-


Dali &









/




 
 

 

: &

                                           Πρλογος

     Δια του παρντος, ρχεται να κλεσει να ακμα κεν, σχετικ με την αρχαα ιατρικ και τους κυριτερους πρωταγωνιστς της. Σε προηγομεα ρθρα, χουν δη αναφερθε, ο Ιπποκρτης, οι Ασκληπιδης Γαληνς &"Αννυμος του Λονδνου". Σε τοτο δω θα γνει ιδιατερη μνεα σε 2 ακμα απ τους κορυφαους και μεταγενστερους λιγκι, σε βαθμ που να χαρακτηρζονται, ειδικ ο 2ος, Ερασστρατος, σαν ο τελευταος μεγλος ιατρς της αρχαιτητας.
     Το τρομερ ενδιαφρον, με τους αρχαους ιατρος, εναι η οξννοια που τους διακατεχε, στο να μπορσουνε να εμβαθνουνε σε θματα υγεας κι υγιεινς, σε ττοια βθη αλλ και σε ττοια ψη, που δσκολα δικαιολογονται βσει των μσων της εποχς και των γνσεν της. Κι ρα, πως λει το αρχαο ρητ: "Νους υγις εν σματι υγι", εφσον η υγεα εναι πρτα απ' λα, καθσταται πλον προφανστατο, πσο σημαντικ ρλο παξανε στα χρνια τους και στην ανπτυξη, λων των λλων σπουδν, επιτυχιν, καλλιτεχνικς ανπτυξης κι ,τι βλει ο νους, μιας κι εξασφαλσανε σο πιο καλ μποροσανε, την Υγεα. Γι' αυτ λοιπν, απολαστε το ρθρο, σο κι εγ, ταν το 'στηνα. Π. Χ.

=====================

                                            Εισαγωγ

     Η ιατρικ στην Αρχαα Ελλδα πρωτοεμφανσθηκε στους Μινωικος κι πειτα στους Μυκηνακος πολιτισμος προ 3.000 περπου ετν. Η θαλασσοκρατα της Κρτης κι οι εμπορικς και πολιτισμικς σχσεις των Κρητν με τους λαος της Ανατολικς Μεσογεου κι ιδιατερα με την Αγυπτο συμβλανε στην ανπτυξη της Μινωκς Ιατρικς. Η εμπειρικ Ιατρικ εχεν αναπτυχθε αρκετ (Μουσεο Κνωσσο) δεχνει τι ανθοσε κι η μαγικ Ιατρικ. Γνωστ στη Μινωικ περοδο τανε τα αρωματικ φυτ μνθη και δκταμο, αψνθιο, σσαμο, σπληνο, δακο, πεκη, κυπαρσσι κ.. Ο Θεφραστος γραφε "το δκταμον διον της Κρτης σπνιον δε εστ". Επσης η υγιειν τανε πολ διαδεομνη πως φανεται λλωστε στις θαυμσιες εγκαταστσεις αποχτευσης που χουνε βρεθε στ' ανκτορα της Κνωσσο και της Φαιστο. Εκτς απ τις εγκαταστσεις των πλινων αγωγν αποχτευσης χουνε βρεθε και συστματα αερισμο, φωτισμο, συστματα λουτρων, αποχωρητρια, που ελχιστα διαφρουν απ τα σημεριν. λα αυτ δεχνουνε πως οι Κρτες εχαν αυξημνην αντληψη της αξας της καθαριτητας και της υγιεινς διαβωσης.
     Γρω στο 14ο & 15ο αι. π.Χ. αρχζει στην Ελλδα η λατρεα των Ολυμπων Θεν. Αυτο εχανε τη δυναττητα να θεραπεσουν. Οι ιερες-γιατρο μποροσαν να διξουνε τα κακοποι πνεματα και να θεραπεσουνε τους αρρστους. Πολλς πληροφορες μας δνει ο
μηρος. Ο Απλλωνας εθεωρετο θες της ιατρικς, του φωτς και της μαντικς. Τον αποκαλοσανε λομιον, εκηβλον, αλεξκακον, παιοντα, παονα παινα-ιατρ. Ο Ερμς γνριζε τη χρση των βοτνων και πραγματοποιοσε "καισαρικς τομς" μα για τη δισωση του Διονσου (γιου της Σεμλης) και μα για τη δισωση του Ασκληπιο (γιου της Κορωνδας). Η Ειλεθυια τανε θετητα του τοκετο. Ο Ασκληπεις τανε β'ασει  μαρτυριν Ομρου και Πινδρου, νας απλς θνητς, ρχοντας της Θεσσαλικς πλης Τρκκης που σκησε την Ιατρικ. Θεωρθηκε γιος του Απλλωνα και της θνητς Κορωνδας σμφωνα με την Ελληνικ Μυθολογα. Ο μηρος τον χαρακτηρζει σαν "αμμονα ιητρν". Διδχθηκε την Ιατρικ απ τον Κνταυρο Χερωνα που ζοσε στο Πλιο, εχε 5 παιδι, τον Μαχονα, τον Ποδαλεριο, την Υγεα, την Ιασ και τη Πανκεια που λατρεονταν σε πολλς πλεις της Ελλδας. Οι γιο του δρσαν Ασκληπιεα που αποτελσανε τα θεραπευτρια της αρχαας Ελλδας. Η θεραπεα των ασθενειν γινταν δι "εγκοιμσεως". Μετ το τλος της, οι ασθενες πρεπε να καταβλουνε τα καλομενα "ατρα".
     Στον μηρο αλλ κι απ λλες ιστορικς πηγς πληροφορομεθα τι πολλο ιατρο διακριθκανε για τις ικαντητς τους πως ο Μαχων (χειρουργικ), ο Ποδαλεριος (παθολογα), ο Μλαμπους (ψυχιατρικ), ο Αχιλλας (πρτες βοθειες), ο Σθναλος ( ορθοπεδικ), ο Δηκομδης (παθολογα), ο Αρισταος (δερματολογα), ο Αμφιραος (ιατροθεραπευτικ). λλοι ονομαστο γιατρο ταν ο Πολειδος, ο Κορνθιος, ο Μουσαος, ο Ισων, ο λκων, ο Πανθεδης, ο Παλαμδης, ο Αμφλοχος, ο Μνησθεος, ο Πραξαγρας, ο Αντιγνης, ο Κτησας, ο Χρσιππος κ... λοι αυτο οι ιατρο (θεραπευτς και μντεις) ελατρεοντο σαν ρωες κι ημθεοι. Οι ιατρο-θεραπευτς της εποχς χρησιμοποιοσαν βτανα και διφορες αρωματικς ουσες πως κμινο, μραθο, σσαμο, κρδαμο, μνθη, σχονο, σλινο, χασς (μκων υπνοφρος). Σε αγαλματδια και σε αγγεα βρεθκανε παραστσεις θεν με χαρακτηριστικς απεικονσεις κωδιν της μκωνος (παπαρονα οπου). Πλατει χρση του οπου γιντανε στη Μυκηνακ Εποχ σαν υπνωτικ και φρμακο της λθης και της ευφορας, γι' αυτ και το φυτ καλλιεργετο ευρως στην αρχαα Σικυνα (Κιτο). Ο μανδραγρας, το κυκλμινο, το αψνθιο, ο ελλβορος, το δκταμο, το σλφιο χρησιμοποιοντο επσης. Η τραυματιολογα κι η ορθοπεδικ αναφρονται πολ απ τον μηρο: περιγρφει 140 εδη τραυμτων και καταγμτων. Για τη περιποηση των τραυμτων χρησιμοποιοσανε φλλα δνδρων και σκνες με στυπτικς ιδιτητες. Σαν αναισθητικ χρησιμοποιοσαν πιο, σνο, μανδραγρα. Σαν απολυμαντικ χρησιμοποιοσανε κρασ, ξδι, θερμ λδι, θαλασσιν νερ, θειφι κ...
     Ο χρυσος αινας της Αρχαας Ελληνικς Ιατρικς συμππτει με τη παρουσα του Ιπποκρτη τον 5ο αι. π.Χ. Γεννθηκε στη Κω το 460 (490) π.Χ. τανε σγχρονος του Περικλ, του Φειδα, του Θουκυδδη, του Σωκρτη. Σποδασε κοντ στον πατρα του που ταν Ασκληπιδης και σε δισημους γιατρος-φιλσοφους της εποχς του. Ταξδεψε σε πολλ μρη (Μ. Ασα, Αφρικ, Θεσσαλα, Θρκη κι αλλο). ταν ο θεμελιωτς της ορθολογιστικς Ιατρικς και συγγραφας πολλν Ιατρικν βιβλων που αναφρονται σε λα σχεδν τα θματα της Ιατρικς (παθολογα, φυσιολογα, ψυχολογα, ηθικ, τεχνικ της χειρουργικς υγιεινς κ..). Η Ιπποκρατικ Συλλογ περιλαμβνει 72 βιβλα κι χουνε γνει μχρι σμερα (απ το 1525) 662 εκδσεις. γραψε τον περφημο ρκο που περιλαμβνει στοιχεα ηθικς κι ιατρικς δεοντολογας. Δεχταν τι τα πντα προρχονται απ 4 στοιχεα (αρας, γη, φωτι και νερ). Επσης δεχταν τι οι ανθρπινοι χυμο εναι 4 (το αμα, το φλγμα, η κτρινη κι η μαρη χολ). Ο ρρωστος εναι μα ενιαα ψυχοσωματικ ονττητα που πρπει να ερευνται στο σνολ της. Η παρατρηση, η εμπειρα κι ο ορθολογισμς εναι 3 θεμελιδεις αρχς της Κλινικς Ιπποκρατικς Ιατρικς.
     Χρησιμοποησε το αλτι, το χαλκ, τη πσσα, τον ονο σαν αντισηπτικ, χρησιμοποησε επσης την μεση ακραση του θρακα, περιγραψε το "Ιπποκρτειο προσωπεο", την ''Ιπποκρτειο σεσιν'', τους Ιπποκρτειους δακτλους (πληκτροδακτυλα). Ο αριθμς των φαρμκων που χρησιμοποιοσε ξεπερνοσε τα 300. Για παρδειγμα αναφρονται καθαρτικ (γλα, μλι, ελλβορος), διουρητικ (κρεμμδια, κανθαρδες), ναρκωτικ (πιο, μανδραγρας), στυπτικ (χαλκς, σδηρος, στυπτηρα). Οι αντιλψεις του συνοψζονται σε μια φρση (αφορισμ) 'σκεν περ τα νουσματα δο: Ωφελειν μη βλπτειν". Ο ιατρς κατ τον Ιπποκρτη πρπει να χει φιλοσοφικ υποδομ "Ιητρς γαρ φιλσοφος ισθεος". Το ργο του το χαρακτηρζει διαχρονικτητα κι εναι συγχρνως ιατρικ , φιλοσοφικ, ανθρωποκεντρικ, βιολογικ, προφητικ. Δικαως χαρακτηρζεται πατρ της Ιατρικς.
     Ο Ιπποκρτης ταν ιδρυτς της Ιπποκρατικς Σχολς. Οι μαθητς του ξεχθηκαν σε λο τον υπαρκτ κσμο και δδαξαν τις Ιπποκρατικς γνσεις για 4 αινες περπου. Οι βασικο διδοχο του σαν οι 2 γιοι του Θεσσαλς και Δρκων κι ο νδρας της κρης του, Πλυβος κι οι 3 τους ασχολθηκαν με την Ιατρικ και τη συγγραφ. Λγεται τι πολλ απ τα ργα της Ιπποκρατικς Συλλογς εγρφησαν απ' αυτος. λλοι σπουδαοι μαθητς του υπρξαν ο Πραξαγρας ο Κος* (της Σχολς της Κω), ο Κνδιος ο Χρσιππος** των οποων μαθητς ταν ο Ηρφιλος κι ο Ερασστρατος. Μετ τον Ιπποκρτη ιδρθησαν στην Ελλδα Ιατροφιλοσοφικς Σχολς πως η Δογματικ, η Εμπειρικ, η Μεθοδικ, η Πνευματικ κι η Εκλεκτικ. Επσης, τλη 4ου - αρχς 3ου π.Χ. αι. ιδρθηκε στην Αλεξνδρεια η φημισμνη Αλεξανδριν Ιατρικ Σχολ με τους δυο λληνες ιατρος, Ηρφιλο κι Ερασστρατο.

-----------------------------
   * Ο Πραξαγρας γεννθηκε στη Κω περπου το 340 π.Χ. τανε ιατρς κι ειδικς στα φρμακα. Τσον ο πατρας του, Νικρχης, σο κι ο παππος του ταν ιατρο. Πολ λγα εναι γνωστ για τη προσωπικ ζω του και καννα απ τα γραπτ του δεν χει διασωθε.
     Μεταξ του θαντου του Ιπποκρτη το 375 π.Χ. και της δρυσης της Αλεξανδρινς Σχολς στην Αγυπτο, η ελληνικ ιατρικ εδραιθηκε με εικασες, σημεινοντας μικρ προδο. Τη περοδο αυτ 4 ντρες ανλαβαν τη μελτη της ανατομς: Διοκλς ο Καρστιος, (4ος αι. π.Χ.), ΠραξαγραςΗρφιλος (335-280 π.Χ.) και τλος ο Ερασστρατος (304 π.Χ.- 250 π.Χ.).
     Ο Γαληνς (129-216 μ.Χ.), νας δισημος λληνας γιατρς, γραψε για τον Πραξγορα πως τανε σημαντικ προσωπικτητα στην ελληνικ ιατρικ και μλος της λογικς δογματικς σχολς. Γνριζεν επσης πιθανν τα ργα του Πραξαγρα, γρφοντας για φυσικς επιστμες, ανατομα, αιτες και θεραπεα ασθενειν, και για οξεες ασθνειες και μνημονεοντς τον.
     Ο Πραξαγρας υιοθτησε μια παραλλαγ της χημικς θεωρας κι αντ των 4 χυμν (αμα, φλγμα, κτρινη & μαρη χολ: Ιπποκρτης) που προτιμοσαν οι περισστεροι γιατρο, επμεινε σε 11. πως κι οι λλοι λληνες γιατρο, πστευε τι η υγεα κι η ασθνεια ελγχονταν απ την ισορροπα την ανισορροπα αυτν των χυμν. Για παρδειγμα, αν υπρχει σωστ θερμοκρασα στον οργανισμ, η διαδικασα της πψης εναι φυσικ. Πολ χαμηλ πρα πολλ υψηλ θερμκρασα θα προκαλσει αξηση των λλων χυμν, κι αυτ δημιουργε-παργει στη συνχεια ορισμνες ασθνειες. Θεωροσε τι η πψη εναι να εδος σψης αποσνθεσης, μια ιδα που διατηρθηκε μχρι τον 19ο αι.
     Ο Πραξαγρας επηρασεν επσης ιδιατερα την Αλεξανδριν Ιατρικ Σχολ κι τανε δσκαλος του Ηρφιλου. Αν κι αυτ κι η τερστια βιβλιοθκη της Αλεξνδρειας καταστρφηκαν απ καταπατητς-κατακτητς, αργτερα οι ραβες ιατρο κατβαλαν τιτνιες προσπθειες για τη δισωση στω μρους απ τα κεμενα. Μετ τη πτση της Βυζαντινς Αυτοκρατορας, λληνες μελετητς μεταφρανε την ελληνικ ιατρικ επιστμη στις ιατρικς σχολς της Δυτικς Αναγννησης.
     Μελτησε την ανατομα του Αριστοτλη (384-322 π.Χ.) και τη βελτωσε διαχωρζοντας τις αρτηρες και τις φλβες. βλεπε τις αρτηρες ως σωλνες αρα, παρμοιες με τη τραχεα και τους βργχους, που φεραν το "πνεμα", τη μυστικιστικ δναμη της ζως. Οι αρτηρες βγαζαν την αναπνο της ζως απ τους πνεμονες στην αριστερ πλευρ της καρδις μσω της αορτς στις αρτηρες του σματος. Πστευε τι οι αρτηρες προλθαν απ τη καρδι, αλλ οι φλβες προλθαν απ το συκτι. Οι φλβες φεραν αμα, το οποο δημιουργθηκε απ αφομοιωμνο φαγητ, στο υπλοιπο σμα. Ο συνδυασμς αματος και πνεματος παργαγε θερμτητα. Ως να απ τα αστεα του, το παχ, κρο φλγμα που συγκεντρνεται στις αρτηρες θα προκαλσει παρλυση. Επσης, πστευε τι οι αρτηρες ταν οι δαυλοι μσω των οποων δθηκε η εθελοντικ κνηση στο σμα κι τι η αιτα της επιληψας ταν η παρεμπδιση της αορτς με την δια συσσρευση φλγματος. Ο Αριστοτλης, ο Διοκλς κι ο Πραξαγρας επμειναν τι η καρδι τανε το κεντρικ ργανο της νοημοσνης κι η δρα της σκψης. Ο Πραξαγρας διφερε απ τους λλους στο τι πστευε πως ο σκοπς της αναπνος ταν να παρχει τροφ για το ψυχικ πνεμα, αντ να ψχει την εσωτερικ θερμοκρασα.
     Οι απψεις του για τις αρτηρες εχαν μεγλην επιρρο στην ανπτυξη της φυσιολογας. Δεδομνου πως η ννοια των νερων δεν υπρχε, αυτς εξγησε τη κνηση των αρτηριν στο γεγονς τι οι αρτηρες γνονται μικρτερες και μικρτερες και στη συνχεια εξαφανζονται. Αυτ η εξαφνιση προκλεσε παλμ, γεγονς που τρα αποδδεται στους νευρνες. Ωστσο, εξφρασε την εικασα του για το ρλο του παλμο αυτο κι ταν ικανοποιημνος που βρκε την απντηση του κντρου της ζωτικτητας και της ενργειας. Ο μαθητς του, ο Ηρφιλος, ανακλυψε πραγματικ αισθητρια και κινητικ νερα.
     Ενδιαφρθηκε για τον παλμ και ταν ο πρτος που προσκρουε στη σημασα του αρτηριακο παλμο στη διγνωση. Επμεινε τι οι αρτηρες παλλαν απ μνες τους κι ταν ανεξρτητες απ τη καρδι. Ο Ηρφιλος αντκρουσε αυτ το δγμα στη πραγματεα του "Περ Παλμν". Σε λλο τομα, αντικροστηκε απ τον Γαλην, που μλιστα τον επκρινε επειδ δειξε πολ λγη προσοχ στην ανατομα. Πρτεινε πως ο Πραξαγρας δεν φτασε στις θεωρες του αυτς με ανατομ.
     Οι πεποιθσεις του κρτησαν επ αινες. Για παρδειγμα, για σχεδν 500 χρνια μετ το θνατ του, πολλο εξακολουθοσαν να πιστεουν τι οι αρτηρες δεν περιχουν αμα αλλ "πνεμα". Ο πιο δισημος μαθητς του, ο Ηρφιλος, συνβαλε στην δρυση του θαυμσιου ιατρικο ιδρματος στην Αλεξνδρεια.

 ** Ο Χρσιππος απ τη Κνδο, ταν λληνας γιατρς που ζησε κι δρασε μες στον 4ο αι. π.Χ,. ταν γιος του Ερινως και σγχρονος του Πραξαγρα, μαθητς του Εδοξου του Κνδου και του Φιλστιου του Λοκρο (πατρας του Χρυσπου κι ιατρς του Πτολεμαου Σωτρα) και καθηγητς του Ηρφιλου. του Ερασστρατου, του Αριστογνους, του Μεδου και του Μητρδωρου. Συνδευσε τον δσκαλο του Εδοξο στην Αγυπτο, αλλ τποτε λλο δεν εναι γνωστ για τα γεγοντα της ζως του. γραψε αρκετ ργα, τα οποα δεν υπρχουνε πλον κι ο Γαληνς γρφει πως ακμα και στην εποχ του κινδνευαν να χαθον. Ωστσο, πολλς απ τις ιατρικς του απψεις διατηρονται απ το Γαλην ο οποος τον αναφρει συχντατα.

   (Σημ: σα ονματα δεν καλπτουν οι παραπομπς σ' λλο ρθρο, ετε καλπτονται παρακτω, ετε δεν υπρχουνε στοιχεα. Σημειωτον επσης πως για τους 2 αστερσκους, βρκα στοιχεα σε ιστοχρους εξωτερικο, γιατ εδ δεν υπρχει κτι. Π. Χ.)

     Και στο σημεο αυτ ξεκιν το κυρως θμα, αφο πρτα να υπενθυμσω, πως σο κι αν υπρξαν ευφυστατοι κι ικανο γιατρο λοι οι μχρι τρα αναφερθντες, το σκοτδι στις γνσεις ακμα στατο βαθ, καθς δεν επιτρπονταν ανατομικς ρευνες σε πτματα ανθρπων, καθς κενη την εποχ ο νεκρς εθεωρετο ιερς, ετιμτο με ,τι τανε δυνατν, θεωρετο ιεροσυλα κι λλειψη σεβασμο, μχρι και σληση, το να ασχοληθε κανες ανατμνοντς τον, τσι, αναγκαστικ, οι γνσεις παραμνανε τρπον τιν, εμπειρικς. Ωστσο πρπει να αναγνωρισθε, πως ακμα κι τσι, οι... "προπτορες" αυτο της Ιατρικς προοδεσαν αλματωδς αν και δε φτσανε στα μετπειτα ψη, ταν πλον ο Πτολεμαος Α', επτρεψε τις ανατομες σε πτματα ανθρπων. Μχρι ττε λοιπν μνο σε ζα επιτρπονταν. Αυτ και κλενω ζητντας συγγνμη για τη μικρ επανληψη-υπενθμιση με τα του Ιπποκρτη, μιας κι υπρχει πλρης σε λλο ρθρο, αλλ στεκε τσο λογικ κι μορφα και λυπθηκα να το απομακρνω.  Π. Χ.

=======================

                              Ηρφιλος ο Χαλκηδνιος

Γενικ:

     Ακμα και την εποχ του Ιπποκρτη, η γνση της θσης, του σχματος και της αλληλεπδρασης των οργνων κατακτθηκε απ τυχαες συνθως παρατηρσεις σε τραυματες σφγια. Η μεταβολ της στσης στη πεποθηση αυτ ακολουθε την αλλαγ του φιλοσοφικο πλαισου που εισγεται αρχικ με τη διδασκαλα του Πλτωνα, σμφωνα με την οποα η ψυχ εναι ανεξρτητη απ το σμα κι αθνατη. Μετ το θνατο, σμφωνα με τον Πλτωνα, η ψυχ απελευθερνεται απ το σμα, το οποο παει να χει οποιαδποτε αξα. Αργτερα ο Αριστοτλης δδαξε πως η ψυχ, αν και δεν εναι ανεξρτητη απ το σμα αθνατη, αποτελε το σκοπ την ουσα της παρξης, υπαινισσμενος τι μετ το θνατο το σμα δεν χει οτε συναισθματα οτε αξα δικαιματα. Απ την ποψη αυτ δεν απεχε πολ η θση τι το νεκρ σμα θα μποροσε επομνως να χρησιμοποιηθε για νεκροτομς κι ανατομικς μελτες, που θα παρεχανε γνση με την νεση της παρατρησης. Ο πρτος ανατμος ταν ο Διοκλς, που σχναζε στους κκλους των Περιπατητικν, και συνεχιστς του ργου του ταν ο Ηρφιλος.
     Μετ τον θνατο του Μ. Αλεξνδρου το 323 π.Χ., γινε κατανομ των επαρχιν στη Βαβυλνα και Σατρπης της Αιγπτου με δρα την Αλεξνδρεια, γινε ο Πτολεμαος Α' (367-282 π.Χ.) ο Λγου, που τανε στρατηγς του καθς και μλος της σωματοφυλακς του, Σατρπης (323 π.Χ.-305 π.Χ.) και Βασιλις της Αιγπτου (306 π.Χ.-283 π.Χ.), γνωστς επσης με το χαρακτηρισμ Σωτρ κι ιδρυτς της Πτολεμακς Δυναστεας των Λαγιδν (323 π.Χ.-30 μ.Χ.).. Κυβερνοσε την Αγυπτο σμφωνα με τα Ελληνικ πρτυπα κι οργνωσε τις πλεις και τις επαρχες σμφωνα με αυτ. Προσκλεσε λοιπν λληνες αποκους απ’ λες τις γωνις του Ελληνικο κσμου να προσλθουνε, τσι στε και να εμπλουτσει, αλλ και να εξαπλσει την επιρρο του και τη φμη του. Αυτ αλλ και το ,τι δρυσε να σγχρονο ιατρικ πανεπιστμιο, μιαν Ιατρικ Σχολ, τη λεγμενη Αλεξανδριν που μλιστα επτρεψε την ανατομα και σε πτματα ανθρπων, εναι τα 2 σημεα που θα μας απασχολσουνε προς ρας για κενον κι ας τον αφσουμε τρα να κυβερν για να πμε λγο πιο προς τα εδ και πιο συγκεκριμνα στη Χαλκηδνα της Βιθυνας και κμποσα χρνια νωρτερα.
     Ο Ηρφιλος ο Χαλκηδνιος (335-280 π.Χ.) ταν λληνας ιατρς, ριστος παθολγος, φαρμακολγος, γυναικολγος-μαιευτρας, χειρουργς κι ανατμος της Ελληνιστικς Περιδου κι απ τους μγιστους ιατρος της αρχαιτητας. Γεννθηκε στη Χαλκηδνα κι κμασε στη Αλεξανδρεια. Το Αλεξανδριν Μουσεο Βασιλικ Ακαδημα Αλεξνδρειας, που εχεν ιδρυθε απ τον Πτολεμαο Α', στχευε στη προδο της ιατρικς συγκεντρνοντας εκε κορυφαους γιατρος απ την Αθνα κι απ λλες ελληνικς πλεις. Δυστυχς δε σωθκανε τα ργα του, τα γνωρζουμε μνον εκ περιγραφν μεταγενστερων ιστορικν κι απ τις επισημνσεις και μεταφορς που κανε ο Γαληνς, στις τονε θαμαζεν απεριριστα, και τονε μνημνευε συχν σε δικ του γραπτ, καθς και θεωρες του. Ο Κλσος στο ργο του De Medicina κι ο Πατρας της Εκκλησας Τερτυλλιανς αναφρουν τι ο Ηρφιλος ανταμε πειραματιζμενος τουλχιστον 600 ζωντανος καταδκους!
     Πραγματοποησε εξαιρετικ ακριβες ανατομικς ρευνες, εκτελντας ο διος τομς σε ζντες και νεκρος, ανθρπους και ζα, σμφωνα με τη παρδοση και του δασκλου του, του Πραξαγρα. Ο Ηρφιλος θεσε τις βσεις για την επιστημονικ ρευνα σε να θμα που ταν μχρι ττε απαγορευμνο, αφο η αρχαα λακ αντληψη πστευε τι το νεκρ σμα πρεπε να ταφε θικτο, γιατ και μετ θνατον εξακολουθοσε ν' αντιλαμβνεται σα συνβαιναν. 

Βιογραφικ:



     Στη Χαλκηδνα της Βιθυνας, ελληνικ αποικα στις ασιατικς ακτς του Βοσπρου, γεννθηκε περπου το 335 π.Χ., ο Ηρφιλος ο Χαλκηδνιος που θα γιντανε στον μλλον μεγλος ιατρς κι χι μνον. Εχε στενς σχσεις με τη φημισμνη στην Αρχαιτητα ιπποκρατικ ιατρικ σχολ της Κω. Εκε εχε σπουδσει με δσκαλο το φημισμνο στην εποχ του Πραξαγρα, του οποου η διδασκαλα τον επηρασε βαθι.
     Η Αλεξνδρεια της Αιγπτου δεν εχε οτε 30 χρνια ζως ταν φτασε κει πολς κσμος, ακοντας και δεχμενος την ανοιχτ πρσκληση του Πτολεμαου Α',  και μλιστα εκλεκτς κι ανμεσ τους τανε κι ο Ηρφιλος που απ νωρς γινε γνωστς σε λη την Αλεξνδρεια. Δσκαλο του ταν ο Πραξαγρας ο Κος της Ιπποκρτειας Σχολς κι ο Χρσιππος ο Κνδιος. Ο Ηρφιλος ταν ιατρς, παθολγος, χειρουργς, γυναικολγος-μαιευτρας κι ανατμος, -ο πρτος που κανε επσημα ανατομα και περιγραψε τα εσωτερικ ργανα του ανθρωπνου σματος. Μχρι την εποχ αυτ απαγορεονταν η ανατομα ανθρπινων σωμτων, μιας και θεωρονταν κτι ββηλο, αλλ ο Πτολεμαος επτρεψε πρτη φορ να γνει σε πτματα ανθρπων, μιας και μχρι ττε γνονταν μνο σε ζα. Το ξαναλω γιατ ταν σως η πιο κομβικ στιγμ για την Ιατρικ Επιστημονικ μελτη. Τρα πλον δεν στνονται θεωρες με εικασες, υποθσεις -το χειρτερο- με μαντικς μαγικς θρησκοληπτικς μεθδους το ακμα χειρτερο, με αλμπνικες πρακτικς. Τρα ανατμνουν, ανακαλπτουνε και στνουνε θεωρες μεστς και στηριγμνες. Εντξει θα χρειαστονε χρνια και χρνια, αινες κι αινες, για να φτσει η Ιατρικ σε τερστια λματα κι ανακαλψεις, αλλ αν αναζητσει κανες το πρτο ναυσμα, το πρτο τναγμα προς τα νω, θα το αναζητσει σγουρα σε κενη την εποχ και στο θρρος και τη πυγμ του Πτολεμαου Σωτρα!
     τσι, ο Ηρφιλος κατφερε και περιγραψε πρτος τον εγκφαλο και τους νευρνες που τον αποτελονε κι ανπτυξε τη θεωρα πως τανε το επκεντρο των ψυχικν λειτουργιν και της νησης. Περιγραψε τον οφθαλμ μαζ με τον χιτνα του και τ' οπτικ νερο που 'φτανε μχρι τον εγκφαλο και το ονμασε προ (πρασμα). Επσης μελτησε επισταμνως το νευρικ σστημα, διακρνοντας τα νερα απ τα αιμοφρα αγγεα και τα κινητικ απ τα αισθητρια νερα και τους τνοντες. λλα πεδα της ανατομικς μελτης του περιλαμβνουνε, το παρ, το πγκρεας και το πεπτικ σστημα, καθς και τους σιελογνους αδνες και το αναπαραγωγικ σστημα.. Βελτωσε τη θεωρα του δασκλου του Πραξαγρα, περ του σφυγμο, φτιχνοντας μια δικ του κλεψδρα που μετροσε τους σφυγμος των υγειν και των ασθενν, κνοντας τσι μετρσεις ακριβεας. Το σφυγμ τον ριζε ως συστολ και διαστολ των φλεβν. Μετροσε τους σφυγμος κατ μγεθος, πχος, ρυθμ και σφοδρτητα και σμφωνα με την ηλικα και τη νσο του αρρστου.



     Ο Ηρφιλος μελτησε εκτενστατα το σφυγμ και συσχτισε το σφυγμικ κμα με τη λειτουργα της καρδις. Διαχρισε το φαινμενο αυτ απ λλα, εν ταν ο πρτος που αναγνρισε τη σημασα του ως κλινικο σημεου στη διγνωση και τη πργνωση. Ανπτυξε δε να λεπτομερς σστημα κατταξης των διφορων ειδν σφυγμο με βση χαρακτηριστικ πως το ερος, τη συχντητα, το ρυθμ και την νταση. Προκειμνου να περιγρψει και να διακρνει τα διφορα εδη σφυγμο χρησιμοποησε μουσικ ορολογα, δανεισμνη απ το σγχρον του φιλσοφο και μουσικολγο Αριστξενο απ τον Τραντα. Αναγνρισε και περιγραψε τις μεταβολς του σφυγμο στις διφορες ηλικες. Για την περιγραφ των παθολογικν τπων σφυγμο χρησιμοποησε μεταφορικος ρους, πως «δορκαδζων» (σαν γαζλα), «μυρμηκζων» (σαν μυρμγκι) κ.λπ., οι οποοι παραμενανε στην ιατρικ ορολογα για αινες. κανε τη πρτη γνωστ αππειρα να μετρσει τη συχντητα του σφυγμο χρησιμοποιντας κλεψδρα και συσχτισε την αυξημνη συχντητ του με την νοδο του πυρετο, να κλινικ σμπτωμα που ισχει ως τις μρες μας.
     Διενργησε προσεκτικ μελτη και του πατος. Ξεχρισε τους χοληφρους πρους απ τα κολπδη πυλαα τριχοειδ, αν και δε μπρεσε να καταλβει τις λειτουργες τους. Στο πλασιο των ερευνν συγκριτικς ανατομας που επιχερησε συνκρινε το ανθρπινο παρ μ' αυτ ποικλων ζων και σημεωσε τις διαφορς τους ως προς το μγεθος, τη δομ και τον αριθμ των ηπατικν λοβων. Ανατμνοντας τους πνεμονες αναγνρισε τη πνευμονικ αρτηρα και τη πνευμονικ φλβα.
     Πολ σημαντικ εναι η συμβολ του στην εξερενηση του νευρικο συστματος. Παρομοασε τα νερα με καλδια μσω των οποων μεταδδονται τα ερεθσματα απ τον εγκφαλο σ' ολκληρο το σμα. Προσδιρισε την κφυσ τους απ τη τταρτη κοιλα του εγκεφλου, τη παρεγκεφαλδα και το νωτιαο μυελ. Θεωροσε τι περιεχαν και μετδιδαν πνεμα το οποο προερχταν απ μια κοιλα του εγκεφλου αρκετ μεγλου μεγθους, που πστευε τι ταν η δεξαμεν του «ψυχικο πνεματος*», το οποο παραγταν στις παρπλευρες εγκεφαλικς κοιλες. Σμερα γνωρζουμε τι πιθανς αναφερτανε στη τρτη εγκεφαλικ κοιλα, που περιχει εγκεφαλονωτιαο υγρ κι επικοινωνε μσω των μεσοκοιλιακν τμημτων με τις πλγιες κοιλες και τον υδραγωγ του Silvius. Κοντ σε αυτ το σημεο λεγε (πως μας πληροφορε ο Γαληνς) τι βρισκταν η εσοδος της παρεγκεφαλδας στον εγκφαλο. Πιθανν ο Ηρφιλος δεν κατρθωσε να διαχωρσει τσο ξεκθαρα τη τρτη απ τη τταρτη κοιλα, πως ο σγχρονς του Ερασστρατος. Προσπαθντας να περιγρψει τις μνιγγες χρησιμοποησε τον ρο «χοριοειδες», παρομοιζοντς τις με τις 2 μεμβρνες (χριον και μνιον) που περιβλλουν το μβρυο**.
     Σημαντικς εναι και οι παρατηρσεις του σε εππεδο κλινικς νευρολογας. Κατανησε τι κποιες παραλσεις πλττουνε την ανθεκτικτητα, κποιες την εκοσια κινητικτητα, εν κποιες λλες και τις δυο, χωρς να μπορσει μως να προσδιορσει την αιτιολογα τους. Διαχρισε τα κινητικ απ τα αισθητικ νερα, επιτυγχνοντας τη σαφ ταξινμηση των αισθητικν νερων· δεν πτυχε μως την δια σαφνεια και με τα κινητικ νερα, που συχν τα συγχει με τους τνοντες. Οπωσδποτε, ακμα κι αυτς ο διαχωρισμς εναι εξαιρετικ μεγλης σημασας, χωρς να ξεχνμε τι στην εποχ του λειπαν οι σγχρονες γνσεις νευρολογας και νευροανατομας σχετικ με το κεντρικ και το περιφερικ νευρικ σστημα. Για τον Ηρφιλο τα νερα δεν μποροσαν παρ να εναι δοδοι διακνησης του πνεματος, που μαζ με τη θεωρα των χυμν ταν οι μνες ικανοποιητικς εξηγσεις για την εποχ του -εξλλου, αποτελον δο απ τις μακροβιτερες ννοιες στην ιστορα της ιατρικς.
     νας ακμα τομας που ανανεθηκε απ τον Ηρφιλο ταν ο χρος της ιατρικς ορολογας. Πριν απ την Ελληνιστικ περοδο, δεν υπρχαν ειδικο περιγραφικο ροι για την ιατρικ φαινομενολογα. Αυτς εισγαγε νους ρους κι εκφρσεις, κυρως μεταφορικος και δανεισμνους απ τη καθημεριν ζω, προκειμνου να περιγρψει τα εσωτερικ ργανα και τις νες του ανακαλψεις. Αρκετο απ τους ρους αυτος επιζον ως σμερα κι εναι σε χρση στη σγχρονη ιατρικ. Για παρδειγμα, ονμασε τις λεπτς αποφσεις των κροταφικν οστν «στυλοειδες» επειδ μοιζαν με τους στλους, τα ργανα που χρησιμοποιοσαν στην εποχ του για να γρφουν επνω σε πινακδες απ κερ. νας λλος ρος που χρησιμοποιεται ως σμερα εναι ο «ληνς του Ηροφλου», που αναφρεται σε περιοχ των πετλων της μνιγγας που διαμορφνεται η συμβολ των φλεβωδν κλπων. Εισγαγε ακμη την ορολογα για τη περιγραφ των χιτνων του οφθαλμο και για διφορους τπους σφυγμο.
     Η πιο σημαντικ προσφορ του μως ταν στη μελτη της αγγειολογας. Αντικροοντας την ποψη που επικρατοσε μχρι κενη την εποχ, τι δηλαδ οι αρτηρες περιεχαν αποκλειστικ «πνεμα», επε τι περιχουν μεγμα πνεματος κι αματος. Παρατρησε τι τα τοιχματα των αρτηριν ταν ξι φορς παχτερα απ εκενα των φλεβν, αφο εδε κατ τη διρκεια των νεκροτομν τι τα πρτα παραμνουν χαλαρ χωρς να συμππτουν, σε αντθεση με τις φλβες.
     Αν και στον τομα της ανατομας τανε πρωτοπρος, φτνοντας να κατηγορηθε για τις ρευνς του ως «σφαγας», στον τομα της παθολογας παρμεινε πιστς στη θεωρα των χυμν προκειμνου να εξηγσει την ασθνεια και την υγεα. Παρ το τι κατρθωσε να διαχωρσει με σαφνεια τις αρτηρες απ τις φλβες βελτινοντας τη θεωρα του Πραξαγρα για το σφυγμ και να συνδσει το σφυγμικ κμα των αρτηριν με τη λειτουργα της καρδις, δεν μπρεσε να αντιληφθε τι το φαινμενο του σφυγμο οφελεται στη λειτουργα της καρδις ως αντλας. Στην ποψ του τι οι αρτηρες περιχουνε κι αμα εκτς απ πνεμα βασστηκε αρκετος αινες αργτερα ο Γαληνς για να αποδεξει πλον, μια για πντα, τι οι αρτηρες περιχουν μνον αμα. Οι προσεκτικς κι ακριβες ανατομικ ρευνες του Ηροφλου ανανεσανε κι εφοδισανε την ιατρικ με πιο ακριβ γνση για τα εσωτερικ ργανα του ανθρπινου σματος. Η γνση αυτ δε λησμονθηκε στους αινες που ακολοθησαν. Επηρασε τους μεταγενστερους (και κυρως το Γαλην) και χρησιμοποιθηκε σα βση μιας αππειρας αιτιολογικς εξγησης των φυσιολογικν και παθολογικν λειτουργιν του οργανισμο.
     Ο Πλνιος ο Πρεσβτερος, νας Ρωμαος παντογνστης του 1ου μ.Χ. αι. λεγε, πως για να ερμηνεσει κανες τη σημασα που δινε στους σφυγμος, πρεπε να 'ναι μουσικς και μαθηματικς μαζ, για να συλλβει το μτρο και τη μουσικ (αρμονα), ανλογα πντα με την ηλικα και τη νσο του ανθρπου. Τσο ακριβες ταν οι μετρσεις του Ηροφλου! Επσης, ο Πραξαγρας λεγε πως απ τις αρτηρες περνοσε αρας κι χι αμα, κτι που διψευσε ο Ηρφιλος, αποδεικνοντας πως κι απ τις αρτηρες περνοσε αμα. Πρτος απ' λους χρησιμοποησε τον ρο δωδεκαδκτυλο για να περιγρψει το νω τμμα του εντρου.
     Σ' λη την Αλεξνδρεια μιλοσανε γι' αυτ το σοφ ιατρ που 'κανε θαματα με τα χρια του. Στην Αλεξνδρεια συναντθηκε και μ' ναν λλον μεγλο ιατρ, τον Ερασστρατο τον Κιο (απ την νσο Κα) και συνεργστηκαν μαζ στην ανατομα. Περιγραψε τη καρδι και τις βαλβδες και πς συνδονταν με τις φλβες και τις αρτηρες. Ανακλυψε να πρσινο μπλαστρο για τα τραματα κι αποστματα. Για να γνει κατανοητ η λεπτομερς δουλει που κανε, περιγραψε ακμη και τους σιελογνους αδνες. Πρτος αυτς ο μεγλος ιατρς υπδειξε το δσιμο των κρων για να σταματσει η αιμορραγα. Ως γυναικολγος και μαιευτρας, περιγραψε τις κινσεις των εμβρων, καθς και διφορα ανατομικ τους χαρακτηριστικ. Περιγραψε τις σλπιγγες, μελτησε τη δυστοκα, τη στερωση και περιγραψε ακμα και τον τοκετ 5δμων. Περιγραψε επσης τα γεννητικ ργανα ανδρν και γυναικν, το παρ και το πγκρεας. Εχε να ρητ για τους ιατρος: «τλειος εστν ιατρς ο εν θεωρα και πρξει απηρτισμνος», δηλαδ ο τλειος ιατρς εναι αυτς που εναι καταρτισμνος στη θεωρα και στη πρξη.
     Διερενησε τσο το γυναικεο σο και το ανδρικ γεννητικ σστημα προχωρντας σε νεκροτομς ανδρν και γυναικν αλλ και μελτες συγκριτικς ανατομας σε ζα. Περιγραψε με ακρβεια τη μτρα, τις ωοθκες και τις σλπιγγες. Απρριψε τη μχρι ττε κρατοσα ποψη περ δχωρης μτρας, εν τις ωοθκες τις παραλλλισε με τους ρχεις και περιγραψε με ακρβεια την ανατομικ τους θση, τη σσταση και την αγγεωσ τους. Στο βιβλο για τη γυναικολογα μιλ για ποικλες περιπτσεις ανμαλης ανπτυξης του εμβρου κι ακμα, ασχολθηκε με το ζτημα του τοκετο με αρραγες υμνες. Μελετντας το ανδρικ γεννητικ σστημα αναγνρισε το ρλο των ρχεων στην παραγωγ σπρματος και τη λειτουργα της επιδιδυμδας, η οποα σμερα γνωρζουμε τι αποτελε δεξαμεν σπερματοζωαρων και τον προσττη και το ρλο του. Αναφρθηκε ακμα στις δο σπερματοδχους ληκθους, στις οποες δωσε το νομα δδυμοι παραστται.
     Ανακλυψε επσης τους σιελογνους αδνες που βρσκονται στη στοματικ κοιλτητα, κποιους αδνες του στομχου καθς και τον τρπο αποχτευσης της χολς απ το παρ. Πολ σημαντικ ταν η συνεισφορ του στην ανατομικ γνση του κυκλοφορικο. Δυστυχς, δεν χει διασωθε η περιγραφ του Ηροφλου για τη δομ της καρδις, αν κι απ πληροφορες που 'χουμε απ διφορες πηγς φανεται τι οι ανατομς του στο ργανο αυτ τον οδγησαν στη γνση των βαλβδων καθς και στο τι οι κλποι αποτελον τμμα της. 
     Μεταξ των πρτων επιστημνων, ο Ηρφιλος θεωρεται ως νας απ τους θεμελιωτς της επιστημονικς μεθδου. Εχεν εισγει τη πειραματικ μθοδο στην ιατρικ, διτι τη θεωροσε ουσιαστικ για τη θεμελωση της γνσης σ' εμπειρικ βση. Για τοτο του ασκθηκε κριτικ απ το Γαλην, που θεωροσε πως η πειραματικ μθοδος αντκειτο στον ορθολογισμ. Ο Ηρφιλος εισγαγε επσης πολλος απ τους επιστημονικος ρους που χρησιμοποιονται μχρι και σμερα για να περιγρψουν ανατομικ φαινμενα. ταν μεταξ των πρτων που εισγαγαν την ννοια της συμβατικς ορολογας, ναντι της χρσης των "φυσικν ονομτων", χρησιμοποιντας ρους που πλασε για να περιγρψει τα αντικεμενα της μελτης του, ονομζοντς τα για πρτη φορ. να τμμα του κρανου, ο ληνς του Ηρφιλου (torcular Herophili) πρε την ονομασα του απ αυτν.



     Μερικ απ τα ργα που συνγραψε ο Ηρφιλος και σζονται μνο οι ττλοι τους εναι: Ανατομικ (3 βιβλα), Περ σφυγμν πραγματεαν, Μαιευτικν, Διαιτητικν, Προς τα κοινς δξας, Υπομνματα εις Ιπποκρτους προγνωστικν, Περ οφθαλμν (2 βιβλα), Περ θεραπειν, Περ αιτιν & Ιπποκρτους γλωσσν εξγησιν. Ο Ηρφιλος πθανε γρω στο 280 π.Χ., σε ηλικα περπου 55 ετν, χοντας γρψει τ' νομ του με χρυσ γρμματα στο μεγλο βιβλο της Ιατρικς. Στη Λαοδκεια της Συρας ιδρθηκε τον 1ο μ.Χ. αι. ιατρικ σχολ βασιζμενη στην Ηροφλεια θεωρα και πρξη.
------------------------------------

   * Το ψυχικ πνεμα ταυτζεται σμερα με το εγκεφαλονωτιαο υγρ.
 ** Ο ρος χρησιμοποιεται ως σμερα κι αναφρεται στη 3η εσωτερικ αγγειοφρο μνιγγα του κεντρικο νευρικο συστματος που εκτενεται μες στη νευρικ ουσα.

Παρρτημα:

     Τον ττλο του πατρα της ανατομας, αυτοδικαως θα πρπει να τον κατχει ο Ηρφιλος. Γννημα και θρμμα της αρχαας Χαλκηδνας, πλεως της Βιθυνας της Μ.Ασας. Ο οποος ζησε περπου στις αρχς του 3ου αι. π.Χ. κι ο οποος εδιδχθη την ιατρικν απ τον Πραξαγρα απ την Κω και τον Χρσιππο τον Κνδιο. Κι πως μλιστα εβεβαωνε ο λλος μγιστος ιατρς της αρχαιτητας, ο Γαληνς, αυτς ο μαθητς -ο Ηρφιλος- ανεδεχθη εις την ιατρικν και την Ανατομαν, πολ σπουδαιτερος του διδασκλου του.
     Ασλληπτες παραμνουν οι γνσεις κι η εν γνει κατρτησ του περ την Ανατομαν. πασαι δε αι γνσεις του, σαν αποτλεσμα προσωπικν του ερευνν και παρατηρσεων. Ιδιατερα μεγλη ταν η συμβολ του στον τομα της εν γνει ιατρικς, αλλ προπαντς στην Ανατομα. Εν εις την εποχν του, τα ανατομικ συγγρματα περιγραφαν την σωματικν κατασκευ μνο των ζων, στη δικ του περιγραφτανε λεπτομερστατα η Ανατομα λων των ανθρωπνων οργνων. Αναφρει περ αυτν ο Γαληνς:

   «Ηρφιλος… την πλεστην επγνωσιν ουκ αλγων ζων, καθπερ οι πολλο, αλλ’ επ’ αυτν των ανθρπων πεποιημνος».

Απ τους αρχαιοττους χρνους παραδδεται πως οι ανατομικς ρευνες του Ηροφλου επστρεψαν για πρτη φορ, τομς ανθρωπνων πτωμτων. Ο Celsus μλιστα βεβαινει τι οι Πτολεμαοι ευχαρστως παραχωροσανε στους ιατρος κοινος εγκληματες για να επιχειρονε τομς στο ζωνταν ακμα σμα τους. Κι εναι ββαιο πως ο Ηρφιλος πρτος, εναι αυτς που οδηγθηκε σε μιαν απ τις σημαντικτερες στην ιστορα της ιατρικς ανακαλψεις, που εναι η αναγνριση της αληθινς φσης των νερων. Αυτς εναι πο θερησε τον εγκφαλο ως κεντρικ ργανο του νευρικο συστματος, λγοντας «Αρχν των νερων εγκφαλος». Κι επσης συγχρνως θερησε αυτν ως δρα της νοσεως. Εν τα νερα τα ανεγνρισε ως ργανα των αισθσεων. Και μλιστα τα διαχριζε σε νερα «αισθητικ» που βοηθνε την απκτηση «γνσης του κσμου» και σε νερα «κινητικ» που κατευθνουν τις κινσεις του σματος.

   «Δια μεν ετρων νερων αισθητν δναμιν επιπμπει τοις κτω της κεφαλς ο εγκφαλος, δι’ λλων δεν κνησιν καθ’ ορμν».

     Με πσο καθαρ πνεμα παρατηροσε ο Ηρφιλος, το ανθρπινο σμα, το μαρτυρον οι θαυμσιες περιγραφς του εγκεφλου, του οφθαλμο και των γεννητικν οργνων του ανθρπου. Η μελτη εξ λλου της καρδις και της λειτουργας της, αναδεξανε τον Ηρφιλον ως ιδρυτ της θεωρας «περ σφυγμν». Ο Ηρφιλος μετροσε τους σφυγμος του ανθρωπνου σματος με την βοθεια μιας ειδικς κλεψδρας. Και ακριβς με την διαδικασα κατληγε στις διαγνσεις του. Την θεωρα «περ σφυγμν» ο Ηρφιλος την κατγραψε σε δο βιβλα με ττλο «περ σφυγμν». Εναι δε αυτς που πρτος μλησε και καθιρωσε ως ορολογαν τις λξεις: «αμφιβληστροειδς χιτν», «δωδεκαδκτυλον»… κτλ.
     Ως εξ λων τοτων λοιπν, εν κατακλεδι, δε χρειζεται ν' αναρωτιται περ του ποος στη πραγματικτητα υπρξεν ο πραγματικς «Πατρας της Ανατομας».

     Αφορμ του παραρτματος αυτο χει η θεωρα πως πατρας της Ανατομας παγκσμια και διαχρονικ εναι κποιος Ισραηλινς σγχρονος σχετικ, ανατμος ιατρς. Π. Χ.

=====================

                                        Ερασστρατος

     Οι εξαιρετικς πολιτικς και στρατιωτικς φυσιογνωμες των πρτων Πτολεμαων, διαδχων του Μ. Αλεξνδρου στο βασλειο της Αιγπτου, δημιουργσανε τις απαρατητες προποθσεις για μια πολιτιστικ νθηση νευ προηγουμνου με επκεντρο την Αλεξνδρεια, που 'χε κτιστε απ’ τον μεγλο λληνα στρατηλτη το 332 π.Χ. Στο πλασιο μιας καταπληκτικς οικονομικς κι εμπορικς ανπτυξης ανθον τα γρμματα κι οι τχνες κι ιδρεται το Μουσεο, να δρυμα που μπορε κανες να το χαρακτηρσει σαν το πρτο Πανεπιστμιο του κσμου. Στους εκτεταμνους κι ειδικ διαρρυθμισμνους χρους του προσελκονται σοφο και μελετητς απ λα τα μρη του ελληνικο κσμου. Ανμεσα σ’ αυτος δεν λειπαν οι γιατρο. Οι ιατρικς μελτες στην Αλεξνδρεια δεν ευνοθηκαν μνον απ το περιβλλον που επτρεπε τη συνχιση του ργου σοφν, πως ο Αριστοτλης κι ο διδοχς του Θεφραστος, αλλ κι απ την παρουσα 2 καταπληκτικν φυσιογνωμιν: του Ερασστρατου και του Ηρφιλου.



     Μα γνωστη μορφ ανμεσα στους κορυφαους ιατρος της ανθρωπτητας -λοι λληνες εννοεται- υπρξεν ο Ερασστρατος. Θεωρεται ο τελευταος απ τους μεγλους ιατρος, κι οι ανακαλψεις του τονε καθιστον ισξιο με τους μθους της παγκσμιας Ιατρικς: Γαλην & Ιπποκρτη! Η νοημοσνη κι η ικαντητ του να προσλαμβνει αλθειες που σμερα φαντζουνε δσκολες ακμα και με τα τελειτερα ιατρικ μηχανματα, τον καθιστονε φαινμενο. Υπρξεν απ τους πιο φημισμνους ιατρος της αρχαιτητας, για την ακρβεια τανε βιολγος, ιατρς, νευροεπιστμονας, παθολγος, χειροργος κι ανατμος. Θεωρεται πως εναι ο τελευταος μεγλος ιατρς της αρχαιτητας.
      Γεννθηκε στην Ιουλδα της Κας στη Κω στη Χο τη Σμο. Κατ τον Πλνιο ταν εγγονς του Αριστοτλη απ τη κρη του τη Πυθα, χωρς να χουμε λλους ιστορικος που να το επιβεβαινουν. Ο Σουδας αναφρει τι γονες του ταν ο Κλεμβροτος κι η Κρητξενη, αδελφ του ιατρο Μδιου. Το κεμενο μως δεν εναι σαφς στο σημεο, αν ο Κλεμβροτος τανε πατρας θεος του.
     τανε μαθητς του Χρσιππου του Κνιδου, του Μητρδωρου κι σως και του Θεφραστου. Εγκαταστθηκε για να διστημα στην αυλ του Σλευκου Νικτωρα, βασιλι της Συρας, που κι απκτησε μεγλη φμη ταν το 294 π.Χ. διγνωσε σωστ την ασθνεια του Αντοχου, πρωττοκου γιου του Σλευκου*.
     Εγκαταστθηκε επσης στην Αλεξνδρεια, της οποας η φμη ρχιζε να εξαπλνεται κενη την εποχ. Συνχισε να μελετ ανατομα και να εξασκε την ιατρικ μχρι μεγλη ηλικα. Πιθαν να πθανε στη Μ. Ασα, εν ο Σουδας αναφρει τι ο τφος του εναι στο ρος Μκαλε στην Ιωνα. Πτε ακριβς πθανε δεν εναι γνωστ. Σμφωνα με τον Ευσβιο βρσκονταν εν ζω το 258 π.Χ., περπου 40 τη μετ το γμο του Αντιχου και της Στρατονκης.
     Απκτησε πολλος μαθητς και συντρφους, και μιαν ιατρικ σχολ στη Σμρνη της Ιωνας που ονομστηκε απ αυτν συνχισε να λειτουργε μχρι την εποχ του Στρβωνα. Οι πιο φημισμνοι του μαθητς ταν οι: Αποεμντης, Απολλνιος Μεμφτης, Απολλοφνης, Αρτεμδωρος, Χαρδημος, Χρσιππος, Ηρακλεδης, Ερμογνης, Ικσιος, Μαρτιλης, Μηνδωρος, Πτολεμαος, Στρτος & Ξενοφν.
     γραψε πλθος ιατρικν συγγραμμτων περ ανατομας, πρακτικς ιατρικς και φαρμακολογας. Διασζονται μνο οι ττλοι τους, εν μικρ αποσπσματα διασζονται διαμσου του Γαληνο, του Caelius Aurelianus κι λλων μεταγεντερων συγγραφων.



     Μερικ απ τα επιτεγματ του ταν πιθανς η ανακλυψη του κυκλοφοριακο συστματος, αφο σε να σγγραμμ του περιγρφει τη λειτουργα της καρδις. Ανακλυψε και περιγραψε το νευρικ σστημα και το κατταξε σε δο διαφορετικ, το αισθητριο και το κινητικ νευρικ σστημα. Περιγραψε επσης τις διαφορς του εγκεφλου μεταξ ανθρπου και ζων. Μελτησε επσης το πεπτικ σστημα και τα αποτελσματα της διατροφς και διατπωσε τη θεωρα πως η διατροφ, τα νερα κι ο εγκφαλος επιδρον στις νοητικς ασθνειες.
     Ο Ερασστρατος κανε και σημαντικς ιατρικς ανακαλψεις, οι οποες σμερα μας φανονται αφνταστες. Μεταξ των λλων ανακλυψε τον καθετρα για τη τεχνητ εκκνωση της ουροδχου κστης. Επσης, πρτος αυτς ανακλυψε την κυκλοφορα του αματος.
     Το ργο του εναι γνωστ μνον απ αναφορς λλων μελετητν, μεταξ των οποων κι ο Γαληνς. Μελτησε προσεκτικ τον εγκφαλο και του απδωσε την ιδιτητα μετατροπς του ζωτικο πνεματος σε ψυχικ πνεμα· κανε επσης ρευνες στη κυκλοφορα του αματος και πστευε τι στις αρτηρες κυκλοφορε αρας. Ανακλυψε τη λειτουργα της αορτικς βαλβδας η οποα, κατ τις θεωρες του, υποχρωνε το ζωτικ πνεμα να πορευθε μσα απ την αορτ.
     Ανακλυψε και περιγραψε το νευρικ σστημα και το κατταξε σε δο διαφορετικ, το αισθητριο και το κινητικ νευρικ. Περιγραψε με ανατριχιαστικς λεπτομρειες τις διαφορς του εγκεφλου μεταξ ανθρπου και ζων. Μελτησε τα αποτελσματα της διατροφς στο ανθρπινο σμα και κυρως στο ντερο και το πεπτικ σστημα και διατπωσε τη θεωρα πως η διατροφ, τα νερα κι ο εγκφαλος επιδρονε στις νοητικς ασθνειες!
     Ασφαλς αντιγρφηκε κι αυτς πως λοι οι μεγλοι λληνες, συγκεκριμνα απ τον Ελβετ Albrecht Haller, ο οποος υποτθεται πως εναι ο πρτος (!!!) που μλησε για τη κυκλοφορα του αματος και τιμται σμερα ως πατρας της σγχρονης φυσιολογας, εν εναι απλς νας κοινς κλφτης.

 ----------------------------

* Ο Σλευκοςπαντρετηκε σε μεγλη ηλικα τηΣτρατονκη, κρη τουΔημτριου Πολιορκητ, η οποα του 'χε χαρσει ναν απγονο. ΟΑντοχος, γιος του Σλευκου απ προηγομενο γμο, ερωτετηκε παρφορα τη μητρυι του, αλλ κρατοσε το πθος του μυστικ κι τσι παθε μελαγχολα απ τον πθο. Οι γιατρο που τον εξετσανε, δε μποροσαν να βρονε την αιτα. Ο Ερασστρατοςαπκλεισε τις σωματικς ασθνειες κι υπθεσε μια πνευματικ νσο. Εξετζοντς τονε κατγραψε τις παρατηρσεις του, που δεξανε σημαντικ διαφορ των παλμν της καρδις, του σφυγμο του και του χρματος της επιδερμδας του, ποτε ο Αντοχος βρισκτανε κοντ στη Στρατονκη. Kατγραψε επσης τι τα συμπτματα αυτ δεν εμφανζονταν σε καμιν λλη περπτωση.
     Λγω της λεπττητας της περστασης, χρησιμοποησε να τχνασμα για ν’ αποκαλψει την ασθνεια του πργκηπα. Πγε λοιπν στο Σλευκο και του επε τι η ασθνεια του γιου του εναι αθερπευτη, αφο εναι ερωτευμνος με μια γυνακα που δε μπορε ποτ να την αποκτσει. Ο Σλευκος τον ρτησε ποια εναι αυτ η θνητ που δε μπορε να αποκτσει ο γιος του. Ττε ο Ερασστρατος προσποιθηκε τι πρκειται για τη δικ του σζυγο. Ο Σλευκος ρχισε να του τζει λο και μεγαλτερα δρα για να τονε πεσει να παραχωρσει τη γυνακα του στον Αντοχο. Ο Ερασστρατος μενε κθε φορ αννδοτος λγοντας: «μα, αφο εναι δικ μου η γυνακα». ταν η πεση του Σλευκου εχε γνει αφρητη, ττε ο Ερασστρατος τον ρτησε: «τ θα κανες εσ αν ταν η δικ σου γυνακα;» «θα του την δινααπντησεν ο Σλευκος. Ττε ο Ερασστρατος του αποκλυψε την αλθεια. Ο Σλευκος κρτησε το λγο του και παραχρησε τη γυνακα του στον γιο του.
     Η ιστορα αυτ διασζεται σε πλθος κεμενα.
-----------------------------------------------------------------

                                   Ανακεφαλαωση

     Στην ελληνιστικ εποχ δο ταν οι περφημες ιατρικς «σχολς»: η σχολ της Κω με σαφ προσανατολισμ προς τη θεραπευτικ πρξη κι η σχολ της Αλεξνδρειας που υπερτεροσε η ακαδημακ ιατρικ. Ο επικεφαλς της σχολς της Κω, ο Πραξαγρας, υπρξε δσκαλος του σημαντικτερου γιατρο που δρασε στο Αλεξανδριν Μουσεο, του Ηρφιλου απ τη Χαλκηδνα (335-280 π.Χ.).
     Ο Ηρφιλος ταν εμπειρικς γιατρς και βσιζε τα συμπερσματ του σε πειρματα. ταν σως ο 1ος που υιοθτησε συστηματικ τη μθοδο της ανατομας στις ιατρικς του ρευνες -λγεται μλιστα τι ο Πτολεμαος του εξασφλιζε χι μνο νεκρ σματα αλλ και ζωντανος ανθρπους-καταδκους για να διενεργσει τα πειρματ του. Διαπστωσε τη σημασα του εγκεφλου για τη λειτουργα του ανθρπινου σματος και μελτησε το νευρικ σστημα και το σφυγμ.
     Σγχρονος και συνεργτης του ταν ο περφημος Ερασστρατος απ τη Κα (304-250 π.Χ.), που πρασε να διστημα της ζως του στην Αλεξνδρεια. Υπρξε βασιλικς γιατρς στην αυλ του Σλευκου Α', και μλιστα η ανεκδοτολογικ παρδοση λει πως μπρεσε να διαγνσει την ασθνεια του γιου του βασιλι, Αντοχου Α', διαπιστνοντας πως πασχε απ ρωτα για τη μητρυι του Στρατονκη. Ο Ερασστρατος, που σκησε ανατομα πλι στον Ηρφιλο, ασχολθηκε εντατικ με το κυκλοφορικ και το νευρικ σστημα. Δικρινε τις φλβες απ τις αρτηρες και τα νερα, και τνισε τη σημασα του αρα (πνεματος) για τη κυκλοφορα του αματος.

                          Αποτμηση-Συμπερσματα

Ηρφιλος & Ερασστρατος: Ο 1ος γεννθηκε στη Κω, τη πατρδα το Ιπποκρτη, τις τελευταες 10ετες του 4ου π.Χ. αινα. Ο 2ος, σγχρονος περπου του 1ου, γεννθηκε στη Μ.Ασα. Η λμψη του Aλεξανδρινο Μουσεου προσλκυσε τους 2 νδρες στη πρωτεουσα των Πτολεμαων. Ξεκινντας κι οι 2 απ’ τις ιπποκρατικς αρχς για τη σημασα της παρατρησης και του ορθο λγου στην Ιατρικ, επκτειναν την ννοι της πρα απ τα ρια που της θετε αυτ. Για τον Ερασστρατο και τον Ηρφιλο δεν ταν αρκετ η παρατρηση του ασθενος, των γεωγραφικν και κλιματολογικν συνθηκν του περιβλλοντς του και των διαιτητικν του συνηθειν για να ερμηνευθε η φση μιας πθησης. ταν απαρατητη η βαθτερη γνση της κατασκευς και λειτουργας των εσωτερικν οργνων του ανθρπινου σματος, για να καταστε δυνατ να διατυπωθε επ στερεν βσεων οιαδποτε θεωρα για την ερμηνεα των νσων και των παθσεων.
     Το ργο τους, χει σαν αφετηρα τη φωτειν απφαση του Πτολεμαου Α’ του Σωτρα, να επιτρψει ελεθερα την ανατομ ανθρωπνων πτωμτων, πργμα που μχρι ττε απαγορευταν αυστηρ. Κθε ανατομικ ανακλυψη αποτελοσε για τον Ερασστρατο αφορμ για την ερμηνεα ενς φυσιολογικο φαινομνου, με βση την αντληψη τι τποτα δεν υπρχει στον ανθρπινο οργανισμ, που να μην αποβλπει σε κποιο συγκεκριμνο σκοπ. Οι σπουδαιτερες ανακαλψεις του αφορονε την ανατομικ και τη φυσιολογα του νευρικο συστματος, πργμα που ισχει και για το συνεργτη του Ηρφιλο. Η δικριση των νερων σε κινητικ κι αισθητικ, γνση που τα βιβλα της Ανατομικς αποδδουν στον Μπελ* και τον Μαγκντι, εναι ανακλυψη του Ερασστρατου. Η μελτη της φυσιολογας κι ανατομας της παρεγκεφαλδας δεν αρχζει απ τον Φλουρνς**, αλλ 2.000 χρνια πριν απ’ αυτν. Η οπ που συνδει την 3η με τις πλγιες κοιλες του εγκεφλου και φρει το νομα γγλου ανατμου (τρμα του Μνρο) εναι επσης ανακλυψη του Ερασστρατου. χι δε μνον αυτ, αλλ κι η κφυση των νερων απ' τον εγκφαλο και το νωτιαο μυελ κι η απδοση ιδιατερης σημασας στις λικες του εγκεφλου εναι διαπιστσεις που προρχονται απ την ευφυ παρατρηση του Ερασστρατου του σοφο Αλεξανδρινο.
     Μχρι την εποχ του πστευαν τι τα στερε τρφιμα πηγανανε στο στομχι, εν τα υγρ μπανανε στους πνεμονες. Με την ανακλυψη της επιγλωττδας, του μικρο χνδρου που στη κατποση κλενει την εσοδο του λρυγγα, ο Ερασστρατος διατπωσε τη πραγματικτητα, πως διαμορφνεται απ' τη φυσιολογικ λειτουργα του μικρο αυτο οργνου. Το χαρακτηρισμ «παργχυμα» τον οφελουμε στον Ερασστρατο. Αυτς παρατρησε σε λα τα σπλγχνα την παρξη αφενς δικτου απ νες κι αγγεα κι αφετρου μιας αδιαφοροποητης μζας που γεμζει τα κεν (παργχυμα). Στο παργχυμα απδωσε τις εξς λειτουργες: τη συγκντρωση των χυμν που υπρχουν στο σμα, τη στριξη το οργνου και τη διθηση των υγρν το σματος. Η διθηση που πραγματοποιεται στο παργχυμα των νεφρν χει σαν αποτλεσμα τη παραγωγ των ορων, που δια των ουρητρων και της ουροδχου κστης οδηγονται ξω απ' τον οργανισμ, σαν περιττ και βλαβερ υγρ.
     Αλλ μπως κι η περιγραφ των αγγεων που μεταφρουν τη λμφο***, των χυλοφρων αγγεων, δεν προηγεται 10δες αινων απ τις αντστοιχες περιγραφς των νετερων; Δεν εναι μως μνον αυτ. Ο Ερασστρατος ταν ο 1ος που μελτησε στα πτματα τις αλλοισεις, που προκαλε στη κατασκευ των σπλγχνων η παθολογικ κατσταση που οδγησε στο θνατο. τσι με μνη τη μεγαλοφυ διασθησ του γνεται ο πρδρομος και μλιστα κατ 20 αι., του Μοργκνι****, που θεωρεται ιδρυτς της σγχρονης παθολογοανατομας. Ο Ερασστρατος συσχτισε ακμα την αξηση του σματος με τη διαδικασα της πψης των τροφν, αποδεικνοντας τσι πως εχε συλλβει διαισθητικ και το φαινμενο της ανταλλαγς της λης, 19αι. πριν να το ερευνσουν οι νετεροι. Δεν παραμλησε και το τομα της θεραπευτικς. Υπρξε μγας εχθρς των αφαιμξεων και των καθαρτικν, που απ παρεξγηση της ιπποκρατικς θεωρας των χυμν, εχανε κυριολεκτικ κατακλσει τη πρακτικ ιατρικ της εποχς του. Κατ' αυτν δεν ταν η διαταραχ των χυμν, αλλ να εδος δυσπεψας, που προκαλοσε τις διφορες παθσεις και συνεπς τα θεραπευτικ μτρα πρεπε να εναι βασικ διαιτητικ, διαφορετικ ββαια, απ πθηση σε πθηση κι απ ασθεν σε ασθεν.
     Αλλ αν γυρσουμε και πλι στον ερευνητικ τομα, δεν μπορε να φανταστε κανες πο θα εχε οδηγσει τις γνσεις μας αν εχε στη διθεσ του τις τεχνικς προδους των νετερων, π.χ. τα οπτικ μσα, πως το μικροσκπιο, που η εποχ του αγνοοσε!
     Τον ττλο μως του πατρα της ανατομας μπορομε να τον επιφυλξουμε στον Ηρφιλο. Απ' τα ελχιστα αποσπσματα που σζονται κι απ περιγραφς λλων, μεταγενεστρων πολεμων του, καταλγουμε σε πολ ενδιαφροντα συμπερσματα. Μρος των ανακαλψεν του που σχετζεται με το νευρικ σστημα και τα λεμφικ αγγεα, ταυτζεται με κενο του Ερασστρατου. χουμε μως παρατηρσεις που προρχονται αποκλειστικ απ' αυτν και δικαινουνε τον ττλο του 1ου ανατμου, ργο για το οποο χρησιμοποησε κι εργαλεα δικς του επινησης, που ο Γαληνς, μετ απ 4-5αι., περιγρφει με θαυμασμ. Εν μως ο γραφικς κλαμος και το χοριοειδς πλγμα της 3ης κοιλας (τμματα του εγκεφλου) διδσκονται σμερα με ξνα ονματα, μας μεινε τουλχιστον στην ανατομικ ο ληνς του Ηρφιλου. Πρκειται για τη συμβολ 2 μεγλων φλεβικν αγγεων της σκληρς μνιγγας του εγκεφλου. Η μελτη του για το κεντρικ νευρικ σστημα φτνει μχρι των οφθαλμν. Αναγνωρζει τα οπτικ νερα κι ανακαλπτει και περιγρφει τον αμφιβληστροειδ χιτνα με την ακρβεια ενς ανατμου της εποχς μας.
     Κτι σημαντικ εναι η δικριση που κανε μεταξ των τενντων και νερων, δικριση γνωστη στους προγενστερους γιατρος. Σ’ αυτν επσης οφελουμε την ονομασα του δωδεκαδκτυλου, του 1ου τμματος του λεπτο εντρου, που την παργαγε απ το κατ προσγγιση μκος του σε δακτλους. Μελτησε ακμα το παρ, το πγκρεας, τους σιελογνους αδνες και τα γεννητικ ργανα. Απ το κυκλοφορικ σστημα μας χει αφσει σαφες γνσεις περ φλεβν κι αρτηριν***** και συγγρμματα Περ σφυγμν που δυστυχς δε σζονται. Στη θεραπευτικ ακολουθε λλη γραμμ απ τον Ερασστρατο. Δχεται τη θεωρα των χυμν, σχετικ με τη πρκληση των παθσεων κι αποδδει μεγλη αξα στη φαρμακοθεραπεα. Αναζητε το ειδικ φρμακο κθε πθησης κι αναγρφει πολπλοκες συνταγς.
     Η ψυχρ αντιμετπιση το ανθρπινου πτματος σαν αντικεμενο μελτης, δημιοργησε πολμιους των 2 μεγλων ιατρν της Αλεξανδρινς Εποχς. Οι πολμιο τους αντιπροσπευαν μιαν λλη τακτικ, πιτερο πια κι εν πση περιπτσει τακτικ που ακολουθοσε το γρμμα της ιπποκρατικς διδασκαλας. Για τους «εμπειρικος» αυτος, σ’ αντθεση με τους 2 «θεωρητικος», η ανατομικ μελτη των πτωμτων τανε περιττ σκληρτητα για τον ιατρ κι ανερη για το νεκρ. Η Ιατρικ θα μποροσε να γνεται πλι στο προσκφαλο των αρρστων με μνη τη μελτη της συμπτωματολογας τους. σο για τη μελτη των εσωτερικν οργνων, αρκοσε το υλικ των τραυμτων, των εξαρθρσεων και των καταγμτων. Η στση αυτ των εμπειρικν με την περιφρνηση προς τη θεωρητικ ρευνα στο ανατομικ, στο φυσιολογικ και το παθολογοανατομικ πεδο και τον περιορισμ στην εξωτερικ παρατρηση του ασθενος και συνεπς στην επιπλαιη γνση της νσου, οδγησε σντομα στην αποτυχα της εμπειρικς ιατρικς. Αινες μετ, οι εμπειρικο δεν εγκαταλεπουν τον αγνα τους. Γι’ αυτ βρσκουμε το Γαλην, το μεγλο χριστιαν ιατρ του 2ου μ.Χ. αι., αποφασιστικ αντπαλ τους, ταυτχρονα μως και πολμιο των υπερβολικ θεωρητικν ομοτχνων του. Ο Γαληνς εναι ακριβς εκενος που οδγησε την ιατρικ στη μση οδ, που συνεννει το ιπποκρατικ πνεμα με την ρευνα, πως την εννοομε σμερα, σε μιαν ντονη προσπθεια, τσο θεωρητικ, σο και πρακτικ.
     Αντθετα με την ιατρικ, η ζωολογα κι η βοτανολογα δεν γνρισαν αξιλογη εξλιξη στα ελληνιστικ χρνια. Ο Αριστοτλης με τις ζωολογικς του μελτες κι ο μαθητς του Θεφραστος που ασχολθηκε με τη βοτανολογα αποτελοσαν αξεπραστα πρτυπα καθ' λη τη διρκεια της ελληνιστικς εποχς. Οι φυσικς επιστμες τανε στραμμνες μλλον προς τον αποκρυφισμ, πως φανεται κι απ το αλχημιστικ ργο του Βλου απ τη Μνδη(3ος αι. π.Χ.), ο οποος μελτησε τις συμπαθητικς δυνμεις μεταξ των διαφρων στοιχεων.

----------------------------

     *Sir Charles Bell (1774-1842). Σκωτσζος χειρουργς, φυσιολγος κι ανατμος, γνωστς για τις εργασες του στο νευρικ σστημα και τη περιγραφ της παρλυσης του προσωπικο νερου (παρλυση του Μπελ).
    **Jean Pierre Flourance (1794-1867). Γλλος φυσιολγος που ασχολθηκε κυρως με ρευνες για τη λειτουργα το εγκεφλου, των τετραδμων σωμτων και της παρεγκεφαλδας στα σπονδυλωτ. Εναι αυτς που ανακλυψε την αναισθητικ ιδιτητα του χλωροφορμου.
   *** Εναι το υγρ που περιβρχει τα κτταρα.
 ****Jean-Baptiste Morgani (1682-1771), Ιταλς ιατρς που θεωρεται απ’ τους κορυφαους ανατμους του18ου αι..
***** σχετα απ τη πλνη τι το αμα κυκλοφορε μνο στις φλβες, εν οι αρτηρες περιχουν αρα.

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers