις διαφορς τους με τη μτη.

   8. Τα εναντιδρομα χουν ενιαα φορ. Απ τα αντιθετα γεννιται η ωραιτερη αρμονα.

   9. Οι νοι θα προτιμοσανε τ' χυρα απ' το χρυσφι.

 10. Σε κενους που μπανουνε στο διο ποτμι, κυλνε συνεχς καινοργια νερ. Οι ψυχς απορροφον ατμος απ' τα νερ.

 11. Ο νθρωπος δεν πρπει να βρσκει ευχαρστηση στο βρβορο.

 12. Γιατ αν δεv ταv ο Διvυσος, προς τιμv του οποου κνουvε τη βακχικ πομπ και ψλλουvε το σμα στα αιδοα, θα κμαvε κτι αναιδστατο. Γιατ εvαι το διο πρσωπο ο ιδης2 κι ο Διvυσος, που προς τιμν του καταλαμβνονται απ μαvα και γιορτζουνε τα Λναια.

 13. Πς θα μποροσε κανες να μενει κρυμμνος μπρος σ' αυτ το φως που δεν δει ποτ;

 14. Γιατ αuτ ποu αποκαλπτει ο λγος δεν τα καταλαβανουν οι πολλο, σοι τα συναντνε, οτε τα καταλαβανουν ταν τους τα διδξουv λλοι, πιστεουν μως τι τα κατλαβαν.

 15. Αν κανες δεν ελπζει, δεν θα βρει το ανλπιστο, εφ' σον δεv θα uπρχει ρευνα και δρμος.

 16. Δε ξροuν οτε ν' ακοσουνε τοuς λλους οτε να μιλσοuν οι διοι.

 17. Αφο γεννηθον αποφασζουν να ζσουνε και να υποστονε το θνατο, μλλον ν' αναπαονται, κι αφνουνε πσω τοuς παιδι για να γνουνε κι αυτ βορ του.

 18. Θνατος εναι σα βλπουμε ταν εμαστε ξπνιοι, κι πνος σα βλπουμε ταν κοιμμαστε.

 19. Αυτο που ψχνουνε για χρυσφι ανασκβουνε πολλ γη και βρσκουνε λγο.

 20. Τ' νομα της Δκης δεν θα το γνριζαν, αν δεν uπρχαν αυτ τα δικα.

 21. σους σκοτνονται στη μχη τους τιμον οι θεο κι οι νθρωποι.

 22. Αυτο που πεθανουν για υψηλτερους σκοπος παρνουν μεγαλτερες αμοιβς.

 23. Ο νθρωπος τη νχτα ανβει μσα του να φως, ταν σβσει η ρασ του. Στη διρκεια της ζως του, ταν κοιμται, αγγζει το θνατο, αφο η pασ του χει σβσει, εν ταν εναι ξυπνιος αγγζει τον πνο.

 24. Τους ανθρπους τους περιμνουν μετ το θνατ τους σα οτε ελπζουν οτε φαντζονται.

 25. Αυτ που θεωρονται καλ ο πιο δοκιμασμνος τα γνωρζει, τα διαφυλσσει. Ασφαλς κι η Δκη θ' αρπξει γερ τους κατασκευαστς ψευδν και τους ψευδομρτυρες.

 26. Το να, το μνο σοφ, και θλει και δε θλει να ονομζεται Δας.

 27. Νμος εναι και το ν' ακολουθε κανες τη γνμη του ενς.

 28. σοι δε μπορον να κατανοσουν τον αληθιν λγο, ταν τον ακον μοιζουν κουφο. Γι' αυτος μαρτυρε το ρητ: παρντες-απντες.

 29. Εναι απαρατητο οι φλοι της σοφας να γνωρζουνε πρα πολλ πργματα.

 30. Για τις ψυχς εναι θνατος το να γνουν νερ, για το νερ εναι θνατος να γνει γη, απ τη γη πλι γνεται νερ κι απ το νερ η ψυχ.

  31. Ο Θαλς πρτος ασχολθηκε με την αστρολογα.

  32. Στη Πρινη γεννθηκε ο Βας, ο γιος του Τευτμου, που η φμη του εναι μεγαλτερη απ τη φμη των λλων.

  33. Η πολυμθεια δε διδσκει τη βαθτερη κατανηση των πραγμτων. Ειδλλως θα 'χε διδξει τον Ησοδο και τον Πυθαγρα, καθς και τον Ξενοφνη και τον Εκαταο.

  34. Η σοφα εναι να μνο πργμα: να γνωρζει κανες την αρχ που κυβερν τα πντα με τη βοθεια των πντων.

  35. Περισστερο κι απ' τη πυρκαγι πρπει κανες να κατασβνει την παρση.

  36. Ο λας πρπει να μχεται για τους νμους πως για τα τεχη του.

  37. Της ψυχς τα πρατα σο και να βαδσεις, δεν μπορες να τα βρεις, ακμα χι αν ακολουθσεις λους τους δρμους. Τσο βαθ νημα χει.

  38. Ονμαζε την οηση ιερ νσο (επιληψα).

  39. Ας μη κνουμε αστρικτες εικασες για τα μγιστα ζητματα.

  40. Το νομα του τξου (βις) εναι βος, αλλ το ργο του θνατος.

  41. Για μνα ο νας ισοδυναμε με μυριδες, αν εναι ριστος. Κι οι μυριδες μπορε να 'ναι καννας.

  42. Στα δια ποτμια μπαvουμε και δεν μπανουμε, εμαστε και δεv εμαστε.

  43. Δεν καταλαβανουν πς κτι που χει μσα του αντθετες τσεις, συμφωνε με τον εαυτ του, αρμονα αντθετων τσεων πως του τξου και της λρας.

  44. Ο χρνος εναι παιδ που παζει, που μετακινε πινια. Η βασιλεα ενς παιδιο.

  45. Ο πλεμος εναι πατρας των πντων και των πντων βασιλις. Κι λλους τους αναδεχνει θεος κι λλους ανθρπους, λλους τους κνει δολους κι λλους ελεθερους.

  46. Η κρυμμνη αρμονα εναι ισχυρτερη απ τη φανερ.

  47. σα μπορε κανες να τα δει, να τ' ακοσει. να τα μθει, αυτ εγ τα προτιμ.

  48. Η διαδρομ του κοχλα του γναφεου εναι ευθεα και λοξ (ελικοειδς), εναι μα και η δια.

  49. Ο δρμος προς τα πνω, προς τα κτω, εναι νας και ο διος.

  50. Η θλασσα εναι νερ καθαρτατο και βρωμερτατο: για τα ψρια πσιμο και σωτριο, για τους ανθρπους πατο και ολθριο.

  51. Αθνατοι θνητο, θνητο αθνατοι, ζντας αυτο το θνατο εκενων και πεθανοντας εκενοι τη ζω αυτν.

___________
 1. Το ρβι εναι να καλλιεργομενο εδος του γνους Vicia. Η παλαιτερη ονομασα του ταν Ervum ervilia L. σμερα μως αναφρεται ως Vicia ervilia (L.) Wild. Ως κντρο καταγωγς του θεωρεται η περιοχ της Μεσογεου κι η Εγγς Ανατολ. Στη χρα μας η καλλιργει του τανε γνωστ απ τους αρχαους χρνους. Περιγρφεται απ το Θεφραστο και το Διοσκουρδη. Στο εδος αυτ αναφρεται ο ροβος των αρχαων Ελλνων, που ο καρπς του χορηγονταν στα ζα, κυρως στα βδια και στις κτες, εν το χυρο μετ τον αλωνισμ αποτελοσε θρεπτικτατη τροφ για τα αιγοπρβατα. Επσης το αλερι του καρπο χρησιμοποιονταν ως ζυμωτικ λη στην αρτοποια.
 2. Συνδει τα ΑΙΔΟΙΟΝ / ΑΙΔΗΣ.

                                              Τ  Ε  Λ  Ο  Σ

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers