-


Dali &









/




 
 

 

: '

                                           Εισαγωγ

     Τοτο το Β' μρος, τρα που στηθκαμε στο χρνο και το χρο, μλλον θα εναι πιο συναρπαστικ και προτενω, τρα που εδαμε πως εγκατασταθκανε και που, οι Αρχαοι λληνες, να καθορσουμε λιγκι πιο συγκεντρωμνα τις περιοχς τους και τις πλεις τους. Απ κει θα ξεκινσω και μετ περνμε σε θρησκεα, δουλεα, νδυση, διατροφ, θη κι εθιμα και γενικ ,τι ακμα μνει να γνωστοποιηθε. Καλ ταξδι λοιπν φλες και φλοι.  Π. Χ. 

=================

ΠΕΡΙΟΧΕΣ-ΠΟΛΕΙΣ: Ο 
Ελλαδικς χρος κατ την αρχαιτητα τανε διαιρεμνος σε περιοχς που αντιστοιχοσανε στους χρους εγκατστασης των αρχαων ελληνικν φλων. Οι περιοχς αυτς στις περισστερες περιπτσεις αποτελονταν απ πλεις-κρτη, που διατηροσαν μεταξ τους φυλετικος δεσμος. Σε κποιες περιπτσεις οι πλεις αυτς σχημτιζαν ομοσπονδα εν σε λλες η ισχυρτερη πλη κατεχε ηγεμονικ θση. Ας τις δομε λοιπν μια-μια.

1. Δωρικς περιοχς:
Λακωνα: Στη Λακωνα κυριρχησε η πλη της Σπρτης. Οι Δωριες ιδρυτς της επικρτησαν σε ολκληρη τη περιοχ της μετατρποντας τους παλαιτερους κατοκους σε περοικους, στη περπτωση που δεν πρβαλαν αντσταση σ’ αυτος σε ελωτες σε περπτωση που πρβαλαν αντσταση. Το κρτος της Σπρτης επεκτθηκε αργτερα και στη Μεσσηνα και για μεγλα διαστματα αποτελοσε την ισχυρτερη δναμη στον Ελλαδικ χρο.
Αργολδα: Στην Αργολδα κυριρχησαν οι Δωριες οι οποοι μετ τη κατκτηση του ργους κυριρχησαν σε ολκληρη τη περιοχ. Οι Δωριες της Αργολδας δεν διατηρθηκαν ενωμνοι αλλ διασπστηκαν σε μικρτερες πλεις κρτη. Το ισχυρτερο απ' αυτ ταν το κρτος του ργους. λλα μικρτερα Δωρικ κρτη της Αργολδας ταν η Τροιζηνα, οι Κλεωνς, η Επιδαυρα και η Ερμιονδα
Κορινθα: Στην Κορινθα κυριρχησαν επσης οι Δωριες που μετ την κατληψη του Αργολικο κμπου επεκτθηκαν βορειτερα. Διασπστηκαν επσης σε μικρτερα κρτη, τη Κορινθα, την Σικυωνα και τον Φλειοντα. Ισχυρτερο τανε το κρτος των Κορινθων εν τα λλα 2 κρτη ελγχονταν για μεγλη περοδο απ το ργος και στη συνχεια απ τη Σπρτη.
Κυνουρα: Η Κυνουρα ταν μικρ Δωρικ κρτος που σχηματστηκε ανμεσα στην Αργεα και τη Λακωνα και συνθως βρισκτανε κτω απ τον λεγχο των ισχυρτερων γειτνων της.
Μεσσηνα: Η Μεσσηνα κατακτθηκε επσης απ Δωριες. Το κρτος των Μεσσνιων κατακτθηκε απ τους Σπαρτιτες στα μσα του 8ου αι. π.Χ. κι απελευθερθηκε στα μσα του 4ου αινα με την βοθεια των Θηβαων.

2. λλες περιοχς:
Αρκαδα: Η Αρκαδα περιλμβανε την ορειν ενδοχρα της Πελοποννσου. Οι κτοικο της ανκανε στο φλο των Αρκδων κι τανε χωρισμνοι σε πολυριθμες πλεις-κρτη που διατηροσανε φυλετικος δεσμος. Το 370 π.Χ. ενθηκαν σε ομοσπονδα, το Κοιν των Αρκδων.
Ηλεα: Οι Ηλεοι τανε συγγενικ φλο των Αιτωλν. Καταλβανε τη περιοχ της Ηλεας την δια εποχ που εισβαλαν οι Δωριες στη Πελοπννησο. τανε χωρισμνοι σε 3 κρτη, τη Κολη Ηλεα με κντρο την λιδα, τη Πιστιδα και τη Τριφυλα.
Αχαα: Εκε εγκαταστθηκαν Αχαιο προερχμενοι απ τον Αργολικ κμπο, που καταφγανε στη περιοχ μετ τη κατληψη της Αργολδας απ τους Δωριες. Αποτελονταν απ μικρς πλεις-κρτη, ενωμνες σε μα ομοσπονδα, το Κοιν των Αχαιν. Τον 3ο αι. π.Χ. σχηματσανε την Αχακ Συμπολιτεα που εξελχθηκε στην ισχυρτερη δναμη της Πελοποννσου.

3. Στερε Ελλδα
Αττικ: Στην Αττικ οι ωνες κτοικο της, εγκατεστημνοι στην περιοχ απ τις αρχς περπου της δετερης χιλιετας κατφεραν να αποκροσουν τους Δωριες εισβολες και να διατηρηθον στην περιοχ. Οι πλεις της Αττικς σχημτισαν να ομοσπονδιακ κρτος με κυραρχη την Αθνα. Το Αθηνακ κρτος εξελχθηκε σε ισχυρτατη δναμη στον ελλαδικ χρο και αποτλεσε την κρια εστα του αρχαου ελληνικο πολιτισμο.
Μεγαρδα: Η Μεγαρδα ταν Δωρικ κρτος. Αποτλεσε το δυτικτερο σημεο προλασης των Δωριων που εχαν εισβλλει στην Πελοπννησο. Κντρο της ταν η πλη των Μεγρων. Το κρτος αυτ εξελχθηκε σε σημαντικ ναυτικ και αποικιακ δναμη.
Βοιωτα: Στη Βοιωτα εγκαταστθηκαν οι Βοιωτο, φλο που προερχταν απ την Θεσσαλα. Μιλοσαν την Αιολικ διλεκτο. Οι ισχυρτερες πλεις κρτη των Βοιωτν ταν ενωμνες σε μα ομοσπονδα, το κοιν των Βοιωτν, στο οποο συχν κατεχε ηγεμονικ θση η Θβα.
Φωκδα: Η Φωκδα κατ την αρχαιτητα ταν η περιοχ γρω απ τη κοιλδα του Κηφισσο και περιλμβανε και τους ορεινος γκους του Παρνασσο, της Κρφης, του δυτικο τμματος του Καλλιδρμου και του βρειου τμματος του Ελικνα. Σ' αυτν ταν εγκατεστημνοι οι Φωκες, φλο που μιλοσε Δωρικ διλεκτο. Οι πλεις τους ταν ενωμνες σε μαν ομοσπονδα, το Κοιν των Φωκων.
Δωρδα: Η Δωρδα ταν μικρ ορειν περιοχ ανμεσα στην Οτη, τον Παρνασσ και την Γκινα. Αποτελοταν απ 4 πλεις. Το κρτος αυτ ταν το κατλοιπο του κρτους που εχανε σχηματσει οι Δωριες πριν εισβλλουνε στη Πελοπννησο.
Λοκρδα: Οι Λοκρο τανε φλο που μιλοσε Δωρικ διλεκτο κι ταν εγκατεστημνοι στο κντρο της Στ. Ελλδας σχηματζοντας 3 διαφορετικ κρτη, που χωρζονταν μεταξ τους απ τη Φωκδα. Τα κρτη αυτ ταν το Οποντιων Λοκρν, Επικνημδιων Λοκρν στα ανατολικ κι Οζολων Λοκρν στα δυτικ.
Αιτωλα: Στην Αιτωλα ταν εγκατεστημνο το φλο των Αιτωλν. Κατεχαν τη πεδιν Αιτωλα και τις ορειντερες περιοχς της σημερινς Ναυπακτας κι Ευρυτανας που ζοσανε τα συγγενικ τους υποτελ φλα των Ευρυτνων, των Απεραντν, των Αποδοτν και των Αγραων. Τον 3ο αι. π.Χ. σχημτισαν ισχυρ ομοσπονδιακ κρτος, την Αιτωλικ Συμπολιτεα που εξελχθηκε στην ισχυρτερη δναμη της ντιας Ελλδας μαζ με την Αχακ Συμπολιτεα της Πελοποννσου.
Ακαρνανα: Αποτελοσε το δυτικτερο τμμα της Στ. Ελλδας και σε αυτ ζοσε το φλο των Ακαρννων. Στη χρα τους βρσκονταν κι οι Κορινθιακς αποικες Οινιδες, Αστακς κι Ανακτριο που αργτερα ενταχθκανε στο Κοιν των Ακαρννων.
Εβοια: Στην Εβοια οι ωνες κτοικο της διατηρθηκαν χωρισμνοι σε πλεις κρτη. 2 απ αυτ η Χαλκδα κι η Ερτρια εξελιχθκανε σε μεγλες ναυτικς κι αποικιακς δυνμεις κατ τη διρκεια του 8ου κι 7ου αι. π.Χ. Εξαιτας του μεταξ τους πολμου, μως στα τλη του 7ου αι. π.Χ. εξασθνησαν. Στα ντια της Εβοιας ταν εγκατεστημνοι οι Δροπες που εχανε σχηματσει κρτος με κυραρχη πλη τη Κρυστο.
Μαλδα: Η Μαλδα ταν μικρ κρτος στη περιοχ της Φθιτιδας που κατοικοταν απ το φλο των Μαλιων. Ελεγχτανε για μεγλο διστημα απ τους Θεσσαλος. Πρωτεουσα του κρτους ταν αρχικ η Τραχνα κι αργτερα γινε η Λαμα.
Αινιανα: Οι Αινινες τανε φλο προερχμενο απ τη Θεσσαλα που εγκαταστθηκε στη δυτικ χθη του Σπερχειο. Διατηροσαν μαζ με τους γετονες τους Οιταους 2 ψφους στη Δελφικ Αμφικτυονα*. Βρσκονταν κι αυτο κτω απ τον λεγχο των Θεσσαλν για μεγλη περοδο.
Οιταα: Αποτελοσε περιοχ στον ορειν γκο της Οτης που κατοικον οι Οιταοι. Οι Οιταοι διατηροσανε φιλικς σχσεις με τους γετονς τους Αινινες κι εχθρικς με τους Μαλιες κυρως λγω της επιθυμας τους να αποκτσουνε διξοδο προς τη θλασσα.

4. Θεσσαλα: Στη Θεσσαλα εγκαταστθηκαν οι Θεσσαλο που προερχμενοι απ τη περιοχ της Θεσπρωτας εκτοπσανε τα αρχαιτερα Αιολφωνα φλα. Σχηματσανε 4 κρτη που δημιουργσαν ομοσπονδιακ νωση, τη Πελασγιτιδα , την Εστιαιτιδα, τη Θεσσαλιτιδα και τη Φθιτιδα ( Αχαα Φθιτιδα). Ισχυρτερη ταν η Πελασγιτιδα που ανκαν οι ισχυρτερες πλεις της Θεσσαλας, η Λρισα κι οι Φερς. Οι Θεσσαλο εχαν υποτξει και τα γειτονικ φλα των Περραιβν, των Μαγνητν και των Δολπων.

5. πειρος: Εκε ταν εγκατεστημνες οι φυλς των Μολοσσν, των Θεσπρωτν, των Τυμφαων, των Δασσαρετν Δεξρων, των Παραυαων, των Χανων και των Αθαμνων. Επσης στη περιοχ υπρχαν τα αποικιακ κρτη των Ηλεων στη περιοχ του ποταμο Αχροντα κι η Αμβρακα, αποικα των Κορινθων. Σταδιακ στην πειρο, κυριρχησαν οι Μολοσσο, ιδροντας το βασλειο της Ηπερου.


6. Μακεδονα: Εκε εγκαταστθηκαν τα ελληνικ φλα των Μακεδνν και των Πελαγνων. Οι Μακεδνο Μακεδνες επεκτενανε τη κυριαρχα τους σε βρος των γειτονικν Ιλλυρικν και Θρακικν φλων δημιουργντας μεγλο κρτος που απ τον 4ο αι. π.Χ. κυριρχησε στον Ελλαδικ χρο. Το Μακεδονικ Βασλειο χωρζεται στην αρχικ του επκταση σε νω Μακεδονα και Κτω Μακεδονα. 
Οι Μακεδνες τανε φυλ των Δωριων που εγκαταστθηκε στη Μακεδονα το 2.000 π.Χ. κι μεινε στη περιοχ, ταν τα υπλοιπα δωρικ ελληνικ φλα κατεβκανε στη Ν. Ελλδα το 1103 π.Χ.. Στην αρχαα Μακεδονα, δεν υπρχει η μορφ της πλης-κρτους που συναντται κυρως στη Ν. Ελλδα, αλλ μικρς πλεις (πολσματα). Η Μακεδονα χωρζεται σε βασλεια, που μια αριστοκρατικ ελτ διοικε μια επαρχα. Ευρτερες γεωγραφικς περιοχς της Μακεδονας, σε 1η φση, αποτελον η Κτω Μακεδονα κι η νω Μακεδονα. Τη Κτω (σημεριν Κεντρικ Μακεδονα) αποτελονε περιοχς της πεδινς χρας, εν την νω (σημεριν Δυτικ Μακεδονα) αποτελον οι δυτικς ορεινς περιοχς στον νω ρου του ποταμο Αλικμονα. Σ' αυτ την ορειν Μακεδονα, τον 5ο αι., ξεκιν η δυναστεα των Μακεδνων και σημεινεται σημαντικ οικιστικ ανπτυξη στον γεωγραφικ χρο της ιστορικς Μακεδονας των Αρχακν χρνων.
     Με τη δημιουργα αργτερα του Μακεδονικο Βασιλεου υπ τον Αλξανδρο Α’, οι πεδινς επαρχες διοικονται απ κοιν βασιλι, εν οι περιοχς της νω Μακεδονας γνονται ημιαυτνομες και διοικονται απ τη τοπικ αριστοκρατα κθε βασιλεου, με εξαρεση την Εορδαα η οποα εντχθηκε νωρτερα επ Περδκκα Α'. Αργτερα, με την νοδο στον θρνο του Φιλππου Β', τα αυτνομα βασλεια της νω Μακεδονας αντιδρονε στις επιδιξεις του Φιλππου Β' να τις υποτξει και συμμαχον με τους Ηπειρτες και τους Ιλλυριος. Μετ την ττα των βασιλεων, οι επαρχες ορζονται ως διοικητικς περιφρειες. Με την επκταση του Μακεδονικο Βασιλεου αργτερα, εντσσονται διαδοχικ περιοχς της σημερινς Ανατολικς Μακεδονας κι η Χαλκιδικ που ανκανε στην Αθηνακ Συμμαχα. ‘πειτα κυριεονται η Παιονα, η πειρος, η Ιλλυρα και η Θρκη.

     νω Μακεδονα νω Αλικμονα:
Ελιμα, με πρωτεουσα πλη την Αινη, πατρδα της δυναστεας των Ελιμιωτν. Κτοικο της οι Αινες Ελιμιτες.
Εορδαα, με πρωτεουσα πλη την Εορδαα, πατρδα της δυναστεας των Πτολεμαων. Κτοικο της οι Εορδο.
Ορεστδα, με πρωτεουσα το ργος Ορεστικν και 2η πλη το Κλετρον. Θεωρεται η κοιτδα της δυναστεας των Αργειτν που εγκαταστθηκαν αργτερα στην Αργολδα. Κτοικο της οι Ορσται.
Λυγκηστδα, με πρωτεουσα την Ηρκλεια Λυγκηστς, πατρδα της μακεδονικς δυναστεας των Λυγκηστν.
     Υπρχουνε περιοχς της νω Μακεδονας, που αποτελοσαν μρος λλης επαρχας διαχωρστηκαν ιστορικ εντχθηκαν μεταγενστερα κι εναι:
Πελαγονα, η περιοχ με γεωγραφικ ρια τη λμνη Οχρδα στα δυτικ. Συνδεται ιστορικ και με τη Λυγκηστδα.
Τυμφαα, η περιοχ κτω απ την Ορεστδα και με γεωγραφικ ριο ανατολικ, τον ποταμ Αλικμονα. Οι κτοικοι της περιοχς ταν οι Τυμφιες. Αναφρεται ιστορικ ως μρος της επαρχας της Ελιμας αλλ και της Ηπερου. Πρωτεουσα τανε το Αιγνιον.
Δευροπος, περιοχ που εντσσεται ιστορικ και στη Παιονα. Στη Δευροπο βρσκονταν οι πλεις Βρυνιον και Στμβαρα ( Στβερρα).

     Κτω Μακεδονα παρ θλασσαν Μακεδονα:
Ημαθα, με τις Αιγς 1η πρωτεουσα του Μακεδονικο Βασιλεου.
Πιερα, με πρωτεουσα το Δον και με σημαντικς παρλιες πλεις, αποικες πλεων της Ν. Ελλδας.
Βοττιαα, με πρωτεουσα τη Πλλα, μετπειτα πρωτεουσα του Μακεδονικο Βασιλεου.
Αλμωπα, η περιοχ βορειοδυτικ της Βοττιαας. Οι κτοικοι της περιοχς εναι οι Αλμωπες.
Μυγδονα, με σημαντικτερες πλεις την Απολλωνα και τη Θρμη (στην θση της οποας μεταγενστερα χτσθηκε η Θεσσαλονκη απ τον Κσσανδρο Α').
Κρηστωνα, με πρωτεουσα τη Κρηστνα.
     Υπρχουνε περιοχς της Κτω Μακεδονας, που αποτελοσαν μρος λλης επαρχας διαχωρστηκαν ιστορικ εντχθηκαν μεταγενστερα κι εναι:
Αμφαξτιδα, πρωτοκατοικθηκε απ τους Παονες αλλ κυριεθηκε απ τη Βοττιαα.
Ανθεμος, στα δυτικ ρια των σημερινν νομν Χαλκιδικς και Θεσσαλονκης. Πρωτεουσα της Ανθεμος, ταν η ομνυμη πλη Ανθεμος. Θεωρεται τι αποτελοσε μρος της Μυγδονας.

7. Χαλκιδικ:
 Στη περιοχ της Μακεδονας υπρχαν επσης αποικες ελληνικν πλεων της ντιας Ελλδας, οι οποες σχημτισαν ομοσπονδιακ κρτη. Σημαντικτερο ταν το αποικιακ κρτος της Χαλκιδικς που περιλμβανε κυρως αποικες των Ευβοων. Οι αποικες αυτς εχαν σχηματσει μα ομοσπονδιακ νωση, το Κοιν των Χαλκιδων με δρα την λυνθο. Στην νωση αυτ ενταχθκανε και πλεις εκτς Χαλκιδικς πως οι Ευβοκς αποικες της Πιερας, Πδνα και Μεθνη. Κατακτθηκε απ τον Φλιππο Β' κι ενσωματθηκε στο Μακεδονικ Βασλειο. Περιοχς της αρχαας Χαλκιδικς εναι:
Ανθεμος, ταν η 1η περιοχ της Χαλκιδικς που εντχθηκε στο Μακεδονικ Βασλειο.
Βοττικ, καταλαμβνει τις μεσγειες εκτσεις του Τορωναου Κλπου. Κυριτερη πλη της, η αρχαα Ολνθος. Κτοικο της οι Βοττιαοι που μετανστευσαν απ τη Βοττιαα κι δωσαν το νομ τους στη περιοχ που μετοκησαν. λλη σημαντικ πλη εναι η Σπρτωλος, στην οποα γινε η Μχη της Σπρτωλου μεταξ των Αθηναων και του Κοινο των Χαλκιδων.
Κροσιδα Κρουσσαα, η μεσγεια περιοχ απ τη Ποτδαια στο Θερμακ Κλπο μχρι τη χερσνησο της Επανωμς.
Ασσριδα, πιθαν ονομασα για τη μεσγεια περιοχ του Σιγγιτικο κλπου. Ονομστηκε απ τη πλη των Χαλκιδων σσηρα σσα.
     Οι 3 μικρτερες χερσνησοι που την αποτελον εναι:
Παλλνη Κασσανδρεα Φλγρα, η σημεριν χερσνησος της Κασσνδρας.
Σιθωνα Λογγς, η σημεριν ομνυμη χερσνησος.
θως Ακτ, η σημεριν ομνυμη χερσνησος του θω που βρσκεται το γιο ρος.

8. Ανατολικ Μακεδονα η πραν του Στρυμνος Μακεδονα: Θεωρεται περιοχ της Θρκης, μχρι την κατκτηση της περιοχς απ τον Φλιππο Β'. Οι περιοχς της εναι:

Σιντικ, με πρωτεουσα την Ηρκλεια.
Οδομαντικ, στην οποα κατοικοσαν οι Οδομντες κι οι Σιροπαονες. Σημαντικτερη πλη ταν οι Σρρες.
Βισαλτα, με πρωτεουσα την ργιλο. Κτοικοι της περιοχς ταν οι Βισλτες. Το βασλειο εχεν επικρατσει παλαιτερα σε ολκληρη τη Χαλκιδικ.
Ηδωνδα, στην οποα κατοικοσαν οι Ηδωνο. Σημαντικτερες πλεις ταν η Αμφπολη, αποικα των Αθηναων κι οι Φλιπποι, που ιδρθηκε απ τον Φλιππο Β'. Στην Ηδωνδα ανκε πιθανν και το νησ της Θσου.

________________________
 * Η Αμφικτυονα ταν οργνωση αρχαων ελληνικν Πλεων, σε ενσεις με μλη απ πολλς πλεις, με κντρο διφορους ναος. Υπρχαν αρκετς Αμφικτυονες, με πιο γνωστ αυτ της Κεντρικς Ελλδας, με κντρο τους Δελφος. Εχαν σκοπ να ρυθμζουν θματα που σχετζονταν με την λειτουργα και την ασφλει του. Η λξη δε, Αμφικτυονα προρχεται απ την λξη «αμφικτονας» που σημανει «αυτς που κατοικε τριγρω, ο γετονας». Αυτ, με τη σειρ της, προρχεται απ το πρθεμα «αμφ-» και τη λξη «κτονα» που σημανει οικισμς. Κατ μαν λλην εκδοχ, η λξη προρχεται απ τον Αμφικτονα, τον αδερφ του λληνα, αλλ' αυτ η εκδοχ αμφισβητεται.
---------------------------------------

Η ΘΡΗΣΚΕΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ: Τρα πια εμαστε εγκατεστημνοι στο χρο, ξρουμε πως περπου ρθαμε και πλον ξεκινμε να ξεσκονζουμε, να-να λα σα αφορονε στα της δημιουργημνης περιοχς μας. Ξεκινμε με τη θρησκεα που επικρατοσε καθ' λη τη διρκεια της αρχαιτητας.
     Με τον ρο αρχαα ελληνικ θρησκεα εννοεται το σνολο των δοξασιν και τελετουργικν δρμενων που τελονταν στην αρχαα Ελλδα με τη μορφ λατρευτικν παραδσεων, ως πρακτικ θεμλιο και συμπλρωμα της ελληνικς μυθολογας. Καθς μλιστα διαφρανε κατ τπους στον αρχαιοελληνικ κσμο οι θρησκευτικς πρακτικς, θα μποροσε πιθανν ν' αναφερθε κανες σε ελληνικς θρησκεες. Οι λατρευτικς πρακτικς των Ελλνων εκτενονταν πρα απ τα ρια της ηπειρωτικς Ελλδας στα νησι και τις ακτς της Ιωνας στη Μ. Ασα, τη Μεγλη Ελλδα (Σικελα και Ν. Ιταλα) και στις διασκορπισμνες ελληνικς αποικες της Δυτ. Μεσογεου πως η Μασσαλα. Το ελληνικ θρησκευτικ παρδειγμα επηρασε καθοριστικ και σε μεγλο βαθμ τις θρησκευτικς πρακτικς των Ετροσκων κι ιδιατερα τις τοπικς, αστικς λατρεες των Ρωμαων.
     Η ακαδημακ ρευνα υποδεικνει τι η πριμη ελληνικ θρησκεα προλθε επηρεστηκε σημαντικ απ σαμανιστικς πρακτικς των στεππν της κεντρικς Ασας, διαμσου της ελληνικς αποικας της Ολβας στη Σκυθα, στη βρεια ακτ της Μαρης θλασσας με κατληξη τις πεδιδες της Θεσσαλας. Η πριμη παλαιολιθικ εποχ στην Ευρπη, συνδεται πιθανς με τη κατοκηση του ελλαδικο χρου, με αρχαιτερη αξιπιστη μαρτυρα το κρανο των Πετραλνων της Χαλκιδικς. Ενδεξεις, ωστσο, για πιθανς ταφικς πρακτικς και χρση χρας χουμε πολ αργτερα, κατ τη μεσολιθικ περοδο ιδιατερα απ το σπλαιο Φργχθι, που εκτς των 9 ταφν ανακαλφθηκαν και 2 κασεις, χειρμυλοι με χνη χρας και πριμες προσφορς οστρων, εν εδει κτερισμτων. Σε ,τι αφορ στη μση και νετερη νεολιθικ εποχ, στον ελλαδικ χρο η αρχαιολογικ μαρτυρα μας δνει μια εικνα της ποψης του νεολιθικο ανθρπου επσης μσω των ταφικν εθμων, που υποδηλνουνε σεβασμ στους νεκρος και πστη στη μεταθαντια ζω. Θρησκευτικ ερμηνεα σε ευρματα αυτς της εποχς χουν επιχειρσει τσο η Μαργια Γκιμποτας σο κι ο Κλιν Ρνφριου, βασισμνοι στα ευρματα μιας απ κοινο διενεργηθεσας ανασκαφς στην αρχαιολογικ θση Σιταγρο.
     Η μελτη της μινωικς και μυκηνακς θρησκεας, πως κι η επιβωσ της στην ιστορικ περοδο του ελληνικο πολιτισμο, διατρησε παλαιτερα και διατηρε ακμα αμεωτο το ενδιαφρον της ακαδημακς ρευνας. Υφσταται ευρως η ποψη τι η προστορικ θρησκευτικ περοδος επικεντρωντανε στη λατρεα μιας παγκσμιας φυσικς θες και του αρσενικο της αντστοιχου που αναπαριστοσε τον ημερολογιακ κκλο της φυσικς βλστησης. Αυτ η λατρεα τανε στεν συνδεδεμνη με τον θεοποιημνο λιο, το φορα του φωτς και της νοιξης. Η τοπικ ονοματοδοσα κι η δισπαση του αρχικο αρχετπου σε κατηγοριοποιημνες ιδιτητες φανεται πως απδωσε διαφορετικς ψεις αυτν των αρχικν θεοττων με διαφορετικ ονματα τα οποα διατηρηθκανε στην ιστορικ περοδο. Μετ τη καταστροφ των μυκηνακν ανακτρων, γεγονς που επηρασε σημαντικ τις πολιτισμικς εξελξεις στον ελλαδικ χρο φανεται πως λλαξαν κι οι λατρευτικς συνθειες. Η διακοπ της λατρεας στα ανακτορικ ιερ φανεται πως θησε προς τη κατεθυνση νων υπαθριων λατρευτικν κντρων, με παρλληλη ανπτυξη της ηρωικς λατρεας. Η λατρεα θεοττων -γνωστν πως φανεται δη απ τη μυκηνακ εποχ- τα οποα θα συγκροτσουν αργτερα το 12θεο εναι παροσα σε ιερ πως αυτ της Αρτμιδος του Δα, του Απλλωνα Απλλωνα, της Αθηνς και του Ποσειδνα στην Αττικ, τη Πελοπννησο τη Σμο και σε ναος της μσης γεωμετρικς περιδου στην φεσο και την Ερτρια με ντονη αναθηματικ δραστηριτητα.
     Κατ την αρχακ εποχ ο μηρος κι ο Ησοδος παζουνε το ρλο τους, με τα δημοφιλ επικ τους ποιματα, στην οριστικ συγκρτηση και κποια τυποποηση του ελληνικο πανθου, παρ τις κατ τπους διαφοροποισεις. Η θρησκευτικ λατρεα αποκτ ισχυρ αστικ χαρακτρα σ' αυτ την εποχ που θεμελινονται οι πλεις-κρτη ως κεντρικο πολιτειακο σχηματισμο: σκοπς της λατρεας εναι η εξασφλιση της ενοιας των θεν σε ατομικ αλλ -ιδως- και σε κοινοτικ εππεδο. Καθς χει διατηρηθε η μνμη της αναπαρστασης φυσικν δυνμεων ως θεοττων, οποιαδποτε κακοτυχα φυσικ καταστροφ αποδδεται στην οργ των θεν. Στους τελευταους οι λληνες προσωποποιοσανε τις κοσμικς δυνμεις που εναι ισχυρτερες απ τον νθρωπο και "τη δρση των οποων αναγνριζαν στον κσμο, στην κοινωνικ ζω και στην προσωπικ ζω του ατμου".
     Αυτ τη περοδο οριστικοποιονται κι οι πυρνες των ελληνικν, μυητικν μυστηριακν λατρειν, πως του Διονσου της Δμητρας, οι οποες αρχικς χουν περιθωριακ και μη ελεγχμενο απ το κρτος χαρακτρα. Εδ φανεται καθαρ η προστορικ πηγ της ελληνικς λατρεας στην ανγκη ελγχου της σοδεις και της ετσιας βλστησης με τη βοθεια συμπαθητικς μαγεας, με προσπθεια δηλαδ να ελεγχθε ο ημερολογιακς ο καθημερινς ηλιακς κκλος μσω συμβολικς μυθολογικς και τελετουργικς αναπαρστασς του, ακμα και σε σαμανιστικς πρακτικς. Ωστσο κατ τα τλη του 6ου αι. π.Χ. να κμα μυστικισμο, πιθαν καταγμενο απ την Αγυπτο, σαρνει τον ελλαδικ χρο. Η ελληνικ φιλοσοφα, που εχε δη γεννηθε στην Ιωνα, το προσεγγζει κι τσι εμφανζεται η πριμη μεταφυσικ. Ο πυθαγορισμς κι ο ορφισμς αποτελονε τυπικ δεγματα της εποχς, εν γργορα τοπικς μυστηριακς λατρεες (πως τα Ελευσνια Μυστρια, τα Μυστρια του Διονσου τα Καβερια Μυστρια. ΣΗΜ: θα τα δομε παρακτω) επηρεζονται σημαντικ απ αυτς τις εξελξεις.
     Κατ τη κλασσικν εποχ πια οι μυστηριακς λατρεες κι ορισμνες φιλοσοφικς σχολς, πως ο πυθαγορισμς κι ο πλατωνισμς, προσφρουνε πλρες μεταφυσικ κι ηθικ σστημα καλυμμνο με τους κατλληλα προσαρμοσμνους μθους της αρχακς εποχς. Αυτ τα συστματα ταν αντιληπτ ως προαιρετικ ιδιωτικ συμπληρματα της κρατικς κοινοτικς αστικς λατρεας κι επομνως, σον αφορ στους πολτες που ταν μυημνοι σε αυτ, θα μποροσε κανες να μιλσει για πλρη θρησκεα. Συνχιζαν μως να βρσκονται στο περιθριο και να αφορονε περιορισμνες ομδες του πληθυσμο, προερχμενες πιτερο απ τις αντερες κοινωνικς τξεις. Ανμεσα στ' λλα ριζοσπαστικ στοιχεα, ο Πλτων στρφει τη προσοχ σ' ναν αντατο υπερβατικ, ρρητο κι φατο Θε ο οποος αποτελε αιτα της παρξης και λειτουργας του κσμου κι η δινοι του εκδηλνεται στο ορατ πεδο μνο μσω των ουρανων σωμτων, η τλεια περιοδικ κι αινια κνηση των οποων παραπμπει ταυτχρονα σε θετητες αλλ και στις πλατωνικς ιδες. Αυτς ο νας Θες αποτελε το σχατο θεμλιο της μεταφυσικς κι ηθικς κοσμικς τξης στη σκψη των περισστερων φιλοσφων της περιδου. Η κοινοτικ αστικ λατρεα φτνει σε μιαν ασταθ ισορροπα με αυτς τις νες, πιο ιδιωτικς θρησκευτικς τσεις της κλασσικς εποχς χωρς να λεψουν οι συγκροσεις (π.χ. η διδασκαλα των σοφιστν κι η εκτλεση του Σωκρτη απ το αθηνακ κρτος).
     Για τις νες λατρευτικς συνθειες ο Ηρδοτος στο Β' βιβλο Ευτρπη, μας γνωστοποιε πως η προλευσ του λων των θεν του πανθου ταν απ τους αρχαους Αιγπτιους, που ταν οι 1οι που δημιουργσανε τα ονματα των 12 θεν, ιδρσανε βωμος, αγλματα και ναος προς τιμ τους κι πειτα τα υιοθτησαν οι λληνες. Ο Ηρδοτος συνεχζει λγο παρακτω και προσθτει τι τα ονματα λων το θεοττων που προλθαν τανε γνωστ στους Αιγπτιους απ τα βθη των αινων με μνες εξαιρσεις, απ τα ονματα του Ποσειδνα τον οποο μαθαν απ τους Λβυους και των Δισκουρων κι τι η λατρεα τους εγκαθιδρθηκε και καθορστηκε με βση τους Αιγυπτους. Εν γνει η ελληνικ θρησκεα στον ελληνιστικ και ρωμακ κσμο υπστη σημαντικς τροποποισεις. Ο διευρυμνος συγκρητισμς (συγκρητισμς=ο συνδυασμς διαφορετικν (συχν φαινομενικ απλς διαφορετικν) πστεων, συνθως αναμειγνοντας πρακτικς ποικλων σχολν σκψης. Ο συγκρητισμς μπορε να περιλαμβνει τη μεξη και αναλογα αρκετν αυθεντικ ξεχωριστν παραδσεων, ειδικ στη θεολογα και τη μυθολογα της θρησκεας, επιβλλοντας τσι μια υποκεμενη εντητα και επιτρποντας μια περιεκτικ προσγγιση λλων δογμτων. Ο συγκρητισμς συμβανει συχν σε εκφνσεις της τχνης και του πολιτισμο (γνωστς ως εκλεκτικισμς) καθς και στην πολιτικ (συγκρητιστικ πολιτικ). Θρησκευτικς συγκρητισμς υπρχε επσης χι μνο στην αρχαα Ελλδα κατ τη μετακλασικ εποχ αλλ και στην αρχαα Ρμη την εποχ του Μ. Κωνσταντνου. Αρχικ σημασα του ρου, πως απαντται στον Πλοταρχο Χαιρωνα, ταν ο συνασπισμς των Κρητν εναντον των ξνων αντιπλων τους. Θεοδσης Πελεγρνης Λεξικ της Φιλοσοφας γ' κδοση Ελληνικ Γρμματα Αθνα 2005) της εποχς σμιλεει ιδιρρυθμα θρησκευτικ αμαλγματα. Οι περισστερες μυστηριακς λατρεες πλον εναι υπ στιβαρ κρατικ λεγχο (ιδιαιτρως στις ελληνιστικς μοναρχες) και, παρ την υποχρηση του πλατωνισμο, συντηρονε περιθωριακ κλμα μυστικισμο. Νες μυστηριακς θετητες και λατρεες συνθτονται ηθελημνα, μσω εκλεκτισμο προσαρμογν σε τοπικ πνθεα, καθς εναι φανερ η βαθτερη εντητα των μεσογειακν Μυστηρων μεταξ τους και με τις μυστικιστικς φιλοσοφικς σχολς. Η τυπολατρικ αστικ θρησκεα ωστσο, αναμεμιγμνη πλον με παρεμφερες παραδσεις της Εγγς Ανατολς, εναι αυτ που εξακολουθε ν' αποτελε τη καρδι της ελληνικς ευσβειας.
     Μχρι τον 1ο αι. π.Χ. λος ο μεσογειακς κσμος περιρχεται στο ρωμακ κρτος, θτοντας τσι τρμα στην ελληνιστικ περοδο. Οι Ρωμαοι επηρεζονται βαθτατα απ την ελληνικ φιλοσοφικ, θρησκευτικ και λογοτεχνικ παρδοση και, μσω της interpretatio romana, (Ρωμακ Ερμηνεα), υιοθετον λες τις ψεις της ελληνικς κουλτορας παργοντας το τελικ κρμα του ελληνορρωμακο πολιτισμο. Ο τελευταος επικρατε καθολικ στις αντερες κοινωνικς τξεις της Ρωμακς Αυτοκρατορας, οι οποες μλιστα εναι συνθως 2γλωσσες μιλντας πταιστα τσο λατινικ σο κι ελληνικ και με αυτ τον τρπο η ελληνικ θρησκεα διαδδεται σε κθε γωνι της Αυτοκρατορας, απ τη Βρετανα ως τη Συρα κι απ τη Μοισα ως τη Μαυριτανα. λος ο ζωτικς χρος του Ελληνισμο (μικρασιατικ παρλια, ντια Βαλκνια, Μεγλη Ελλδα και δισπαρτες παραλιακς αποικες αν τη Μεσγειο θλασσα), αλλ κι οι (στω κι επιφανειακ) εξελληνισμνες επικρτειες των ελληνιστικν μοναρχιν, εναι πλον ενοποιημνες σ' να κοιν κρατικ και πολιτιστικ μρφωμα. Στο πλασιο του κοινο ελληνορρωμακο πολιτισμο η αστικ ελληνικ κι η ρωμακ θρησκεα, παρ τις μικροδιαφορς στην ονοματολογα και στο πνθεον, σχεδν ταυτζονται απ ποψη λειτουργας και δοξασιν.
     Σε λη τη Μεσγειο διαδδεται η αντληψη τι οι παλαιο θεο παραστκονται συνεχς στους ανθρπους, αποστλλοντας τους προγνωστικ νειρα, χρησμος στα μαντεα θεραπεες απ ασθνειες, αρκε αυτο να σβονται τις παραδοσιακς λατρευτικς τελετουργες και συνθειες προκειμνου να κερδζουνε την ενοια τους. τσι λοιπν επικρατε να συντηρητικ θρησκευτικ κλμα, στραμμνο στα πατροπαρδοτα θη κι θιμα κθε πλης, σμφωνα με τις τυπολατρικς ελληνικς πρακτικς που ξαπλωθκανε κατ την ελληνιστικ και τη ρωμακ εποχ σε Ανατολ και Δση. Ο καθνας ωστσο, απ τη στιγμ που εκπλρωνε τα τελετουργικ του καθκοντα που εξασφαλζανε την επιμλεια των θεν (θυσες, προσφορς, τελετς), ταν ελεθερος να λατρεει ποια επιμρους μεσογειακ ανατολικ θετητα προτιμοσε, αφο τσο το ελληνορρωμακ πνθεον σο κι ο σιρις, ο δωνις, ο ττις, ο Σραπις λλες θετητες μυστηριακν λατρειν θεωρονταν περιστασιακς, καττερες κι ισοδναμες ενσαρκσεις του Ενς ψιστου Θεο, της υπερβατικς κι υπερκσμιας ονττητας των Μυστηρων και του Πλτωνα που κυβερνοσε τα πντα. Μα πλειδα ττοιων καττερων θεοττων μοιαζε απαρατητη ως δναμη μεσολβησης μεταξ του φατου Ενς Θεο, απρσιτου κατασκευαστ του Σμπαντος, και των ανθρπων.
     Αυτς οι αντιλψεις συντηροσανε στους κινοντες τη δημσια ζω πολτες να ασθημα εντητας, ασφλειας και συμμετοχς στον «καλλτερο δυνατ κσμο» για τον οποον προνοοσαν οι παμπλαιοι θεο· κατ' αυτ τον τρπο η επσημη τυπολατρικ θρησκευτικ πρακτικ διατηροσε τη κοινωνικ συνοχ και το κοινωνικοπολιτικ status quo, εν βαθτερο φιλοσοφικ περιεχμενο μποροσε καστος, ιδιωτικ και προαιρετικ, ν' ανακαλψει στις συμπληρωματικς μυστικιστικς πρακτικς των Μυστηρων και στη συναφ διδασκαλα των Ελλνων φιλοσφων. τσι η αστικ λατρευτικ θρησκεα, οι μυστηριακς λατρεες κι η φιλοσοφα αποτελοσαν να σστημα 3 αλληλνδετων πυλνων διανοητικς καλλιργειας και συμμετοχς στον ελληνορρωμακ πολιτισμ. Η τυπικ θρησκευτικ λατρεα των νεκρν ηγετν της Αυτοκρατορας και της διας της Ρμης, πολιτικ τακτικ πολιτισμικς ομογενοποησης που 'μοιαζε πιτερο με ρκο πστης και διαδθηκε απ τη περοδο του Αυγοστου, συμπλρωνε την εικνα του κλματος της εποχς.
     μως δη απ τους στερους ρεπουμπλικανικος χρνους οι μυστηριακς λατρεες, οι μυστικιστικς φιλοσοφικς σχολς που δναν μφαση στη μεταφυσικ, η ελληνιστικ μαγεα, η διχυτη δεισιδαιμονα και κθε τπος συστηματοποιημνης γνσης πρακτικς που υποσχτανε στις καττερες και μεσαες κοινωνικς τξεις του ρωμακο κρτους απδραση απ τη δυσρεστη καθημεριν πραγματικτητα εκολη χειραγγηση της με σκοπ το ατομικ φελος, περιθωριακ ελιτιστικ φαινμενα σε περασμνες εποχς, γνονταν λο και πιο δημοφιλ παρ τις κατ καιρος εκκαθαριστικς αστυνομικς επιχειρσεις που στοχεανε στην εκμηδνιση ταραχοποιν κι ανατρεπτικν στοιχεων. Οι λγοι ταν πολλο. Η κοσμοπολτικη, «οικουμενικ» ατμσφαιρα που 'χεν επικρατσει στην αυστηρς ταξικ ιεραρχημνη Αυτοκρατορα των Αντωννων, εις διεθνισμς που αποτελοσε κληρονομι της ελληνιστικς περιδου και τρα εχε γιγαντωθε προκαλοσε στις μετακινομενες κι ημιμαθες μικροαστικς τξεις αισθματα αλλοτρωσης, αποξνωσης και μοναξις. Ο κσμος φαινταν σκληρς κι απρσωπος εν απ την ανθρπινη ζω μοιαζε να λεπει νημα. Στην αναπτυγμνη ρωμακ Ανατολ μποροι και τεχντες μετακινονταν νετα για επαγγελματικος λγους απ τη Συρα ως τη Γαλατα μιλντας μνον ελληνικ και νιθοντας αποκομμνοι απ τον τπο τους και τις παραδσεις του, εν οι ευκατστατες ολιγαρχες κθε πλης παραμνανε πεισματικ κι επιδεικτικ προσκολλημνες σε αναχρονιστικος τοπικος κδικες, τελετουργες κι θιμα που στχευαν στην ικανοποηση της αυταρσκειας της εγχριας ελτ.
     Η φιλοσοφα κι η κλασσικ ελληνορρωμακ παιδεα ταν τυπα «απαγορευμνη» για τη μεσαα τξη και φυσικ για τη καττερη, λγω της στσης της ρωμακς αριστοκρατας που απ' το 2ον αι. μ. Χ. ρθωνε γρω της αδιαπραστα τεχη εγκαταλεποντας τη κοιν ελληνικ γλσσα προς φελος του αρχακο αττικο ιδιματος της 2ης Σοφιστικς, καθιστντας τσι απροσπλαστη την ελληνορρωμακ φιλοσοφικ και λογοτεχνικ παρδοση για το ευρ κοιν. Μη βρσκοντας στηργματα οτε στη λατρεα του κρτους στην επσημη τυπολατρικ ελληνικ θρησκεα που εχε συντηρητικ, τοπικιστικ κι απαρχαιωμνο χαρακτρα, σοι νιθανε ξνο τον κσμο που τους περιβαλλε αγκλιασαν ευρτερα την ελληνιστικ μαγεα και μαντεα, καθς και τις φιλοσοφικς μυστηριακς λατρεες της ανατολικς Μεσογεου οι οποες κρυτταν την αρετ, τη καθολικ αγπη και την ιστητα των ανθρπων. Πλον το ζητομενο δεν ταν η ενοια των γεωγραφικ κατακερματισμνων καττερων θεοττων του ελληνορρωμακο πανθου αλλ η ενεργητικ χειραγγηση της φσης του πεπρωμνου κι η μεση, μυστικιστικ επαφ με τον παγκσμιο ναν κι φατο Θε του Πλτωνα, τη μνη δναμη που μποροσε να οπλσει με ψυχικ σθνος τους αλλοτριωμνους, αποστασιοποιημνους απ τον κσμο πολτες της Αυτοκρατορας. τσι ρχισε να διαμορφνεται μα, απροσδιριστη ακμα, απατηση για κποια «παγκσμια», κοιν μυστηριακ θρησκεα που θα διαγρφει τις τοπικς ιδιαιτερτητες και θα συνεπικουρεται απ νομοθετικ, διοικητικ και λατρευτικ σστημα, κοιν για λη τη Ρωμακ Αυτοκρατορα, που θα υπερκαλπτουνε τις κατ τπους αστικς παραδσεις υπονομεοντας την ισχ των τοπικν ολιγαρχιν, ελτ κι ιερατεων προς φελος του υπερκεμενου «παγκσμιου» ρωμακο κρτους.
     Στον πυρνα λων αυτν των νων τσεων της λακς διανησης, πως και των παλαιτερων μυστηριακν λατρειν, κρυβταν η πλατωνικ ιδα του αινιου κι ασματου πνεματος, καμωμνου απ θεκν ουσα, που τανε παγιδευμνο στην ανθρπινη σρκα και περμενε ν' ανακαλυφθε. Ως παρενργεια η σρκα, η λη κι η φση ρχισαν να θεωρονται βδελυρο και ποταπο χαρακτρα στω αμετκλητα απομακρυσμνες απ τον αγαθ παγκσμιο Θε, σμφωνα με ναν ακραο πλατωνισμ που ταριαζε στη καθημεριν κακοδαιμονα που βωναν οι καττερες, ακμα κι οι μεσαες, κοινωνικς τξεις της εποχς. τσι οι διδασκαλες των μεσογειακν Μυστηρων και των πλατωνικν φιλοσφων, εμποτισμνες με πιο λακ και πιο δεισιδαμονα χαρακτρα, ριζοσπαστικοποιονται και ριζνουνε στο ευρ κοιν σο ποτ λλοτε. Οι περισστεροι πολτες τοποθτησαν τις ελπδες τους για το μλλον στην αινια, μεταθαντια ζω του φθαρτου πνεματος τους, εν αποβλπανε στη λτρωση, τη σωτηρα τη φτιση της ψυχς τους μσω ενς κατλληλου, ευσεβος ασκητικο, επγειου βου. Η περιορισμνη ανεξιθρησκα της Ρωμακς Αυτοκρατορας, που ανεχταν οποιαδποτε λατρεα δεν αμφισβητοσε ευθως το κατεστημνο και την επσημη κουλτορα, υποβοθησε την εξπλωση αυτν των αντιλψεων.
     Οι εν λγω θρησκευτικς εξελξεις ταν εν μρει απρροια της σταδιακς αντικατστασης στη συνεδηση των καττερων κοινωνικν τξεων του εμπειρισμο και της πραγματιστικς αριστοτελικς σκψης απ τη μαγεα, τη μαντεα και τη δεισιδαιμονα, ανεξαρττως απ το παλαιτερο θρησκευτικ τους υπβαθρο, μας τσης που εχεν δη διαφανε απ τη πριμη ελληνιστικ εποχ. Η Αγυπτος των Πτολεμαων αποτλεσε πραγματικ καμνι συγκρητισμο που ετερογεν αλλ παρεμφερ ρεματα γνσης σφυρηλατηθκανε σε συνεκτικ κρμα κι η μαγεα συστηματοποιθηκε σ' εφαρμοσμνη επιστμη, που μποροσε να διδαχθε και να συμβαδζει με τη φυσικ φιλοσοφα. Η διδοση αυτν των αντιλψεων υποβοθησε την εξπλωση πιο δεισιδαιμονικς εκδοχς των μυστηριακν λατρειν που δινε μφαση στις τελετουργες, κοιν χαρακτηριστικ τσο της θρησκεας σο και της μαγεας. Επ Αντωννων ακμη κι ο ορθολογισμς, που σε παλαιτερες εποχς επαινθηκε απ τις πυθαγρειες και πλατωνικς διδασκαλες, υποχωρε ως γνωσιολογικ μθοδος προς φελος της εκστατικς αποκλυψης· γεγονς που ανακλται τσο στις θρησκευτικς σο και στις φιλοσοφικς εξελξεις.
     λες οι ανωτρω τσεις μετ το 2ο αι. τενουν απ περιθωριακς να γνουνε καννας στη ρωμακ κοινωνα. Η σοβαρ κρση του ρωμακο κρτους σ' λους τους τομες κατ τα μσα του 3ου αι. επιτενει τη κατσταση καθς η αστικ ελληνορρωμακ θρησκεα, χτυπημνη απ την υποχρηματοδτηση των ναν και των τελετουργιν αλλ κι απ την εξπλωση μυστηριακν υποκατστατων, υποχωρε σημαντικ. Απ την κρση αυτ περισστερο επωφελεται ο χριστιανισμς με το συγκεντρωτικ, καμπτα οργανωμνο, αποτελεσματικ κι ευλικτο ιερατεο του, την Εκκλησα. Ο χριστιανισμς διαδδεται ευρτατα στις μεσαες αστικς τξεις, καλπτοντας το κεν που φησε η υποχρηση της τυπολατρικς ελληνορρωμακς θρησκεας κι η Εκκλησα αρχζει να αποκτ πολιτικ ισχ κι αυξανμενους πρους. Την δια στιγμ μως στην Αλεξνδρεια εμφανζεται να καινοργιο φιλοσοφικ κνημα, ο νεοπλατωνισμς. Ο σπουδαιτερος εκπρσωπος του, ο Πλωτνος, επανερμνευσε τον Πλτωνα μονιστικ (μονισμς ενισμς εναι η θεωρα που ανγει τη ποικιλα του κσμου σε μα εντητα μσω του πνεματος. Ο μονισμς δχεται μια μνον αρχ των ντων κι αντιτθεται απλυτα στο δυσμ στις θεωρες "περ πολλν ουσιν". Υποστηρζει δηλαδ τη μοναδικτητα της πραγματικτητας και την παρξη μιας μνο ουσας στο σμπαν. τσι, μονιστς π.χ. ταν οι ωνες φιλσοφοι οι οποοι καναν αναγωγ λων των πραγμτων σε μια α' λη, ο Θαλς ο Μιλσιος στο νερ, ο Αναξιμνης στον αρα, ο Ηρκλειτος στη φωτι. Οι 2 σημαντικτερες κατηγορες του μονισμο, εναι ο υλισμς κι ο ιδεαλισμς. Για τον 1ο, μοναδικ ουσα του σμπαντος εναι η λη, εν για το 2ο το πνεμα. Ο ερμηνευτικς μονισμς επιχειρε την ερμηνεα μιας σειρς φαινομνων με αναγωγ τους σε μια αρχ, σ' να και μνο παργοντα. Παρ' λα αυτ η πλουραλιστικ θερηση κι ερμηνεα των φαινομνων θεωρεται απ πολλος πιο σωστ κι αντικειμενικ. Ο αξιολογικς μονισμς γκειται στη μονομερ κατφαση μιας και μνης αξας και στη παραγνριση των λλων (π.χ. αποδοχ μνο της θρησκευτικς μνο της αισθητικς αξαςΑντθετες προς το μονισμ θεωρες εναι η διαρχα κι ο πλουραλισμς) και πανενθεστικ, εν υπρξε υπρμαχος του μυστικισμο και της ατομικς βθισης, μσω του διαλογισμο και της ενδοσκπησης, στην ενιαα θεα δναμη, τον αινιο κσμο των ιδεν. τσι πρσφερε λυτρωτικ φιλοσοφα που δεχτανε τη δυναττητα ανψωσης του ανθρπινου πνεματος στο τλειο, πλρη διδασκαλα που συνταριαζε την ελληνικ φιλοσοφα με τη τυπολατρικ ελληνορρωμακ λατρευτικ παρδοση, ερμηνευμνη εκ νου μσω αφαιρετικν σχημτων και μεταφορν και με τις μυστηριακς θρησκεες της Ανατολς.
     Ο νεοπλατωνισμς αποτλεσε πολτιμη γφυρα μεταξ του ριζοσπαστικο ρεματος της λακς διανησης, που εξαπλθηκε ευρτατα κατ τον 3ο αι. και της φιλοσοφικς παιδεας των καλλιεργημνων αστν κι αριστοκρατν, τη στιγμ που τα περισστερα παρεμφερ φιλοσοφικ και θρησκευτικ κινματα υπσχονταν στις καττερες τξεις σωτηρα δχως ανγκη μελτης της κλασσικς ελληνορρωμακς παιδεας. Υπρξε το μαχητικ προπργιο της συντηρητικς αριστοκρατας σε μεταφυσικς διαμχες με το γνωστικισμ, το χριστιανισμ και κθε διανοητικ ρεμα μυστηριακ λατρεα που απαρνιτανε τη μακρβια ελληνορρωμακ παρδοση υιοθετοσε τη ζοφερ, απορριπτικ ζωροαστρικ οπτικ απναντι στην λη, θεωρντας τη βδελυρ και ταυτζοντας τη με το Κακ, οπτικ που δε συμφωνοσε με τις τυπικς ελληνικς πρακτικς αλλ βρισκε απχηση στα λιγτερο ευνοημνα κοινωνικ στρματα. Ως φιλοσοφικ κνημα κμασε στην Αλεξνδρεια που γεννθηκε αλλ, ακμα περισστερο, στην Ιταλα και την Ελλδα, καθς εκε συνντησε καθολικ αποδοχ ως σγχρονη μετεξλιξη της κλασσικς πλατωνικς φιλοσοφας και της ελληνικς λατρευτικς θρησκεας, μας ζωντανς παρδοσης με γερς ρζες αινων στις εν λγω περιοχς. Ως τις αρχς του 4ου αι. ο νεοπλατωνισμς σχεδν ταυτστηκε με τον Ελληνισμ καθς αυτς τανε που ανλαβε να υπερασπσει το ελληνορρωμακ πνθεον και την ελληνικ φιλοσοφα και παιδεα απ διανοητικ ρεματα που ετε απρριπταν (πως ο χριστιανισμς) ετε υποκαθιστοσαν (πως ο γνωστικισμς) την ελληνορρωμακ παρδοση, ρεματα που η συντηρητικ αριστοκρατα αποδοκμαζε ως βαρβαρικ. Κυριολεκτικ η αρχαα ελληνικ θρησκεα συσπειρθηκε γρω απ τον νεοπλατωνισμ, σε μα εποχ που ο διαδεδομνος χριστιανισμς, για διφορους λγους, ρχιζε να κερδζει τη προτμηση των Ρωμαων Αυτοκρατρων ως ενοποιητικς μηχανισμς του απραντου κρτους τους.

ΑΘΕΣΜΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ: Ε ναι σγουρα θα κρατοσε κι αυτς να πστο κι εναι ξιο να μνημονευτε, γι' αυτ προχωρμε με αυτ. Ο αθεσμς στην Αρχαα Ελλδα γνεται εμφανς στο 2ο μισ του 5ου αι. π.Χ. πως κι οι ρζες της δυτικς Φιλοσοφας, τσι και της αθεας, βρσκονται στην Αρχαα Ελλδα του 6ους αι. ΠΚΕ. Στον ελληνικ κσμο, εμφανστηκε το φαινμενο της αθεας σε λη του τη ποικιλα. Ωστσο η λξη παιρνε πολλς σημασες: απ τον πολμιο κι ενντιο των παραδοσιακν θεν ως τον πιστ μιας λλης θρησκεας. 
Τα προσωκρατικ φιλοσοφικ ρεματα, προσγγισαν την αλθεια απ ορθολογιστικ σκοπι. Ωστσο συνχεαν τη φση με τη θετητα, αποδδοντας μεγλη σημασα στη 1η, στε ο πυρνας του πανθεσμο τους να βρσκεται σε απσταση αναπνος απ την αθεα. Πολ εκολα η θεωρα τους μποροσε να εκτραπε προς τον φυσιοκρατικ υλισμ. Πυρνας της σκψης τους τανε πως υπρχει μια ουσιαστικ κι ακατληπτη πραγματικτητα, η λη, που οι απλς μεταστοιχεισεις της εναι τα ντα. Ο Θαλς θεωροσε πως η πραγματικτητα τανε το νερ, ο Αναξιμνης ο αρας, ο Ηρκλειτος η φωτι κι λλοι η Γη. Αυτ η υλοζωικ ποψη θεωρεται η αφετηρα του υλισμο. Η ανπτυξη της αθεας στην Αρχαα Ελλδα φανεται να σχετζεται με την παρξη πολλν αυτνομων πλεων και την απουσα μιας κοιν αποδεκτς ηθικς αρχς που να περιορζει τη σκψη σον αφορ τις θετητες.
     Η κλση των προσωκρατικν φιλοσοφικν ρευμτων ταν καταφανστατα προς την αθεα. Ο Αναξμανδρος ο Μιλσιος αναφρει πως η υλικ αιτα και το πρτο στοιχεο των πραγμτων εναι το πειρον (δηλαδ το ακαθριστο, το αρχικ χος) και μλιστα ισχυριζταν πως αυτ η ουσα δεν ταν κποιο απ τα στοιχεα που μπορομε να παρατηρσουμε (νερ, φωτι, νεμος). Ο Ξενοφνης ο Κολωφνιος τον 6ο αι. ΠΚΕ σκησε κριτικ στον ανθρωπομορφισμ της θρησκεας (δλωνε πως «αν τα λογα και τα βδια εχανε τα χρια και μποροσαν να ζωγραφσουν οι θεο τους θα ‘μοιαζαν πολ με λογα και βδια»). Ο Ξενοφνης υποστριζε πως υπρχε να Ον αινιο, το οποο εναι αδιαχριστο απ την λη. Σμφωνα με τον Ξενοφνη «0 νθρωπος αγνοε και θα αγνοε την αλθεια σχετικ με τους θεος».
     Ο Αναξαγρας, τον 5ο αι. ΠΚΕ, ισχυριζτανε πως ο λιος τανε πρινη μζα μεγαλτερη απ' τη Πελοπννησο, μια ιδα που κρθηκε ως αθεστικ την εποχ του. Ο Αναξαγρας μλις εχε αποκαθηλσει τον λιο, τον οποο οι Αθηναοι πστευαν για θε. O Ηρκλειτος πστευε σ' ν ημιαυτνομο σμπαν που σβνει κι ανβει εις το διηνεκς. Την δια εποχ, ο Παρμενδης δδασκε πως ο κσμος αυτς, ανεξαρττως αν αποκληθε θες μη, παραμνει η μνη πραγματικτητα. Ο Claude Tresmontant τον χαρακτρισε ως τον πατρα του υλισμο και των υλιστν «...εφσον πρεσβεει πως ο φυσικς κσμος εναι το απλυτο ον». Την δια εποχ, ο Σικελς Εμπεδοκλς ο Ακραγαντνος υποστριζε πως υπρχει νας αινιος πλαστος κσμος, εντς του οποου δεν χνεται τποτα και δεν δημιουργεται τποτα αλλ πως πντα μετασχηματζονται. Σμφωνα με τον Εμπεδοκλ, οι θεο δεν ταν παρ μυθικς προσωποποισεις των στοιχεων που συνθεταν τον κσμο. Οι 1ες πλρως υλιστικς θεωρες, εμφανστηκαν απ τους ατομιστς Λεκιππο και τον μαθητ του, Δημκριτο τον 5ο αι. ΠΚΕ. Προσπθησαν να εξηγσουνε τη δημιουργα του κσμου μες απ τη κνηση του ατμου σε να πειρο σμπαν κι εναι αδιαρετο, πλρες, υλικ και πρα πολ μικρ. Τα τομα αυτ συνδυζονται και διαμορφνουν λα τα σματα του κσμου, αδραν κι μβια -ακμη και τον νθρωπο, το σμα του οποου εναι απλς μια πολυπλοκτερη δομ λης.
     Τον 5ο αι. η αντιπαρθεση ανμεσα στην υλιστικ αθεα και την ελληνικ θρησκευτικ παρδοση, αυξθηκε απτομα. Βασικ αιτα αποτλεσε ο 30ετς πλεμος που η πλη-κρτος αγκιστρωντανε σ' οτιδποτε ενσρκωνε την εντητα της. Οι θεο της, δεν τανε πλον απαλ πστη, αλλ συνεκτικ στοιχεο. Οι θεωρες των φιλοσφων, κρως ατομικιστικς κι οικουμενικς δεν μποροσαν να αποτελσουν πατριωτικ συνδετικ υλικ. Ο αμφισβητας των θεν γινταν προδτης και διβρωνε τη φιλοπατρα των νων. Επσης, ιδεαλιστς φιλσοφοι- κυρως ο Πλτωνας- συνδεσε τον αθεσμ με την ανηθικτητα. Νομικ ρεισμα για τις διξεις σων μποροσαν να κατηγορηθονε για αθεσμ, αποτλεσε το ψφισμα του 432 ΠΚΕ, με εισηγητ τον Διοπεθη, στην Αθνα. Το ψφισμα προβλεπε την υποχρεωτικ δωξη σων δεν πιστεουνε στους αναγνωρισμνους θεος της πολιτεας. O Διοπεθης, ο οποος ταν μντης, δροσε υπερασπιζμενος τα συντεχνιακ συμφροντα του ιερατεου καθς οι ορθολογιστικς εξηγσεις και φιλοσοφα, υπονομεανε την αξιοπιστα των μντεων, που αποδδανε τα φαινμενα στους Θεος.
     Η επθεση του Πλτωνα στην αθεα, τανε καταλυτικ. Ξεκνησε διαπιστνοντας πως η αθεα εναι κοιν πεποθηση και χρισε τους θεους σε 3 κατηγορες: αυτος που δεν πιστεουν πως υπρχουν θεο, αυτο που πιστεουν πως οι θεο δεν νοιζονται για τα ανθρπινα πργματα κι αυτο που προσπαθον να ξεγελσουνε τους θεος με θυσες. Κλεσε τους θεους ν' αποδεξουν τι υπρχουν θεο, και συνδεσε την αθεα με την ανηθικτητα και τον αντιπατριωτισμ. Απορρπτανε τους θεος, σμφωνα με τον Πλτωνα, επειδ ταν «ανκανοι να υποτξουν την ηδον και τα πθη τους» Ο Πλτων ανπτυξε μια ριζικ δυστικ αντληψη της πραγματικτητας (η ανθρπινη ψυχ προηγεται του σματος και συνδεται με την ψυχ του κσμου, δηλαδ την ψυχ των θεν). ρα οι θεοι, αρνονται την παρξη του ευγενστερου μισυ της πραγματικτητας, αποδεχμενοι μνο την λη. κτοτε, λλαξε ο τρπος αντιμετπισης της αθεας-μχρι ττε τη θεωροσανε στη χειρτερη περπτωση ως σφλμα. Απ τοδε και στο εξς, τανε τεκμηρωση κακοπιστας κι ηθικς ευτλειας, κοινωνικ αποδομητικ. Ο Πλτων πρτεινε κι αυτς διφορες ποινς για πταξη της αθεας, ανλογα με το εδος της. Οι πολτες επσης, θα πρεπε να καταδικσουνε τους θεους κι ποιος δεν το πραττε θα θεωρετο κι αυτς ασεβς.
     Με βση το ψφισμα του Διοπεδη, καταδικστηκε ο Πρωταγρας ο οποος συνθεσε περ τα 415 ΠΚΕ την πραγματεα «περ Θεν» απ την οποα διασζεται μνο η 1η πρταση:«Ως προς τους θεος, εναι αδνατο να γνωρζω αν υπρχουν χι, ποια εναι η μορφ τους· τα στοιχεα που εμποδζουν τη γνση μου εναι πολλ, πως η ασφεια του ζητματος και η συντομα του ανθρπινου βου» Σμφωνα με τον Διογνη Λαρτιο τα βιβλα του παραδθηκαν στη πυρ κτι που συνιστ το πρτο auto-da-fé (ουτο ντα φε, -πρξη πστης-, θνατος στη πυρ, θαντωση στη πυρ, πρξη καταστροφς δι της πυρς, η τιμωρα που επβαλε η Ιερ Εξταση) της ιστορας της Δσης. Ο Αναξαγρας καταδικστηκε, αν κι η ποιν του δεν εναι γνωστ. Ο Περικλς πντως, επενβη υπρ του και τονε προσττεψε, πως εχε κι λλους «ασεβες» στο παρελθν. Πραν απ τον Πρωταγρα, ο Αναξαγρας ο Κλαζομνιος που 'χε διακριθε στη μελτη της μετεωρολογας κι αστρολογας, εξηγοσε με ορθολογιστικ κριτρια τα φυσικ φαινμενα. Το κεμενο της τελικς ποινς παραμνει γνωστο, αναφρονται μως η φυλκιση, ο οστρακισμς και ο θνατος. Παρενβη ο Περικλς υπρ του.
     λλη λαμπρ προσωπικτητα η οποα καταδικστηκε σε θνατο για αθεα, ταν ο Σωκρτης. Οι θεολογικς απψεις του Σωκρτη πντως αμφισβητονται. Ο συντηρητικς κωμικς Αριστοφνης τον παρουσαζε ως θεο εν ο Ξενοφνης ως αρκετ θρησκευμενο. Ο Πλτων τονε παρουσιζει σαν μυστικιστ. Ο διος εχε δηλσει στον Κρατλο και τον Φαδρο τι δεν μπορε ν' αποφανθε σχετικ με τους μθους και θεος. Ο Σωκρτης κατηγορθηκε επσης, τι προσφεγει στις φυσικς επιστμες για να διερευνσει τα μυστικ της φσης, αν κι οι υποστηρικτς του αρνονται τις κατηγορες. Ο Διαγρας, καταδικστηκε τον διο χρνο με τον Πρωταγρα, το 415 ΠΚΕ. Αν κι εχε ξεκινσει ντονα θρησκευμενος, μετ γινε θεος. Μαθτευσε στο Δημκριτο και πεσθηκε πως η θρησκευτικ πστη αποτελε τη συνπεια του ανθρπινου τρμου μπροστ στα φυσικ φαινμενα. Μια λλη εκδοχ, εναι τι ο Διαγρας χασε τη πστη του ταν νας μαθητς του, του γραψε να παινα και μετ ευτχισε. Το γεγονς τι δεν υπρχε θεα δκη πρνοια (που παραπμπει στο πρβλημα του κακο) κανε το Διαγρα να στραφε στην αθεα. Ο Διαγρας γελοιοποησε δημσια το Θε Διονσιο, γελοιοποησε τα Ελευσνια Μυστρια κι επικηρχθηκε για να συλληφθε νεκρς ζωντανς. χνη απ δκες για αθεσμ σζονται και για το Διογνη τον Απολλωνιτη, που θεωροσε τους μθους και τις θρησκεες ως αλληγορες και τποτα περισστερο. Ο Στλπων απ τα Μγαρα πλι απφευγε ν' απαντσει δημσια περ των θεν εν περιγελοσε τον ανθρωπομορφισμ των παραδοσιακν θεν. Ο Θεδωρος ο θεος, απ τη Κυρνη (σμερα Λιβη) θεωρεται τυπικ παρδειγμα θεου. Πρεσβεει τι ο σοφς εναι υπερνω της συνηθισμνης ηθικς, υπερνω πατρδας και θρησκεας. Δικστηκε απ τον ρειο Πγο κι εξορστηκε. Φανεται ωστσο πως αυτς οι διξεις εχαν μλλον πολιτικ χαρακτρα, καθς υπρχαν ονομαστο θεοι, οι οποοι δεν διχθηκαν ποτ, πως ο ππων ο Ρηγνος κι ο φιλσοφος του στερου 5ου α. Αριστδημος, ο οποος συνθιζε να χλευζει τους πιστος.
     Τον 5ο αι. ΠΚΕ, οι σοφιστς ρχισαν να αμφισβητον αρκετς παραδοσιακς θεωρες της ελληνικς κουλτορας. Ο Πρδικος ο Κεος θεωρεται τι ισχυρστηκε πως ο νθρωπος επινησε τις θετητες, απ ευγνωμοσνη για τα αγαθ που του παρεχε η φση. O Πρδικος εισηγθηκε μια θεωρα 3 σταδων για τις απαρχς του πολυθεσμο. Αρχικ, ο πρωτγονος νθρωπος αποκαλοσε τα φροτα, τους ποταμος και γενικ τα πργματα απ τα οποα ταν εξαρτημνος, ως θεος. Μετ, οι νθρωποι που επινοσανε πως να μεγιστοποιον τα οφλη απ αυτς τις α' λες, ονομστηκαν θεο. Ο Πρδικος εντπιζε την ναρξη της θρησκεας στη γεωργα για την οποα η Αθνα παινευταν τι αυτ την επινησε. Ο Πρωταγρας, απ τα βδηρα της Θρκης, δλωσε: «Για τους θεος δε μπορ να ξρω οτε αν υπρχουν οτε αν δεν υπρχουν οτε ποια εναι η μορφ τους. Γιατ πολλ πργματα εμποδζουν τη γνση: η αδηλτητα των θεν και η βραχτητα του ανθρωπνου βου». Ο Ευρυπδης στο ργο του Βελλεροφντης γραφε «μερικο λνε πως υπρχουν θεο απ πνω μας; Δεν υπρχουν, χι δεν υπρχουν μη σε ξεγελνε, μην αφσεις τους παλιος μθους να σε παραπλανσουν». Ο σκεπτικισμς του φανεται κι απ φρσεις πως «οι θεο, ποιοι κι αν εναι οι θεο» «ο Ζες, ποιος κι αν εναι ο Ζες». Υπρχουν αναφορς τι δικστηκε για αθεα, αλλ δεν εναι ββαιο.
     Ο Αριστοφνης συνβαλε επσης στην υποβθμιση των θεων. Ο Θρασμαχος αρνθηκε τη θεα πρνοια. Οι Στωικο θεωρονε πως οι θεο εναι αρχαοι επιφανες νδρες που θεοποιθηκαν. Ο Περσες ισχυρζεται πως οι νθρωποι μλλον λτρευαν ,τι τους ταν χρσιμο. Ο Κριτας παρουσιζει το Σσυφο να λει τι οι θεο επινοθηκαν απ κποιο «νδρα ικαντατο» ως εγγυητς της αρετς εξ αιτας του φβου της τιμωρας. Μλιστα, ισχυρζεται σε απσπασμα, που αρκετο αμφισβτησαν τη γνησιτητα του, πως «οι θεο εναι αδνατο να υπρχουν, τσι πως τους υποθτουν αρκετο». Ο Ευμερος ο Μεσσνιος πστευε πως οι Θεο τανε παλιο βασιλιδες, που μετ το θνατο τους θεοποιθηκαν μες απ τους μθους, επειδ βοηθοσανε και την ρχουσα πολιτικ τξη να διατηρε την ηγεμονα της. Θεωροσε π.χ. την Αφροδτη ως τη 1η εταρα κι ο βασιλις της Κπρου την κανε θε, εν η Αθην υπρξε πολεμοχαρς βασλισσα. Κατηγορθηκε πως πλωσε τον αθεσμ σε λη την κατοικημνη Γη. λλο ρεμα, αντθετο με τον Πλατωνικ δυισμ, ταν το ρεμα του στωικισμο, που μλλον εκπροσωπε τον υλιστικ πανθεσμ. χει χαρακτηριστε ως «θρησκευτικτητα χωρς θε». Η θετητα εναι στη πραγματικτητα λη η φση κι ο νθρωπος εναι μρος του παγκσμιου λου, πως κι λα τα μβια. Δεν υπρχει υπερβατικτητα, αλλ θεοποηση του ανθρπου που ζει σε αρμονα με τη φση.
     Οι πολιτειακς αναταραχς και το τλος της ανεξαρτησας της πλης-κρτους στο 2ο μισ του 4ου αι. ΠΚΕ, θα καταλσουνε τη τοπικ θρησκεα υπρ του ατομικισμο, του σκεπτικισμο και της αθεας, παρ τα μτρα του Πλτωνα. Η κλασσικ θρησκεα τανε το μεγλο θμα των μεταρρυθμσεων. Το θρησκευτικ κντρο αποδυναμθηκε κι υπρξεν κρηξη στσεων, ετε προς τη κατεθυνση της λογικς, ετε της θεωρητικς αθεας, ετε προς τον ανορθολογισμ, τον πολλαπλασιασμ των αιρσεων και της μαγεας. Οι ανθρωπμορφοι θεο του Ολμπου χνονται κι ο λας εγκαταλεπει τη λατρεα. Τη θση των θεν, λαμβνουν θεοποιημνοι ηγεμνες. Ο Επικουρισμς υπρξεν λλο να προν της κατρρευσης των παραδοσιακν θρησκειν τον 4ο και 3ο αι. ΠΚΕ. Ο Επικουρισμς διαβεβαινει για την παρξη των θεν, ωστσο τους αποδδει υλικ φση, ηρεμα κι αταραξα, εν δεν ασχολονται με τα ανθρπινα. Δεν δημιουργσανε τον κσμο, δε παρεμβανουνε, δεν τιμωρον οτε ανταμεβουνε. Δεν τους προσφρει τποτα η εξμνηση τους. Επηρεασμνος απ Λεκιππο, Δημκριτο κι λλους Ατομιστς, υποστριξε μιαν υλιστικ θεωρα που το Σμπαν κυβερνται απ φυσικος νμους που δεν αλλζουνε και δε χρειζεται κποια θεα παρμβαση. Ο επικουρικς Φιλδημος ταξινμησε τις διφορες μορφς αθεσμο ως εξης:

 * Αυτο που λνε οτι εναι γνωστο αν υπρχουν θεο και πως μοιζουν,
 * Αυτο που λνε ξεκθαρα τι δεν υπρχουν θεο,
 * Αυτο που το υπονοον.

     Σμφωνα με τον J.A. Fesugiere, o επικουρισμς μλλον ανγεται στην αντδραση για το φβο των ανθρπων προς τους θεος, που φθερει την ανθρωπτητα. Η απρριψη των θεν ταν η αντδραση του ανθρπου που θλει να ελγχει το πεπρωμνο του. Η ποψη αυτ γνεται πιο ντονη στον επιφανστερο συνεχιστ του Επκουρου, τον Ρωμαο Λουκρτιο (100-50 ΠΚΕ), που στα ποιματα του παρουσιζει τους θεος ως ανθρπινα δημιουργματα και τη θρησκεα υπεθυνη για τη μοιρολατρα του ανθρπου. Κατ τον Λουκρτιο, ο Επκουρος σωσε τον νθρωπο απ τη θρησκεα, καθς με την ανατροπ της, του ξανδωσε την αξιοπρπεια του. Ο επικουρισμς, αποτλεσε και 1η σοβαρ αππειρα θεης ηθικς, που εδρζεται στην αναζτηση της προσωπικς επγειας ευτυχας. Η ευτυχα ορζεται ως η απουσα φυσικο πνου και ψυχικς σγχυσης. Αποκλειταν η σωτη ζω που τανε πηγ δεινν. Για τον επικουρισμ, ιδως πως τον εξφρασε ο Λουκρτιος, η κλαση εναι το "εγ" κι οι φβοι αποτελονε το υπαρξιακ γχος, απ το οποο απαλλσσεται οριστικ ο νθρωπος με το θνατο του. Αργτερα, οι χριστιανο θα απορρψουνε τον Επικουρισμ, διτι καθιστ το τομο μοναδικ κριο της μορα του. Επσης, προβλλει ως υπρτατη αξα την αναζτηση ηδονς εν ο χριστιανισμς εξαρει τη κακουχα και τον πνο.
     Παρ τις προειδοποισεις Πλτωνα, η παραδοσιακ θρησκεα κατρρεε. Η ποψη των κυνικν για τους θεος δεν εναι αποσαφηνισμνη. Ο Αντισθνης διακρυττε την εντητα της θετητας, εν ο Διογνης, με φμη πως εναι θεος, διακωμωδοσε τις θετητες. Στα τλη του 4ου αι. ΠΚΕ η αθεα ταν αρκετ κοιν. Ο μαθητς του Θεδωρου του θεου, Βων Βορυσθεντης ο Καρνεδης διδσκανε δημσα τη μη παρξη των θεν. Ο Αρσταρχος ο Σμιος ενχλησε, αλλ κανες δεν τλμησε να τον διξει. Τον 2ο αι. ΠΚΕ, νος νμος εφαρμστηκε που απαγρευε στους φιλσοφους να διδσκουνε την αθεα, μως απεδεχθη αναποτελεσματικς. O αριστοτελισμς αποτλεσε μια να τση και παρ τη διαβεβαωση για παρξη του 1ου κοινο, ωστσο εχε ντονα υλιστικ στοιχεα με τους θνητος να ζουν μια φορ, το σμπαν εναι αινιο κι πλαστο. Το 2ο αι. ΠΚΕ, μετ τη κατκτηση της Ελλδας απ' τους Ρωμαους, ανθον ο στωικισμς, ο επικουρισμς, ο σκεπτικισμς, λα θετικ διακεμενα προς την αθεα. Οι θεο λησμονονται και το κεν το καλπτει η αθεα στους αριστοκρατικος κκλους κι η δεισιδαιμονα στο λα. Ο Λουκρτιος, ο Βροτος, ο Κσσιος κι ο Κικρων, μαρτυρονε πως η αθεα τανε διαδεδομνη κενη την εποχ.
     Αυτ την εποχ εμφανστηκε ο Χριστιανισμς. Ττε υπρχε πληθρα θρησκειν: Μθρας, σις, σιρις, Κυβλη, Ζες, καθς κι λλες ανατολτικες θρησκεες που σχετζονταν με την αστρολογα. Το 50 ΚΕ ο Παλος απευθνθηκε στην Αγορ της Αθνας.Οι εξηγσεις δεν πεισαν, παρτι γενικ οι φιλσοφοι της εποχς κουγαν τους διφορους περιηγητς απ την Ανατολ. Ο Παυλικιανισμς απορρφθηκε εξ αιτας της ανξιας εικνας που απδιδε στον Θε, καθς υποβιβαζτανε σ' νθρωπο. Επσης, το να παραβανει τους νμους της φσης, τανε πλι προβληματικ. Γι' αυτ οι χριστιανο θεωρονταν θεοι, αθετατοι απ ορισμνους. Τσον οι χριστιανο σο κι ειδωλολτρες σντομα θα χρησιμοποιοσαν τη λξη «θεος» για να κατηγορσουν ο νας τον λλο.

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ & ΑΛΛΑ ΕΘΙΜΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ: Υπρχουνε πρα πολλς παραδσεις κι θιμα στη σημεριν κοινωνα, που χουνε τις ρζες τους στην Αρχαα Ελλδα. Σημαντικ στοιχεο, σχετικ με τη διαχρονικτητα αυτν των εθμων και παραδσεων εναι, χι μνον η εισχρηση και διατρησ τους στη σημεριν κοινωνα, αλλ πως ακμα κι αρκετς θρησκεες, διατηρσανε τα σημαντικτερα απ τα θιμα αυτ και τα οικειοποιθηκαν. Στον Ελλαδικ χρο, η διατρηση αυτν των παραδσεων απ την Εκκλησα, σως και να 'γινε γιατ πολ απλ δεν θελαν να τα στερσουν απ τους λληνες που παζανε πολ σημαντικ ρλο στη ζω τους και γενικτερα στην Ελληνικ κοινωνα των αρχαων χρνων. Mε το πρασμα των αινων, το νημα στα περισστερα απ' αυτ τα θιμα και τις παραδσεις λλαξε, πως κι ο αρχικς λγος δημιουργας τους. 
Ας δομε τα σημαντικτερα απ' αυτ τα θιμα τα οποα φυσικ και κμποσα διατηρονται μχρι σμερα, και θα εκπλαγετε:

Νηστεα: Οι Αθηναοι νστευαν ταν γιρταζαν τα Ελευσνια Μυστρια,τα Θεσμοφρια κ.τ.λ. Το διο καναν και οι Σπαρτιτες πριν ξεκινσουν μια σπουδαα πολεμικ επιχερηση.
Μετληψη: Οι ειδικο σνδεσμοι του Διονσου με το κρασ βγανουν απ την πρωτοχρονιτικη χρση του κρασιο στα Ανθεστρια,που οι πργονο μας πιναν κρασ τιμντας τον θε Δινυσο.
Κλλυβα - Το Γλυκ Των Νεκρν: Το γλυκ των νεκρν ταν γνωστ στην Ελληνικ αρχαιτητα που το εχε και αυτ κληρονομσει με το διο νομα απ τους προστορικος προελληνικος πολιτισμος.
Ταφ: Τη ταφ του νεκρο, το στσιμο μνημεου μαζ με τους συγγενες του νεκρο και τα μνημσυνα τα συναντομε στους Διονυσιακος Θισους.
Μυστικς Δεπνος: Το τραπζι των θιασοτν εναι σταθερ χαρακτηριστικ των Ελευσινων Μυστηρων.Οι μστες τραπεζνονταν μαζ με τον θε,καταστανοντας ναν σνδεσμο κοινωνας μαζ του.
Γμος: Ο 1ος εγγεγραμμνος στα αρχεα της Ελλδος εναι της Πηνελπης στην Οδσσεια, αλλ και στην Ιλιδα ο φαιστος πλουμζει την ασπδα του Αχιλλα με την εξς επιγραφ: Ιστρησε και γμους,τις νφες που γυρννε απ τα σπτια τους με φτα και λαμπδες και τις περνοσαν με νυφιτικα τραγοδια απ τις ρογες.
Αναστενρια: Καθς και τα Ταυροκαθψια εναι τα πιο συγκεκριμνα Ελληνικ τελετουργικ που επιβινουν ως σμερα.Τα αναστενρια ρχονται κατευθεαν απ τα Διονυσιακ ργια. Τα Ταυροκψια δε, ταν ασκσεις νεαρν με ταρους στη Κρτη, εξ ου κι ο μθος του Μινταυρου.
Βπτιση: Στην αρχαιτητα συνθιζαν να βαπτζουν τα αγλματα των Θεαινν επιδικοντας την αναγννησ τους μες στο νερ. Αλλ κι η ανδυση της Αφροδτης απ τα κμματα, κατ τη μυθολογα, η γννησ της απ το νερ εναι συμβολισμς της μεσης σχσης νερο, γονιμοποησης και γννησης.
Σπσιμο αγγεων: Εναι παγανιστικ θιμο και καταδικαζτανε στο Μεσαωνα.
Μνημσυνα: Σε επιγραφ της Μαγνησας μια σειρ απ τιτλοχοι Διονυσιακο Θισου αφνουνε κληροδοτματα για να τους γνονται κθε χρνο μνημσυνα στον Διονυσιακ μνα Λιναινα.Τα 3μερα τα 9μερα και τα 40 εναι αρχαο ελληνικ νεκρικ θιμο που οι λληνες απθωναν στον τφο του νεκρο τροφς.
Το Πσχα: Τοποθετθηκε στα Αδνια που εορτζονταν κθε νοιξη με την αναπαρσταση του θαντου του δωνι. Οι γυνακες στολζανε το νεκρικ κρεββτι του παιδιο του ρωτα, πως στολζεται ο σημερινς επιτφιος με λουλοδια,πρασινδες και καρπος, στη συνχεια ακολουθοσε η περιφορ του επιτφιου με μοιρολγια! Την επμενη μρα τραγουδγανε και πανηγυρζανε την ανσταση του ωραου δωνι.

Τα αυγ το Πσχα: Μα απ την αρχαιτερη Ορφικ Θεογονα που ο ρως βγανει απ το αυγ που το γννησε η νχτα.Το κοσμογονικ αυγ θα το βρομε στη κατ Ιερνυμον κι Ελλνικον Θεογονα στη ραψωδικ θεογονα και στον Επιμενδη.
Τα κλαντα: ταν η εορτ των Ελλνων το μνα Πυανοψιν.Τα Πυανψια προς τιμ της σκυρδος Αθηνς και του Απλλωνα κι αργτερα του Διονσου γιορτζανε τη γονιμτητα του χρνου που 'φευγε και τη συνχιση της γονιμτητας του επμενου χρνου. λο το 2μερο των εορτν της πρωτοχρονις που λεγταν κλαντα, ναβαν φανρια ξω απ το σπτι τους και τραγουδοσανε συνχεια.
Προσττης των θαλασσν: Ο Ποσειδνας καθερεται απ προσττης των θαλασσν και παραδδει υπηρεσα στον γιο Νικλαο που καταλαμβνει και τους ναος του.
Θεοφνεια: Οι πργονο μας γιορτζανε την επιστροφ του θεο Απλλωνα απ' τη χρα των υπερβορεων που περνοσε τον χειμνα του κατ την λακ δοξασα.Την να αποκλυψη του θεο τη γιορτζανε στους ιεος και την ονομζανε θεοφνεια.
Παναγα η ελεοσα: Δαμων λατρευμενος στην Αθνα. Στον βωμ του ιδρυομνου στην αγορ κατφευγαν οι ξνοι ζητοντες προστασα οσκις καταδικονταν οπτε κι η ονομασα των ρμων. Η Ελεοσα πρσφερε καταφγιο κι η λξη χει τη ρζα της στο ρ. ελε.
Τα Χριστογεννα: η εορτ της ανμνησης της γεννσεως του Ιησο Χριστο δηλαδ-, πρκειται για τη μεγαλτερη γιορτ του Χριστιανισμο, φρνοντας μρες χαρς για λους τους Χριστιανος. Λγω ββαια της «οικονομικς εκμετλλευσης» και του τερστιου «οικονομικο τζρου της εορτς», εορτζονται πλον σχεδν σ λο τον κσμο. 
Ιχνηλατντας την ιστορικτητα της εορτς ανακαλπτουμε ενδιαφροντα στοιχεα που αφορον στην ημερομηνα της εορτς, αλλ και συσχετσεις με συνθειες στον αρχαο κσμο. Αναζητντας την ακριβ ημερομηνα γενσεως του Ιησο ανακαλπτουμε πως αφενς στη Καιν Διαθκη δε γνεται αναφορ για την εορτ Χριστουγννων κι αφετρου τι κανες απ τους Αποστλους δεν τρησε την 25η Δεκμβρη σα γενθλιο μρα του. Στη πραγματικτητα δεν γνωρζουμε πτε ακριβς γεννθηκε ο Χριστς, -υπολογζεται πως γεννθηκε μεταξ του 6 - 2 π. X.. Υπρχουν μως ενδεξεις που συνηγορονε στη φθινοπωριν γννηση του κι χι στη χειμεριν. Το εδφιο απ το Ευαγγλιο του Λουκ π.χ. αναφρει: «Οι ποιμνες σαν κατ το αυτ μρος διανυκτερεοντες εν τοις αγρος, και φυλττοντες φλακας της νυκτς επ το πομνιον αυτν».
     Η φρση αυτ ρχεται σε αντθεση με τις πρακτικς των βοσκν καθς τον χειμνα λγω του ψχους οι ποιμνες δεν διανυκτερεουνε στους αγρος. Αυτ μας οδηγε στο συμπρασμα πως η γννηση του Ιησο δεν γινε Δεκμβρη αλλ το φθινπωρο εφσον τα κοπδια δεν τανε στις στνες. Γνωρζουμε επσης τι η γννηση συνπεσε, με την απογραφ, που συνθως γινταν μετ τη συγκομιδ, κατ τις αρχς Οκτβρη. Ο Ευαγγελιστς Ιωννης επσης συσχετζει τη γννηση του Χριστο με την εορτ της «Σκηνοπηγας», η οποα γινταν Οκτβρη.
     Στην Αγα Γραφ γενθλιες κι ονομαστικς εορτς δεν συνιστονται. Στη πραγματικτητα τα Χριστογεννα δεν συμπεριλαμβνοντα στις αρχαες γιορτς της Χριστιανικς Εκκλησας και μλιστα η τρηση των γενεθλων καταδικαζτανε σαν ν αρχαον Ελληνικν ειδωλολατρικν θιμον απεχθς στους Χριστιανος. Ημρα μνμης των αγων και μαρτρων, ριζαν αυτ του θαντου. Η Καθολικ Εγκυκλοπαδεια αναφρει σχετικ : «Τα Χριστογεννα δεν ταν ανμεσα στις πρτες εορτς της Εκκλησας. Ο Ειρηναος και ο Τερτυλλιανς την παραλεπουν απ τους καταλγους των εορτν». τσι Τα Χριστογεννα ως εορτ των γενεθλων του δεν γιορτζονταν τα 1α 300 χρνια. Η καθιρωση της 25ης Δεκμβρη ως ημρα των Χριστουγννων γινε στη Ρμη απ τον Ππα Ιολιο τον Α', τον 4ο μ.Χ. αι., μετ απ ρευνα που γινε στα αρχεα της Ρμης για τη χρονι επ Αυγοστου απογραφς, και κατπιν υπολογισμν βση των Ευαγγελων. να στοιχεο που λφθηκε υπψιν εναι η φρση απ το κατ Ιωννη γ'30: «Εκινον δει αυξνειν, εμ ελαττοσθαι».
     Στη πραγματικτητα μως αυτ συνβη διτι η συγκεκριμνη ημερομηνα συνπιπτε με τις αρχαες εορτς του Χειμερινο Ηλιοστασου και την «Επιστροφ» του Ηλου. κτοτε ο Χριστς φειλε να εναι ο λιος ο δδων το φως εις τον κσμο. Πριν εορταζταν στις 6 Γενρη μαζ με τη βπτιση του Ιησο (Θεοφνεια). Αργτερα το θιμο πιθανολογεται τι μεταφρθηκε στην Ανατολ, πιθανν απ το Γρηγριο τον Ναζιανζην το 378-381 περπου μ.Χ. Ο Ιωννης Χρυσστομος (345-407 μ.Χ.) σε ομιλα του για τη γννηση του Χριστο, αναφρει τι εχαν αρχσει στην Αντιχεια να γιορτζονται τα Χριστογεννα στις 25 Δεκμβρη. Το σγουρο εναι τι την εποχ του Ιουστινιανο, τον 6ο αι., ο εορτασμς των Χριστουγννων στις 25 Δεκμβρη εχε εξαπλωθε σχεδν σε λη την Ανατολ. πως και να 'χει μως δεν εναι και το θμα μας αυτ καθαυτ, παρα το να παραλληλισθε η εν λγω εορτ με κποια των Αρχαων, τσι συνεχζουμε.
     Οι αρχαοι λληνες κατ τη χειμεριν τροπ του λιου γιορτζανε τη γννηση του Διονσου. Ο Δινυσος αποκαλοταν «σωτρ» και θεο «βρφος», το οποο γεννθηκε απ τη παρθνο Σεμλη. ταν ο καλς «Ποιμν», του οποου οι ιερες κρατονε τη ποιμενικ ρβδο, πως συνβαινε και με τον σιρη. Τον χειμνα θρηνοσανε το σκοτωμ του Διονσου απ τους Τιτνες, αλλ στις 30 Δεκμβρη γιορτζανε την αναγννησ του. Οι γυνακες-ιρειες ανεβανανε στη κορφ του ιερο βουνο και κρατντας να νεογννητο βρφος φναζαν «ο Δινυσος ξαναγεννθηκε. Ο Δινυσος ζει» , εν σε επιγραφ αφιερωμνη στον Δινυσο αναγρφεται:«Εγ εμαι που σε προστατεω και σε οδηγ, εγ εμαι το 'Αλφα και το Ωμγα»
     Αυτ η αρχαα Ελληνικ γιορτ, εχε επσης ταυτιστε και με την εορτ του Ηλου, τον οποο οι αρχαοι λαο εχαν θεοποισει. Συγκεκριμνα στους λληνες, εχε ταυτιστε με τον Φωτοφρο Απλλωνα του Ηλου, ο οποος απεικονιζταν πνω στο ιπτμενο ρμα του να μοιρζει το φως του Ηλου. Οι αρχαοι λαο αναπαριστοσαν την κνηση του λιου με την ζω ενς ανθρπου που γεννιταν κατ την χειμεριν τροπ του λιου που μεγλωνε βαθμιαα καθς αυξνονταν και οι ρες που ο λιος φωταγωγοσε την Γη, και πθαινε αναστανονταν τον Μρτιο την ημρα της Εαρινς Ισημερας, συμβολζοντας με αυτν τον τρπο την αναγννηση του φυτικο βασιλεου μσα απ την μτρα της Γης. Το χειμεριν Ηλιοστσιο 22-25 Δεκεμβρου σημανει την αρχ του χειμνα, και ο Ηλιος αρχζει βαθμιαα να αυξνει την ημρα ως του εξισωθε με την νχτα, κατ την Ιση-μερα τον Μρτιο. Ττε ο λιος νικ το σκοτδι, και ρχεται η νοιξη, η εποχ της αναγννησης για την φση.
     Η εορτ αυτ πρασε και στην αρχαα Ρμη με τις δημοφιλες γιορτς των Σατουρνλιων, προς τιμν του Κρνου τον Δεκμβριο αλλ και της θες Δμητρας, γι αυτ και καναν θυσες χορων για την ευφορα της γης . Τα Σατουρνλια ταν απ τις σημαντικτερες και ονομζονταν: « DIES INVICTI SOLIS », δηλαδ «Ημρα του αττητου λιου». Μια γιορτ που φυσικ την εχαν πρει απο την γιορτ του Φωτοφρου Απλλωνα-Ηλου. Στην αρχαα Ρμη, η εορτ ρχιζε στις 17 Δεκμβρη και διαρκοσε 7 μερες. Στην εορτ αυτ αντλλασσαν δρα, συνθως λαμπδες και στα παιδα δνανε πλινες κοκλες και γλυκ σε σχμα βρφους για να θυμζουνε το Κρνο, που τρει τα παιδι του. Σταδιακ λοιπν τα γενθλια του θεο λιου μετατραπκανε σε γενθλια του Υιο του Θεο. Θα πρπει επσης να σημειωθε πως οι «εθνικο» αποκαλοσαν την Πρτη Ημρα της εβδομδας Ημρα του θεο-Κυρου λιου, ορολογα την οποα αργτερα χρησιμοποησαν και οι εκκλησιαστικο Πατρες για λγους σκοπιμτητας σως. Κτι που διασζεται ως σμερα στα Αγγλικ ως SUN-DAY, στα Γερμανικ SONN-TAG. Ο Ιουστνος ο μρτυς (114-165 μ.Χ.) γρφει στη 2η απολογα του για τον Ιησο «...σταυρθηκε, πριν το Σββατο, ΠΟΥ ΗΤΑΝ Η ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ "ΚΡΟΝΟΥ" και την επμενη ημρα ΠΟΥ ΗΤΑΝ Η ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ (θεο) "ΗΛΙΟΥ" κι η οποα μετονομσθηκε σε ΚΥΡΙΑΚΗ, αναστθηκε κι εμφανσθηκε στους μαθητς Του...»...
     Οι Αιγπτιοι στις 25 Δεκμβρη γιορτζανε τη γννηση του θεο-λιου σιρη. Μετ την δολοφονα του, να δνδρο ξεφτρωσε στο οποο η σις,σε κθε επτειο της γννησης του στις 25 Δεκμβρη, φηνε δρα γρω απ το δνδρο. Οι Βαβυλνιοι, κι οι Φονικες ονμαζαν το θε-λιο Βαλ , οι Πρσες λτρευαν τη γννηση του Αττητου-λιου και θεο Μθρα Βασιλι, εν οι Βραχμνοι στην γννηση του ψλλουν: «Εγρσου ω βασιλι του κσμου, λα σε μας απ τις σκηνς σου». Τα παιδι γριζαν απ σπτι σε σπτι, κρατντας ελις δφνης στολισμνα με μαλλ (σμβολο υγεας και ομορφις) και καρπος κθε λογς, τραγουδντας για καλτερη τχη και γονιμτητα της γης. Πολλ απ τα παιδι φεραν τον κλδο σπτι τους και τον κρεμοσανε στη πρτα που μενε λο το τος.(κτι που συνηθζουμε να κνουμε σμερα τη Πρωτομαγι).
     "Το χριστουγεννιτικον δνδρον συμβολζει την αιωνιτητα της ζως, διτι δεν γηρσκει και δεν χνει, επομνως, την νετητ του. Το δνδρον μως των Χριστουγννων δεν το ευρσκω, εγ τουλχιστον, ως ξενικν συνθειαν, ως νομζεται γενικς, αλλ' εν μρει ως αρχααν ελληνικν. Εναι, δηλαδ, υπολεμματα της περιφμου "ειρεσινης", και της "ικετηρας" των αρχαων Ελλνων, και μλιστα των αρχαων Αθηναων. σαν δε η μεν Ικετηρα κλδος ελαας, απ του οποου εκρμων ποκρια μαλλιο, και φερον αυτν σοι θελον να ικετεσουν τον Θεν ομαδικς, δια την απαλλαγν του τπου απ δεινο τινς κακο, π.χ. απ νοσματος, πανλους, χολρας ομοου. Ως επ το πολ, μως, εβσταζε την Ικετηραν νθρωπος, ο οποος θελε να τεθ υπ την προστασαν θεο και της ανωτρας αρχς, για να προβ εις αποκαλψεις εναντον ισχυρν ανθρπων αρχντων." (Φλιππος Βρεττκος "Οι δδεκα μνες του τους και αι κυριτεραι εορτα των" ρθρο: "Κληρονομα του αρχαου κσμου", εφημερς "Εθνος", 31 Δεκεμ.1937).

   Φρουν δε κατ την εορτν την ειρεσινην, κλδον ελαας τυλιγμνον μσα ες μαλλι, πως ττε τν κειηραν και γεμτην πο τα πρτα διφορα δπωρικ, ε!ς νδειξιν τι παυσεν η αφορα και συγχρνως τραγουδον: "Η ειρεσινη* σου φρνει σκα κι αφρτα ψωμι, σου φρνει και μλι μσα στο ποτρι και λδι για να ψσης και μπουκλι γεμτο ονο για να μεθσης και να πσεις σε πνο".

     Το χριστουγεννιτικο δντρο εμφανστηκε 1η φορ στη Γερμανα στο τλος του 16ου αι., αλλ ως τις αρχς του 19ου δεν ταν διαδεδομνο ευρως -τοποθετονταν μνο στις εκκλησες. Το δντρο ως Χριστιανικ σμβολο, συμβολζει την ευτυχα που κρβει για τον νθρωπο η γννηση του Χριστο. Σταδιακ το δνδρο ρχισε να γεμζει με διφορα χρσιμα εδη- κυρως φαγσιμα κι αργτερα ροχα κι λλα εδη καθημερινς χρσης, (κτι που γινταν στους αρχαους Ελληνικος ναος) συμβολζοντας τη προσφορ των Θεων Δρων. Στην σγχρονη Ελλδα το θιμο το εισγαγαν οι Βαυαρο με τον στολισμ στα ανκτορα του θωνα το 1833. Μετ τον το Β' Παγκ. Πλ. το δντρο με τις πολχρωμες μπλες μπκε σε λα τα ελληνικ σπτια.
     Φυσικ μεγλη εντπωση προκαλε και το μυθολογικ γεγονς του "Αγιοβασλη" με το λκηθρο του που το κινον οι ιπτμενοι τρανδοι. Οτε αυτ πως καταλαβανετε, δεν θα μποροσε να μη παρθε απο την Αρχαα Ελλδα. πως αναφρθηκε πιο πριν, τον μνα Δεκμβρη, οι λληνες γιρταζαν τον Δινυσο αλλ και τον Φωτοφρο Απλλωνα-λιο παριστνοντας τον πνω στο ιπτμενο ρμα του, να μοιρζει το φως. Το ρμα γινε λκηθρο, τα λογα γιναν τρανδοι και το "δρο" του φωτς που μοραζε στους ανθρπους γινε δρα για τα παιδκια.
Τλος το κψιμο της βασιλπιτας αποτελε εξλιξη του αρχαιο Ελληνικο εθμου του εορταστικο ρτου, τον οποο οι αρχαοι λληνες πρσφεραν στους θεος σε μεγλες αγροτικς γιορτς, πως τα Θαλσια και τα Θεσμοφρια, που θα τις δομε προσεχς.

_________________________
 * ειρεσινη, εδος κλαδιο ελις δφνης, μοια με το σημεριν χριστουγεννιτικο δντρο. Το νομα του στολισμνου αυτο κλαδιο προρχεται απ τα μλλινα (εριον=μαλλ) κορδελκια λευκο και πορφυρο χρματος που του κρεμγανε μαζ με μπισκοτκια απ μλι, λδι και κρασ. Με το δεντρκι αυτ οι νθρωποι ευχαριστοσαν τον Απλλωνα για την καλ σοδει του καλοκαιριο και εχονταν ο ερχμενος χρνος να εναι επσης ευνοκς. νας νεαρς του οποου οι γονες ταν ακμα εν ζω (πας αμφιθαλς) περιχυνε την ειρεσινη με κρασ απ ναν τελετουργικ αμφορα και κρεμοσε το δεντρκι στην πλη του ναο του Απλλωνα. λλη ονομασα της ειρεσινης ταν ικετηρα (απ το ικετεω, παρακαλ). Αυτ κατ τη διρκεια της γιορτς των Πυανοψων, που θα δομε στο ρθρο. Σμφωνα με λλες πηγς (π.χ. Αριστοφνης), την ειρεσινη τη κρεμοσαν και στα σπτια, ιδως στα αγροτικ, στη πρτα του σπιτιο, και την φηναν εκε ναν ολκληρο χρνο μχρι να το ανανεσουν με νο κλαδ. Το παλι το καγανε.
----------------------------------------------

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΑ: Για να κλεσω τοτο το επσης μακροσκελς ρθρο και πριν περσω στα υπλοιπα -νδυση διατροφ, γιορτς, κλπ- στο επμενο, θα βλω τρα μερικς γενικς πληροφορες και γνσεις, στε να τελειωσει το Β' Μρος λιγκι διασκεδαστικ Ναι καλ διαβσατε, θα υπρξει και Γ' Μρος μετ. Πμε λοιπν στα διφορα...
     Οι αρχαοι λληνες εχανε 12 μνες, πως χουμε κι εμες σμερα, εν η χρονολγηση των ετν γινταν με βση τις Ολυμπιδες.

Στην Αθνα η 1η μρα του μνα ονομαζταν νοδος, σως γιατ η λιτανεα των γυναικν ανβαινε στο ιερ που βρισκτανε ψηλτερα, κοντ στη Πνκα, που γινταν η σναξη της Εκκλησας του Δμου. Εκτς απο λλα διφορα ιερ αντικεμενα για τη λατρεα, φερναν μαζ τους και μικρ γουρουνπουλα.
     Η αρχ του τους ταν μεταξ της αλλαγς των εποχν χειμνα-νοιξης, εκτς απ το Αττικ Ημερολγιο, στο οποο το τος ρχιζε μετ το Θεριν Ηλιοστσιο.
     Ο 1ος μνας του πολιτικο τους κατ το Γρηγοριαν Hμερολγιο ο Ιανουριος, εναι ο 5ος μνας του αρχαου τους, του καλομενου ενιαυτο κι ο 11ος του ρωμακο ημερολογου. Ο Ιανουριος αντιστοιχε κατ το 1ο μισ με τον Ποσειδενα και κατ το τερο με τον Γαμηλινα του αρχαου ελληνικο αττικο ημερολογου.
     Κθε μνας ταν αφιερωμνος σε ναν δο απ τους δδεκα Ολμπιους θεος.
     Ο μνας των αρχαων Ελλνων αρχζει κατ την εκστοτε εμφνιση της σελνης στον ουραν, που αποκαλεται Να Σελνη. Π.Χ ο μνας Γαμηλιν το 2015, αρχζει την 21η Ιανουαρου και λγει την 19η Φεβρουαρου. Ο Ανθεστηριν αρχζει την 20η Φεβρουαρου και τελεινει την 19η Μαρτου, κλπ.
     Το νον τος για τους αρχαους Αθηναους αρχζει την 1η Εκατομβαινος που πντοτε πρπει να πσει μετ το θεριν ηλιοστσιο. Γι' αυτ κθε δο τρα χρνια προστθετο ο μνας Β' Ποσειδεν.
     Η μρα για τους αρχαους λληνες αρχζει κατ τη δση του ηλου κι χι πως σμερα τα μεσνυχτα.
     Ο πλον τιμημνος θες ταν ο Απλλωνας (5 απ τους 12 μνες αφιερωμνοι σε αυτν) κι ακολουθοσε η αδελφ του ρτεμις (με 3 μνες -7 κι οι δο μαζ).
     Ο Δας εχε 2 μνες, τον να μαζ με την ρα, εν απ 1 εχαν οι Ποσειδν, Δινυσος κι Αθην.
Ο Β' Ποσειδεν εμβλιμος, δεν εμφανιζταν κθε χρνο, αλλ κθε δυο τρα χρνια , στε ο μηνς Εκατομβαιν να αρχζει πντα μετ το Θεριν Ηλιοστσιο.

     Αρχαοι Μνες: Εκατομβαιν Ιουλ- Αγ) Μεταγειτνιν (Αυγ- Σεπτ) Βοηδρημιν (σεπτ-οκτ) Πυανοψιν (οκτ-νοεμβ) Μαιμακτηριν (νοεμ -δεκ) Ποσειδεν (δεκ-Γεν) Ανθεστηριν (φλεβ -μαρ) Ελαφηβολιν (μαρ - απρ) Μουνιχιν (απρ -μαη) Θαργηλιν (μαη -Ιουν) Σκιροφοριν (ιουν-ιουλ).

     Αντ για εβδομδες, οι μνες διαιρονταν σε τρεις δεκδες, τις οποες ονμαζαν:

τη 1η 10δα «ισταμνου», «αξοντος» «αρχομνου»,
τη 2η 10δα «μηνς μεσοντος», και
τη 3η 10δα «φθνοντος» «απινος μηνς».

     Η 1η μρα κθε μνα ονομαζταν «νουμηνα» κι ταν αφιερωμνη στον Απλλωνα. Συμππτει με τη 1η ψη της Νας Ημισελνου, τη 1η εμφανισ της δηλαδ στον ουραν, πως ρητ αναφρει ο Ησοδος. Κθε 2-3 χρνια προστθετο νας εμβλιμος μνας, ο Ποσειδεν, στε η 1η μρα κθε μνα να συμππτει πντοτε με την εμφνιση της Σελνης στον ουραν. Αυτ καλονταν Να Σελνη. Τις υπλοιπες ημρες τις ονμαζαν ως εξς:

Τις δκα μρες της πρτης δεκδας τις ονμαζαν 1η, 2η, 3η, κλπ. ισταμνου αρχομνου
Τις επμενες δκα ημρες τις ονμαζαν 1η, 2η, 3η, κλπ. μεσοντος επ δεκδι
την δκατη μρα της δετερης δεκδας την ονμαζαν «εικδα», δηλαδ εικοστ του μηνς
Τις τελευταες δκα εννα ημρες του μνα τις ονμαζαν 1η, 2η, 3η, κλπ. επ εικδη. Επσης τις μρες της τρτης δεκδας τις μετροσαν και αντθετα, δηλαδ την 21η του μηνς την λεγαν και δεκτη εντη φθνοντος απιντος, κλπ. ανλογα αν ο μνας τα πλρης (30 ημρες) κολος (28 ημρες).
Την τελευταα μρα του μνα την λεγαν «νη» «να», δηλαδ παλαι να, επειδ ταν το ριο του παλαιο με τον νο μνα.

     Το αττικ ημερολγιο πρε την τελικ του μορφ το 430 π.Χ. απ τον Μτωνα, γεωμτρη, αρχιτκτονα κι αστρονμο, ο οποος ρισε τους πλρεις και κολους μνες, καθς και τα τη στα οποα θα προστθετο ο μνας Ποσειδεν. Αργτερα, το ημερολγιο του Μτωνα διορθθηκε απ τον Κλιππο και τον ππαρχο. Στο πιο καλ τεκμηριωμνο λοιπν Αττικ ημερολγιο, οι μρες του πρτου δεκαημρου (μετ τη νουμηνα) αριθμονταν απ το 2 ως το 10 και ακολουθονταν απ το χαρακτηρισμ «ισταμνου». Οι επμενες ημρες αριθμονταν απ το 1 ως το 9 και ακολουθονταν απ το χαρακτηρισμ «επ δεκδι». Η δκατη μρα του δετερου δεκαημρου (εικοστ του μηνς) την ονμαζαν «εικς». Οι ημρες του τελευταου δεκαημρου, ετε αριθμονταν κανονικ απ το 1 ως το 9 και ακολουθονταν απ το χαρακτηρισμ «επ εικδη», ετε αριθμονταν αντστροφα απ το 10 ως το 2 και ακολουθονταν απ το χαρακτηρισμ «απιντος». Η τελευταα ημρα του μνα λεγταν «νη και να», δηλαδ παλι και να, επειδ ταν το ριο του παλαιο με τον νο μνα. Προσξτε τι δεν ταν απαρατητα η 30η του μνα, θα μποροσε κλλιστα να εναι η 29η, παραλεποντας την «9η επ εικδη» / «2η απιντος». Με παρμοιο τρπο γινταν η ονοματοδοσα και στα λοιπ ημερολγια.
     Και εν αρχικ η διρκεια των μηνν κι η εισαγωγ του εμβλιμου μνα ταν αυθαρετες και βασζονταν καθαρ σε εμπειρικς παρατηρσεις, με τη προδο του χρνου φανεται πως σε κποια ημερολγια -σγουρα χι σε λα και σγουρα χι ταυτχρονα- ρχισαν να εφαρμζονται πιο επιστημονικς προσεγγσεις. Αρχικ αξιοποιθηκε η «οκταετηρς», νας κκλος 8 ηλιακν ετν μετ τον οποο οι σεληνιακο μνες επανρχονται στις διες περπου ημερομηνες του ηλιακο τους. Η εισγηση της αποδδεται στον Κλεστρατο. Στη συνχεια αξιοποιθηκε ο Κκλος του Μτωνος, νας κκλος 19 ηλιακν ετν που ισονται σχεδν με 235 σεληνιακος μνες. Ο κκλος αυτς επιβλει τη χρση συνολικ 7 εμβλιμων μηνν στα 19 χρνια, οι οποοι εισγονταν στα τη 3, 6, 8, 11, 14, 17 και 19 του κκλου. Ο εισηγητς του ταν ο Μτων ο Αθηναος περπου το 432 πΧ. Τλος αξιοποιθηκε ο Κκλος του Καλλππου, μια βελτωση του Κκλου του Μτωνος, που τον επεκτενει σε 76 ηλιακ τη και 940 σεληνιακος μνες. Ο εισηγητς του ταν ο Κλλιππος περπου το 330 πΧ.


                                       Οι μρες κθε μνα

     Κθε ελληνικ κρτος χρησιμοποιοσε τα δικ του ονματα για τους μνες. Στις περισστερες περιπτσεις τα ονματα των μηνν σχετζονταν με κποια απ τις εορτς που τελονταν κατ τη διρκεια του μνα αυτο. ταν ταν η χρονι που πρεπε να γνει χρση ενς εμβλιμου μνα, νας απ τους κανονικος μνες του τους επαναλαμβανταν και παιρνε τον χαρακτηρισμ «εμβλιμος» - πχ μσα στο τος υπρχε ο μνας «Ποσειδωνιν» και ο πρσθετος μνας ονομαζταν «Ποσειδωνιν Εμβλιμος» - σε λλες περιπτσεις «o δετερος» - πχ μσα στο τος υπρχε ο μνας «Ποιτρπιος» κι ο πρσθετος μνας ονομαζταν «Ποιτρπιος o δετερος».

Αιτωλικ ημερολγιο
Προκκλιος, Αθαναος, Βουκτιος, Δις, Ευθυαος, Ὁμολιος,
Ἑρμαος, Διονσιος, Αγειος, Ἱπποδρμιος, Λαφραος, Πναμος

Αττικ ημερολγιο
Ἑκατομβαιν, Μεταγειτνιν, Βοηδρομιν, Πυανεψιν, Μαιμακτηριν, Ποσειδεν,
Γαμηλιν, Ανθεστηριν, Ελαφηβολιν, Μουνιχιν, Θαργηλιν, Σκιροφοριν

Βοιωτικ ημερολγιο
Βουκτιος, Ἑρμαος, Προστατριος, Αγρινιος, Θειλοθιος, ( ; ),
Ὁμολιος, Ἱπποδρμιος, Πναμος, Παμβοιτιος, Δαμτριος, Ἀλαλκομνιος

Δελφικ ημερολγιο
Βουκτιος, Ἡραος, Απελλαος, ( ; ), Δαδαφριος, Ποιτρπιος,
Βσιος, Αρτεμσιος, Ἡρκλειος, Βοαθος, Ιλαος, Θεοξνιος

Ημερολγιο του Μηχανισμο των Αντικυθρων
Φοινικαος, Κρνειος, Λανοτρπιος, Μαχανες, Δωδεκατες, Εκλειος,
Αρτεμσιος, Ψυδρες, Γαμελιος, Αγρινιος, Πναμος, Απελλαος

Λακωνικ ημερολγιο
Ἡρσιος, Απελλαος, Δισθυος, ( ; ), Ελευσνιος, Γερστιος,
Αρτεμσιος, Δελχνιος, Φλιαστς, Ἑκατομβες, Κρνειος, Πναμος

Λοκριδικ ημερολγιο
Οι μνες στο ημερολγιο της Λοκρδας δεν εχαν νομα, απλ αριθμονταν ως 1ος, 2ος κτλ.

Μακεδονικ ημερολγιο
Αυδηναος, Περτιος, Δστρος, Ξανθικς, Αρτεμσιος, Δασιος,
Πνημος, Λος, Γορπιαος, Υπερβερεταος, Δος, Απελλαος

Ροδιακ ημερολγιο
Αγρινιος, Βαδρμιος, Θευδσιος, Δλιος, Αρταμτιος, Πναμος,
Πεδαγειτνος, Ὑακνθιος, Κρνειος, Θεσμοφριος, Σμνθιος, Δισθυος

ΒΡΙΣΙΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ: Ναι μη σας φανεται παρξενο, κι οι αρχαοι ρχνανε μπινελκια αν τους τη βαροσε. Τι θαρρετε; Σοφο νθρωποι και δεν θα τα χνανε σε τακτ; Λοιπν παρακτω παραθτω τις βρισις τους και διασκεδστε:

ΑΒΡΟΒΤΗΣ: θηλυπρεπς νδρας με γυναικεο βδισμα [αβροβτης = αβρς(τρυφερς) + βανω (προχωρ, εισρχομαι)
ΑΝΑΣΕΙΣΦΑΛΛΟΣ: φιλδονη γυνακα που πινει και κουνει τον φαλλ [ανασεισφαλλος = ανασεω + φαλλς]
ΒΔΩ: πρδομαι [βδω = βρωμω]
ΓΛΩΤΤΟΔΕΨΩ: κνω μαλξεις με τη γλσσα
ΓΟΓΓΛΗ: βυζ / στθος [γογγλη = ολοστργγυλη]
ΓΥΝΑΙΚΟΠΠΗΣ: μπανιστιρτζς [ γυναικοππης = γυνακα + οπιπτεω]
ΔΡΟΜΣ: πρνη του δρμου [δρομς = δρμος]
ΕΣΧΡΑ: γυναικεο αιδοο [εσχρα = απ το ρμα σχω (εμποδζω)]
ΕΠΥΓΟΣ: γυνακα με ωραα οπσθια [επυγος = ευ + πυγ ]
ΚΑΣΣΩΡΣ: πρνη [κασσωρς = απ το κσις (αδελφς, εταρος)]
ΜΖΟΥΡΙΣ: γυνακα που βυζανει πος [μζουρις = μυζω + ουρ (πος)]
ΠΗΘΙΚΑΛΠΗΞ: νθρωπος πανοργος [πιθηκαλπηξ = πθηκος = αλπηξ]
ΠΣΘΩΝ: νδρας με μεγλο πος [πσθων = απ το πσθη(πος)]
ΡΩΠΟΠΕΡΠΕΡΘΡΑΣ: νδρας που εκστομζει ακατπαυστα χαζομρες [ρωποπερπερθρας = ρπος(φτηνπραγμα) + πρπερος (φλυαρα)]
ΗΔΟΝΟΘΚΗ: το αιδοο
ΚΝΤΕΡΟΣ: ο ανασχυντος, ο κοπρτης [> κων]
ΚΝΟΥΡΗΣ αυτς που περπατ επιδεικνοντας τα γεννητικ του ργανα [κνουρης = κινω + ουρ]
ΛΧΡΙΟΣ [ > λχριος (λεχρτης)]
ΛΥΔΑ: η πρνη στην ρωμακ εποχ, επειδ συνθως ταν απ την ομνυμη περιοχ της Μικρασας οι πρνες πολυτελεας.
ΛΧΜΗ: το τριχωτ αιδοο [> λχμη (θμνος)]
ΣΠΟΔΗΡΙΛΑΡΑ: αυτς που τρει κπρανα [σποδ (καταβροχθζω) + λαρα (αππατος)]
ΧΑΛΚΙΔΤΙΣ: η πολ φτην πρνη, αυτ που εκδδεται για να χλκινο νμισμα.
ΑΜΡΕΥΜΑ: κατακθι της κοινωνας (ους. αμρα=χαντκι)
ΒΔΛΥΓΜΑ: σχαμα
ΚΦΑΥΛΟΣ: ατιμασμνος
ΚΒΑΛΟΣ: παρσιτο
ΚΠΡΕΙΟΣ: τιποτνιος
ΜΙΣΤΩΡ: μασμα
ΣΚΩΡΑΜΣ: απατενας / καθκι
ΑΡΧΟΛΠΑΡΟΣ : αυτς που ποθε σφοδρ την εξουσα αλλ κι ο ευτελς πρθυμος προς τους κατχοντες την εξουσα.
ΒΩΜΟΛΟΧΑ: βρισι, χυδαιτητα, απρεπς λξη, αισχρολογα.

     Η ιστορα της λξης βωμολοχα, χει ως εξς: Ο επατης, ανυπμονος, θρασς και πεινασμνος, ζητοσε με πιεστικ τρπο μερδα και ως εκ τοτου, επιτθετο λεκτικ στον τελεστ της θυσας χρησιμοποιντας αισχρς εκφρσεις. ρχιζε ττε μα απρεπς και μη κσμια συνομιλα μεταξ επατη κι υπεθυνου των θυσιν, που κατληγε σε χυδαες εκφρσεις και τσακωμος. Αυτ η αισχρ και χυδαα στιχομυθα, ονομστηκε βωμολοχα. Βωμολχος εναι λοιπν ο περ τους βωμος λοχν (παραμονεων, ενεδρεων) επατης, με σκοπ να λβει κτι απ τα κρατα των θυσιν.

                 ΤΕΛΟΣ Β' ΜΕΡΟΥΣ     ΤΟ Γ' ΜΡΟΣ ΕΔ!

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers