-


Dali &









/




 
 

 

Cicero Marcus Tullius: &

                                             Πρλογος

     Σε τοτο το ρθρο, θα γνει ιστορικ αναφορ γενικ στις ννοιες "ρητορικ & ρητορεα" χι μως εμπεριστατωμνα, καθς δη εναι μακροσκελς, αλλ τσι συνεκτικ, ξεκινντας απ τη γνεσ της μχρι τα στερα χρνια της Ρωμακς Αυτοκρατορας και θα σταματσει, ακουμπντας πνω στο βιογραφικ, τη πορεα και το θνατο του Κικρωνα, του μεγλου αυτο Ρωμαου, Φιλσοφου, Πολιτικο, Ρτορα και Συγγραφα και λγα ελχιστα λγια μετ. σαν νδειξη συνχειας. Εμαι περφανος που το παρουσιζω στο Στκι, καθς λειπε και το 'χα στοχεσει απ καιρ κι ελπζω να τχει κι αυτ τη θερμ υποδοχ που του αρμζει.  Π. Χ.

                             ΡΗΤΟΡΕΙΑ & ΡΗΤΟΡΙΚ

                 απ τις αρχς μχpι και τον Κικρωνα

εισαγωγ-γενικ

     O ρος ρητορικ (ενν. τχνη) (θηλ. γν. του αρχαιοελληνικο επιθτου ρητορικς, -, -ν < ουσ. ὁ ῥτωρ) σημανει τη «τχνη του λγου», δηλαδ τη μθοδο και τη τεχνικ της σνθεσης λγων που χουνε τη δναμη να πεσουνε το κοιν. Η φρση ρητορικ τχνη απαντ 1η φορ στο Γοργα του Πλτωνα. Μια τχνη πρπει ββαια να μπορε να διδαχθε, νοεται, μ' λλα λγια, ως διδακτ, στην περπτωση μως της ρητορικς η συγκεκριμνη ιδιτητα αποτλεσε κιλας στην αρχαιτητα αντικεμενο σοβαρς αμφισβτησης.
     Συχν ο ρος ρητορικ συγχεται με τον ρο ρητορεα. Οι διαφορς μως εναι ευκρινες: ρητορεα σημανει καταρχν τσο στα αρχαα σο και στα να ελληνικ την ευγλωττα του ρτορα, την «μφυτη επκτητη ικαντητ του να διαμορφνει τον προφορικ του λγο με τρπο ευχριστο και πειστικ» δηλνει (με ειρωνικ διθεση), στα να ελληνικ, το στομφδη τρπο κφρασης του ομιλητ/συγγραφα (βλ. π.χ. τη φρση «σε τις ρητορεες!», που σημανει: «σε τις μεγαλοστομες!», «σε τις πομπδεις και κοφιες νοματος εκφρσεις!») κιλας εδ διαφανεται μια απ τις συνθεις μομφς κατ της τχνης του λγου (τι δηλαδ οδηγε στην υπερβολικ προσλωση στη μορφ, στο φος του λγου κι επιχειρε με τεχνσματα να κερδσει τις εντυπσεις του κοινο και να το προσεταιριστε αποπροσανατολζοντς το). Επιπλον, στο ειδικ πλασιο της γραμματολογας, ο ρος σημανει περιεκτικ τους ρτορες (τα ονματα κι σα γνωρζουμε για τον βο και τη δρση τους) και τους σωζμενους λγους τους. Εν λοιπν ο ρος ρητορικ αναφρεται στη τχνη, στο σνολο δηλαδ των καννων και των αρχν που διπουνε τη σνθεση του λγου, ο ρος ρητορεα δηλνει καταρχν τη ποικιλμορφη εφαρμογ αυτς της τχνης, τους λγους των εκπροσπων της, εν αναφρεται και σ' αυτος τους διους τους ρτορες. Βεβαως, θα μποροσε κποιος να ισχυριστε τι η μετωνυμικ χρση επιτρπει επ της ουσας τη σγχυση των δο ρων: ο αφηρημνος ρος («ρητορικ») χρησιμοποιεται με τη σημασα του αντστοιχου συγκεκριμνου («ρητορεα»). Σε κθε περπτωση, θεωρα και πρξη αποτελον 2 ψεις του διου νομσματος· η απσπαση λοιπν της μιας απ την λλη κι η απομνωσ τους, που αυτ εναι δυνατ, γνεται επ της ουσας μνο για λγους συστηματοποησης και μεθδου. Οι Ρωμαοι, απ τη μια νθρωποι μεθοδικο και πρακτικο κι απ την λλη ιδιατερα καλο μαθητς των Ελλνων, διακρνανε καλ τους ρητοροδιδσκαλους απ τους ρτορες, τους καθαρος ομιλητς: για τους 1ους, τους dicendi magistri, (διδσκαλοι ρητορικς) επιφυλξανε κατ καννα το νομα rhetores (rhetor, απ το αρχαιοελλ. ῥτωρ- πιθανν γιατ οι 1οι δσκαλοι της ρητορικς στη Ρμη, μες στον 2ο αι. π.Χ., ταν λληνες), εν τους 2ους τους ονμασαν oratores (orator, λατ. ρ. orare: μιλ, σμφωνα με την αρχαα του σημασα). λλωστε απδοση της ελληνικς φρσης ῥητορικὴ (τχνη) αποτελε η λατινικ ars rhetorica -η συννυμη φρση ars oratoria εναι ως προς τα συστατικ της αμιγς λατινικ. Σ' αυτς τις ονομασες παραπμπουν αντστοιχοι ροι διφορων σγχρονων ευρωπακν γλωσσν (αγγλ. rhetoric, oratory, γαλλ. rhétorique, oratoire, γερμ. Rhetorik, ιταλ. retorica, oratoria).
     Η Ρητορικ αποδεικνει τη δναμη του λγου και κρατ σπαθ στο χρι της. Ετυμολογικ η λξη Ρητορικ προρχεται απ το ρω=ρ*, ρσις: η μθοδος, η τχνη της σνθεσης λγων. Η λξη τχνη στην αρχαιτητα δλωνε επιδεξιτητα για εκτλεση κποιας δραστηριτητας για τη δημιουργα ργου σμφωνα με ορισμνους καννες. (π.χ γραμματικ, ρητορικ, ναυπηγικ, αρχιτεκτονικ τχνη, γλυπτικ, ζωγραφικ, κ..). Ρητορεα: εναι o λγος που εκφωνεται. Περικλεει να εδος μυστηρου που μπορε να μαγψει το ακροατριο ακαριαα. Ο εκφωνημνος λγος χρειζεται ενθουσιασμ. (εν-θε-ποιομε).
     «Ο λγος εναι νας μεγλος αφντης, ο οποος με να πολ μικρ και αδιρατο σμα πραγματοποιε πολ θεκ ργα (...)», γραφε ο σοφιστς και δσκαλος της ρητορικς Γοργας. Κι ο Ισοκρτης γραφε «Ο λγος μας βοθησε να πραγματοποισουμε σχεδν λα τα πργματα που επινοσαμε. Αυτς κανε τους νμους για τη δικαιοσνη και την αδικα, την τιμ και την ατιμα. Με αυτν αντικροομε τους κακος και επαινομε τους καλος. Με αυτν εκπαιδεουμε τους αδαες και ελγχουμε τους σοφος (...)». Λγος εναι οτιδποτε γρφεται λγεται. Αλλ για να γνεται ο λγος της «πειθος δημιουργς» πρπει να διαθτει λογισμ. Δηλαδ θμα, τξη, επιχερημα. Στη τχνη του λγου, κυρως του δημσιου λγου, της ρητορικς τχνης, αφορ αυτ. Εναι ευχριστο να εκφρζει κανες προφορικ τις σκψεις του νετα κι μορφα. ταν ο λγος εναι καθαρς, διαθτει χρη και απλτητα, χει ταλντο, διεισδει στη ψυχολογα του ακροατηρου και καθιστ το μνυμα ευδικριτο.
     Η Ρητορικ προρχεται απ την ανγκη του Ανθρπου για επικοινωνα, με σκοπ τη διδοση ιδεν και πληροφοριν, την εμψχωση, τη διαπαιδαγγιση και τη ψυχαγωγα. H ενασχληση με την Ρητορικ μας δνει μα ιδα του μεγαλεου που κατχουμε. Εμαστε οι μνμες απ τους προγνους μας που τους απασχλησε η Αλθεια για τις Ιδες και για το Ιδεδες. Ο νθρωπος παρατηρε τον εαυτ του και το περιβλλον του. Αυτ η εξταση τον βοηθ να αυτοπροσδιοριστε και να τοποθετηθε σε αυτ που λγεται Ζω. Το μσο που διαθτει εναι το Ασθημα, η Σκψη, το Συνασθημα και ο Λγος. Ο Λγος εναι ο κυριτερος τρπος κφρασης του ανθρπου, ρα και ο πιο σημαντικς. Η Ρητορεα εναι καλ ταν εκφρζει την Αλθεια και το Δκαιο στον ακροατ. Ο Σωκρτης, ο Πλτωνας κι ο Πλοταρχος ταν λτρεις της Ρητορικς και πολεμιστς της κοφιας Ρητορεας και του ψεδους.
     Στην Αρχαιτητα υπρχαν 3 βασικ μαθματα κλασσικς παιδεας: η Γραμματικ, η Λογικ κι η Ρητορικ. Στους Αρχαους λληνες η Ρητορικ χρησμευε για να τους προετοιμσει κατλληλα στε να μπορον να ασχοληθον με τα κοιν. Γνριζαν τι το να μιλσει κανες δημσια εχε δυσκολες. Η Ρητορικ διδσκει ευγλωττα, συλλογισμος κι επιχειρματα. Η ευγλωττα η οποα πρα απ να κληρονομημνο ταλντο, εναι ν αγαθ που μπορε κανες να το αποκτσει εκολα, αρκε να το επιθυμε να το καλλιεργσει. Η ευγλωττα εναι να εργαλεο χρσιμο, εκφραστικ καθς και πανσχυρο γλωσσικ. Ο Ρτορας χρειζεται να εκπαιδευτε στην ικαντητα της κρσης, της δικρισης και της ορθς επιχειρηματολογας. Ο Ρτορας εναι σε θση να μιλσει για διφορα θματα μπρος σε κοιν. χοντας ξεπερσει τις δυσκολες κθεσης του εαυτο του, η αυτοπεποθηση του κι η αυτοεκτμηση του απ τη κατοχ και τη χρση αυτν των τεχνικν και των δεξιοττων εναι μεγλη. Οι Σοφιστς δε, ταν οι επαγγελματες της εποχς που αναλμβαναν να διδξουν ρητορεα ιδιωτικ, ναντι μεγλης αμοιβς.
     Απ τον μηρο χουμε δεγματα φυσικς πρακτικς ρητορεας. Για τον Ησοδο ο ωραος λγος θεωρεται δρο των Μουσν. Η Πολμνια ταν η Μοσα της Ρητορικς. Ο Κραξ κι ο Τεισας απ τη Σικελα (Συρακοσες 467 π.Χ.) ταν οι 1οι που συνταξαν ν εγχειρδιο Ρητορικς και δδασκαν αυτ τη τχνη. Παρατθενται 10 ονματα αττικν ρητρων: Αντιφν, Ανδροκδης, Λυσας, Ισαος, Ισοκρτης, Υπερεδης, Λυκοργος, Αισχνης, Δημοσθνης, Δεναρχος. Ο Σωκρτης εξσκησε τη Ρητορικ χρησιμοποιντας το Ρητορικ Ερτημα με σκοπ να αιφνιδισει, να προβληματσει τον συνομιλητ του ως προς το ορθ, το Δκαιο, το αληθς, το καλ και το χρσιμο, με σκοπ το γενικ καλ. Ο τρπος αυτς αντρεπε την θση που εχε αρχικ ο συνομιλητς κι απ τη συζτηση φηνε να φανε η Αλθεια των Ιδεν, των γεγοντων και των πρξεων. Η μθοδος αυτ ονομστηκε η Μαιευτικ του Σωκρτη. H Ρητορικ χει κνει μεγλη διαδρομ αν τους αινες. χει φτσει και στις ημρες μας ως μα διαχρονικ Αξα. Η διδασκαλα της Ρητορικς εναι μα πνευματικ-νοητικ εξσκηση. σο την εξασκε κανες τσο καλτερος γνεται. Ωφελεται ο νθρωπος ο οποος την εντσσει στην καθημεριντητα του.
     Αν η αρχαα ελληνικ ρητορεα μπορε να διακριθε με σαφνεια απ την αντστοιχη ρωμακ με βση και μνο το κριτριο της γλσσας, δεν ισχει το διο για την αρχαα ελληνικ και τη ρωμακ θεωρα για τη σνθεση του λγου· κι αυτ, γιατ το ευκρινς αποτπωμα της αρχαας ελληνικς ρητορικς, πως αυτ αναπτχθηκε και διαμορφθηκε προς το τλος του 4ου αι. π.Χ., για να αποτελσει τον ακρογωνιαο λθο της ελληνφωνης εκπαδευσης των νων σε ολκληρη την εκπολιτισμνη κταση της λεκνης της Μεσογεου, χει διασωθε μνο στα ρητορικ συγγρμματα της ρωμακς αρχαιτητας. χουμε λοιπν λγους ιστορικος και μεθοδολογικος να αναγνωρζουμε την ελληνικ ρητορικ ως τμμα του λου που συνθτουν η ελληνικ κι η ρωμακ ρητορικ παρδοση μαζ, και να μελετομε τη ρωμακ ρητορικ και ρητορεα, χι μνο στο νομα της ιδιατερης κι αυτνομης επιστημονικς κι αισθητικς αξας τους, αλλ και για ν' ανασυνθσουμε και να κατανοσουμε κατ το δυνατν σε βθος τα αντστοιχα δημιουργματα του αρχαου ελληνικο πνεματος.
     Λγος δυνστης μγας ἐστν, γρφει ο Γοργας (περ. 480-380 π.Χ.), νας απ τους 1ους σοφιστς, στο Ἑλνης ἐγκμιον. Ο λγος δυναστεει τους πντες και τα πντα: μπορε να σταματσει το φβο, να σβσει τη λπη, να προκαλσει χαρ, να ενισχσει τη συμπθεια. Απναντ του φαντζουμε ανυπερσπιστοι. Αν λοιπν η Ελνη μαγετηκε απ τον λγο του Πρη, υποστηρζει ο ρτορας, ττε δεν μπορε παρ να της αναγνωρσει κανες σοβαρ ελαφρυντικ. Ακολουθντας το πνεμα του Γοργα ο μαθητς του ο Ισοκρτης (436-338 π.Χ.) λει περπου τα εξς για τον ρητορικ λγο σε μια απ τις πρτες παραγρφους του Πανηγυρικο: «οι λγοι χουν απ τη φση τους τη δναμη να μιλσουν με ποικλους τρπους για τα δια πργματα, να κνουνε τα σπουδαα μικρ και να δσουνε διαστσεις μεγλες στα μικρ κι ασμαντα, να παρουσισουνε τα παλι με τρπο καινοτμο και να μιλσουν με αρχαιοπρπεια για σα γνανε πρσφατα». Αν θα θλαμε να ερμηνεσουμε το περιεχμενο του αποσπσματος με ρους της εποχς μας, θα λγαμε πως ο ντεχνος λγος χει τη δναμη να συνθσει μιαν «εικονικ» πραγματικτητα στον αντποδα κενης που θα χαρακτριζε κανες ως κατεξοχν αντιληπτ με τη νηση και τις αισθσεις, ρα, ως (εν ευρεα εννοα) «αληθιν». Η ρητορικ θα μποροσε, επομνως, να θεωρηθε χι απλ κι αφηρημνα ως τχνη της πειθος, αλλ, τουλχιστον σε κποιες περιπτσεις, ως τχνη της δημαγωγας, της παραπλνησης και της απτης.
     Η σκψη για το περιεχμενο και τον σκοπ της τχνης του λγου, που γεννιται αυτματα κθε φορ που το (σκεπτμενο) κοιν καλεται να ακολουθσει τη θση του ρτορα, να αναλογιστε με λλα λγια για την αλθεια της, τη δικαιοσνη και τη σκοπιμτητ της, οδηγε αυτματα σε μια σειρ απ ερωτματα: απ πο εκπορεεται η εκπληκτικ δναμη επιρρος του τεχνικ ρτιου λγου; Ποι ακριβς εναι η φση της; Εναι η δναμη του λγου διδακτ; Εναι με λλα λγια τχνη η ρητορικ και ποι ακριβς εναι το αντικεμεν της; Ποι η συμμετοχ και η συμβολ της στον αγνα του ανθρπου για την κατκτηση της γνσης; Ποις οι ηθικς διαστσεις και τα ρι της; Ποις οι κοινωνικς και πολιτικς συνπεις της;
     Στην Αθνα των κλασσικν χρνων, σε μια πλη-κρτος βαθι σκεπτμενων, στη πλειοντητ τους, πολιτν, που οι δεινο ρτορες προκαλονε για μεγλο χρονικ διστημα ενθουσιδες παραλρημα στο κοιν, εναι διχυτη κι η δυσπιστα προς τη ρητορεα και τη τχνη της, πως αποδεικνουνε τραγικο και κωμικο χαρακτρες του αττικο δρματος που αμφισβητονε τα παραπλανητικ και στρυφν σοφιστικ τεχνσματα. Η μεγαλτερη μως αμφισβτηση της αξας της ρητορικς διδασκαλας των σοφιστν ρχεται απ τους φιλοσφους, ιδιατερα απ τον Πλτωνα. Μπορομε να φανταστομε αυτ την αντιπαρθεση (σοφιστν και φιλοσφων) σαν να παρδειγμα ἀντιλογας (λεκτικς αντιπαρθεσης στο πλασιο μιας αντιδικας). Σε αυτ την ντονη διαμχη οι φιλσοφοι αξιοποιονε τα μσα της ρητορικς, τις περισστερες φορς, εναι αλθεια, χι για να τη πολεμσουν αλλ για ν' ανασυντξουνε τους στχους και τις μεθδους της με σκοπ, πως πιστεουν, να προστατψουνε τους πντες και την δια αυτ την τχνη, απ τον κνδυνο να γνει αντικεμενο κατχρησης και μσο παραπλνησης και να την αναδεξουν, εν τλει, σε χρσιμο ργανο για την ανερεση, τη διερενηση και τη κατδειξη της αλθειας. Αινες μετ τον Πλτωνα, στην αρχαα Ρμη, ο πρτος «κρατικοδαιτος» καθηγητς της ρητορικς, ο Κοντιλιανς (περ. 35-100 μ.Χ.), θα σχολισει με αυστηρτητα τη παρδοξη ασυνπεια κποιων εχθρν της τχνης του λγου (Institutio oratoria 2.16.1): «ορισμνοι πολεμον τη ρητορικ αξιοποιντας τις δυνμεις της κι αυτ εναι που τους εκθτει περισστερο». λλωστε, πως θα σημεισει πολλς 100δες χρνια μετ ο θεωρητικς της γλσσας και της λογοτεχνας και διανοητς της σημειωτικς Roland Barthes (1915-1980), ο κσμος μας εναι απστευτα γεμτος απ αρχαα ρητορικ. Θα χει βεβαως μεσολαβσει το μεσουρνημα της ρητορικς στο εκπαιδευτικ πργραμμα των ανθρωπιστν και μετ απ αυτ η αμφισβτηση και πλι της συγκεκριμνης τχνης απ σημαντικος διαφωτιστς ως μσου για την κφραση και διατπωση της εμπειρικς γνσης. Μες σε αυτ την ιστορικ πορεα το δγμα για την αδιρρηκτη σζευξη αρετς κι ευγλωττας (vir bonus dicendi peritus - ἀνὴρ ἀγαθς τε καὶ εὔγλωττος), θση με καταβολς στην αρχαα Ελλδα και θερμ προβολ στην αρχαα Ρμη, θτει διαχρονικ, παρ τη δικ του ιστορικ ταυττητα, το ψιστο ριο ασφαλεας για τη χρση της τχνης του λγου: η ρητορικ εναι καλ κι επωφελς μνο ταν συνδυζεται με την ηθικ ακεραιτητα.
     Το αργτερο απ το τελευταο 1/4 του 5ου αι. π.Χ. και μετ, οι σοφιστς διδσκουν -κατ καννα αντ εντυπωσιακ υψηλο τιμματος- πς μπορε να χειριστε κανες τον λγο αποτελεσματικ, να προσεταιριστε με λλα λγια το κοιν του με τη πειθ. Απτερος στχος της διδασκαλας εναι μια επιφανς σταδιοδρομα στη δικανικ «αρνα» /και, κυρως, στη πολιτικ σκην. Ο τεχνικ ρτιος λγος αναδεικνεται σε ισχυρ κι εντυπωσιακ εργαλεο των πολιτν, που ζητον να λσουνε τις διαφορς μεταξ τους, να ρυθμσουνε τις σχσεις τους με τη πολιτεα και ν' αναδεξουνε τις οφειλς και τη προσφορ τους προς αυτ, αλλ και να οριοθετσουνε τη συνπαρξ τους με λλες πολιτικς κοιντητες. τσι ως αντικεμενο της σοφιστικς διδασκαλας η ρητορικ, θα διεισδσει γργορα στα διφορα εππεδα της κοινωνικς ζως των αρχαων Ελλνων και των ποικλων εκφνσεν της. Αν μλιστα αναλογιστε κανες τι στην αρχαα δημοκρατικ Αθνα κθε χρνο 6.000 ρρενες πολτες κληρνονταν για να στελεχσουν τα δικαστρια της πλης, αντιλαμβνεται τη τερστια επιρρο που θα μποροσαν να ασκσουν οι λγοι που εκφωνονταν στο πλασιο των δικανικν αντιπαραθσεων στις συνειδσεις, στο πνεμα, στη ψυχ και στην ομιλα των ακροατν τους, εν τλει στο σνολο της πολιτικς κοιντητας και τις ποικλες δραστηριτητς της.
     Η ρητορικ αποκτ μλιστα τη δυναμικ μιας «εισαγωγς στον δημσιο βο», μια που οι σοφιστς επαγγλλονται πως προσφρουνε στους μαθητς τους γνσεις χι μνο για το πς να κατευθνουνε και να επηρεσουνε τους συμπολτες τους με το λγο, αλλ και για το πς να κατακτσουνε τη πολιτικ αρετ, στην οποα οι διοι αποδδουνε περιεχμενο πραγματιστικ, ατομικ κι ωφελιμιστικ, καθς την αντιλαμβνονται ως κατκτηση της κορφς της πολιτικς κοιντητας κι επικρτηση πνω στο σνολο των υπλοιπων πολιτν. Ως αντβαρο στις θσεις των σοφιστν γεννιται μσα στον 4ο αι. π.Χ. η ιδα μιας περισστερο «φιλοσοφικς» και λιγτερο πραγματιστικς ρητορικς. Τθηκαν με αυτν τον τρπο οι προποθσεις για να επιβισει η ρητορικ και μετ τη κατρρευση των μορφν πολιτικς οργνωσης που τη γννησαν. Σε συνδυασμ με τη φιλοσοφα -η σζευξη εγγυται τη προστασα της ρητορικς τχνης απ την κατχρησ της ως μσου δημαγωγας- η τχνη του λγου γνεται κιλας στην αρχαιτητα η βση ενς εκπαιδευτικο προγρμματος που αναδεικνεται σ' να απ τα πιο πολπλευρα και πλοσια σε επιδρσεις στην ιστορα του ευρωπακο πολιτισμο -η επιρρο του φτνει μχρι τις μρες μας. Οι καταβολς του βρσκονται κιλας στα ργα του μεγαλτερου πολμιου της σοφιστικς ρητορικς, του Πλτωνα (428/7-348/7 π.Χ.), που αναζητ τη γνσια ρητορικ, τον οδηγ προς την αλθεια και τη δικαιοσνη και στα κεμενα του μαθητ του του Αριστοτλη (384-322 π.Χ.), που αναλει το λγο περισστερο με διθεση επιστημονικ παρ απ ενδιαφρον για τη πρξη. Το συγκεκριμνο μως πργραμμα εδραινεται ουσιαστικ απ τον Ισοκρτη (436-338 π.Χ.) -με τη «φιλοσοφα» του, πως χαρακτριζε τη ρητορικ του διδασκαλα, δωσε κατευθνσεις που αφοροσαν το χαρακτρα και την ηθικ διπλαση του ατμου- και φτνει στη πλρη ανπτυξ του στη Ρμη με τον Κικρωνα (106-43 π.Χ.) και τον Κοντιλιαν (περ. 35-100 μ.Χ.). Βασικ ιδα αυτο του προγρμματος εναι τι το να μθει κποιος να μιλ καλ σημανει στη πραγματικτητα να γνωρζει να σκφτεται και να ζει ορθ.
     Προς τα τλη λοιπν του 4ου αι., ταν πια εξαιτας της κατρρευσης της πλης-κρτους το πολιτικ σκηνικ που γννησε τη ρητορικ παει να υπρχει, η τχνη του λγου, που βεβαως εξακολουθε να γοητεει με τα παργωγ της στο χρο της πολιτικς και των δικαστηρων, γνεται απ τη μια ο ακρογωνιαος λθος της εκπαδευσης των εκλεκτν, εν προσφρει απ την λλη τις κατηγορες, τις ννοιες και τους ρους για τη συστηματικ μελτη της καθαρς λογοτεχνας. λλωστε στο πλασιο της ρητορικς βρσκουνε τη θση τους κρσιμες παρατηρσεις για ειδικ θματα που αφορονε στη γλσσα, στη γραμματικ, στη κριτικ, στη μουσικ, στη παρσταση ενπιον του κοινο, στη ψυχολογα. Εγλωττα δεγματα ρητορεας αλλ και κεμενα καθαρς λογοτεχνικ αξιοποιονται εξλλου συστηματικ στο πλασιο της ρητορικς διδασκαλας, για να συζητηθε η εξωραστικ σκευ του προφορικο και του γραπτο λγου. τσι γεννιται στην ελληνορωμακ αρχαιτητα να πρτο δεγμα αισθητικς του λγου, μια πριμη θεωρα της λογοτεχνας.
     Στο ρητορικ του σγγραμμα De Inventione (1.2.2-3) ο Κικρωνας (106-43 π.Χ.) αφηγεται μιαν ενδιαφρουσα ιστορα: Οι πρτοι νθρωποι ζοσανε σε συνθκες πρωτγονες, στηρζονταν στη φυσικ τους δναμη και περιπλανινταν στους αγρος κατ τον τρπο των γριων θηρων χωρς καμμα αντληψη του μτρου του καθκοντος. Κποτε νας σπουδαος, σοφς κι ευφραδς νδρας κατφερε μιλντας τους να τους στρψει σε να χρσιμο κι αξιοπρεπ τρπο κοινωνικς συμβωσης βγζοντς τους απ τις παλις τους συνθειες. Ο μθος που μας αφηγεται μιλ για κενον που 1ος ανακλυψε τη δναμη του λγου να πεθει και να κατευθνει. Προβλλει εξλλου με τον συμβολισμ του την αξα του συνδυασμο της ευγλωττας με τη σοφα. Για τους λληνες, μνον νας θες θα μποροσε να προσφρει αυτ τη δναμη κι αυτς δεν ταν λλος απ τον Ερμ -καθλου τυχαα, αν λβει κανες υπψη πως ο συγκεκριμνος θες ταν μπορος, κλφτης, πονηρς λογοπλκος, κομιστς ειδσεων αλλ και των ψυχν στο Κτω Κσμο, στη ζω πρα απ τον θνατο.
     Τα πρτα κομψοτεχνματα ντεχνου λγου στα ελληνικ τα συναντμε κιλας στη ποηση της αρχακς περιδου (8ος αι.-τλη 6ου αι. π.Χ.). Ο Νστορας, «ο γλυκομλητος αγορητς […], που πιο γλυκ απ μλι ανβρυζαν τα λγια του απ' το στμα» (Ἰλις Α 248-249, μτφρ. Φ. Ι. Κακριδ) κι ο πολτροπος Οδυσσας, εναι εμβληματικς μορφς ομιλητν στη ποηση του Ομρου, δεν εναι μως οι μνες ομηρικς φιγορες που προσφρουν με τα λγια τους δεγματα ντεχνου λγου. Η Ιλιδα αποτελεται σχεδν κατ το 1/2 απ λγους, εν η Οδσσεια κατ τα 2/3. Αποδεικνεται τσι με σαφνεια πως η ομιλα για την εξυπηρτηση πρακτικν στχων (πως η προτροπ για ανληψη συγκεκριμνης δρσης η απδοση ευθυνν) τανε διαδεδομνη στη ζω των Ελλνων των αρχακν χρνων, συνθκη απολτως αναμενμενη, αν λβει κανες υπψη τι στις ελληνικς πλεις της συγκεκριμνης περιδου υπρχανε κιλας οι πολιτικο και κοινωνικο θεσμο που ευνοοσαν επβαλλαν την εκφνηση λγου. λλωστε στα ομηρικ πη βρσκουν εφαρμογ πολλ απ σα συστηματοποιε αργτερα η τχνη μσα απ καννες (πως για παρδειγμα να πλθος ρητορικν σχημτων και τρπων).
     Κποιοι ρητοροδιδσκαλοι βλπαν μλιστα στον μηρο τον ευρετ της ρητορικς. Kι εναι αλθεια πως στα ομηρικ πη δεν εντοπζουμε απλ τα 1α δεγματα ρητορεας, αλλ και τα 1α, αν κι ισχν, δεγματα στοχασμο για τη δναμη του προφορικο λγου, πως και διδασκαλας της σνθεσς του. Στη ραψωδα Γ' της Ιλιδας, π. χ., ο Αντνορας περιγρφει τον τρπο ομιλας του Μενλαου και του Οδυσσα, ταν λθαν για 1η φορ ως πρεσβευτς στη Τροα, επιμνοντας μλιστα στην εντπωση που προκαλσαν στο κοιν (Γ 212-224), εν στη ραψωδα Ι', ο παιδαγωγς του Αχιλλα, ο Φονικας, ισχυρζεται, ως μλος της πρεσβεας στο θυμωμνο ρωα, πως εχε απ τον Πηλα εντολ να διδξει τον νεαρ Αχιλλα χι μνο να δρα αλλ και να μιλ.
     Δεν εναι μως ο μηρος ο μνος ποιητς της αρχακς περιδου που αναγνωρζει τη δναμη του λγου: για τον Ησοδο (Θεογονα 83-87) ποιος δικζει, στο νομα του υψηλο αξιματς του στην κοιντητα, εναι ευλογημνος απ τις Μοσες, αφο χει τη δναμη να πεσει με τον λγο του για τις δκαιες αποφσεις του. Εξλλου στον ομηρικ μνο στον Ερμ (Εἰς Ἑρμῆν 322-396, πιθ. 6ος αι. π.Χ.) χουμε την αρχαιτερη σωζμενη στην αρχαα ελληνικ γραμματεα σκην που θυμζει δκη, καθς εδ διασταυρνουνε τους λγους τους ενπιον του Δα, που αναλαμβνει ρλο κριτ, ο Απλλωνας κι ο Ερμς: ο 1ος κατηγορε το 2ο για τη κλοπ των βοδιν του· ο κατηγορομενος προσπαθε να κερδσει την ενοια του κριτ.
     Βεβαως, τποτε δεν μας δεσμεει να υποθσουμε τι κιλας στους αρχακος χρνους η σνθεση λγου διδσκεται με τρπο συστηματικ. λλωστε οι συνθκες που θα καταστσουνε το λγο, εργαλεο εντυπωσιακ αποτελεσματικ για τη δικαωση και τη κοινωνικ και πολιτικ καταξωση του ατμου, ανεξρτητα απ τη κοινωνικ του προλευση /και το μερδι του στην αρετ, δεν χουν διαμορφωθε ακμη. Μπορε λοιπν ο Θερστης της Ιλιδας να μιλ με οξτητα, νερο κι ορμ -ο χαρακτηρισμς του ως λιγως ἀγορητοῦ (Ἰλις Β 246), ακμη κι αν υποθσουμε τι διαποτζεται απ το υπονομευτικ πνεμα της ειρωνεας, τον φρνει κοντ στον ευφραδ Νστορα- ωστσο, παραμνει μια απολτως αντιηρωκ μορφ, που κθε λλο παρ καταφρνει να κερδσει την εκτμηση των συμπολεμιστν του. 
     Με τοτα και τ' λλα αφνουμε πσω μας τον Ελληνικ χρο, κμποσο πσω, εκε κοντ στο 300 π. Χ., για να πισουμε λιμνι στη δημιουργημνη Ρωμακ Αυτοκρατορα, σντομα, στε να πλησισουμε και το στχο του ρθρου. Η δημοκρατα (res publica) εγκαθιδρεται στη Ρμη στα τλη του 6ου αι. π.Χ., μετ το διωγμ του τελευταου ετροσκου βασιλι, του Ταρκνιου του Υπερφανου (Tarquinius Superbus). Η θαντωση του τελευταου μεγλου υπερασπιστ της, του ρτορα και φιλοσφου Κικρωνα (43 π.Χ.), σημανει το τλος της περιδου της ρωμακς res publica.
     Μετ τη μχη της Χαιρνειας (338 π.Χ.) και την επικρτηση των Μακεδνων οι ελληνικς πλεις παουν να εναι ανεξρτητες. Μαζ με την αυτονομα τους σβνει κι η πολιτικ των λακν συνελεσεων, που οι εγλωττοι ομιλητς εχανε την ευκαιρα ν' αναδεξουνε τη ρητορικ τους δναμη. Βεβαως, η ρητορεα ακολουθε τον δρμο της στις ελεθερες πλεις της Ανατολς. Αλλ και στην δια την Αθνα αρχζει να εκδηλνεται προς το τλος του 4ου αι. μια τση προς το παθητικ και το ανθηρ φος, που παραπμπει στην «ασιανικ» ρητορεα, τη ρητορεα που αναπτσσεται απ τις αρχς του 3ου αι. π.Χ. στις ελεθερες πλεις της Μ. Ασας και των παραλων της. λλωστε ο δημσιος λγος δεν παει να εκφωνεται: η ρητορεα εχε με βεβαιτητα την ιδιατερα σημαντικ θση της στις διπλωματικς αποστολς, τις οποες αναλαμβνανε συχν φιλσοφοι, εν τις δικανικς υποθσεις υποστηρζανε κατ καννα εξασκημνοι ομιλητς, που τανε σε θση ασφαλς ολονα και περισστερο, καθς προχωρομε μσα στον 4ο αι., να εμβαθνουνε σε θματα φους του λγου και χρσης των επιχειρημτων.
     Το μεγαλτερο μρος της ρητορεας και των ρητορικν συγγραμμτων αυτς της περιδου (323-31/30 π.Χ.) δεν χει διασωθε. Οι σχετικς πληροφορες αντλονται απ αποσπσματα, την μμεση παρδοση και τα λατινικ κεμενα του Κικρωνα, του επιφανστερου ρτορα της Ρμης, και του Κοντιλιανο (35-96; μ.Χ.), του σημαντικτερου ρητοροδιδσκαλου της ρωμακς αρχαιτητας. Μπορομε πντως να πομε με βεβαιτητα τι η ερεση των επιχειρημτων και το φος εναι τα ἔργα του ρτορα που απολαμβνουνε κατ την ελληνιστικ περοδο τη μεγαλτερη προσοχ και τη συστηματικτερη πραγμτευση. Επιπλον, η ρητορικ αποκτ τρα μια να λειτουργα: γνεται πια «το σημαντικτερο ργανο μιας μσης γενικς παιδεας». Η διδασκαλα της, που περιλαμβνει μελτη των κλασικν και πρακτικν εξσκηση στο φος και την επιχειρηματολογα, εγγυται υψηλ εππεδο χρσης των ελληνικν στο γραπτ και τον προφορικ λγο.
     Εξλλου το σστημα της ρητορικς τχνης, που κατ τους ελληνιστικος χρνους αναπτσσεται κι εμπλουτζεται στο σνολ του, υπηρετε τη σνθεση λγου με λογοτεχνικς αξισεις, εν προσφρει μια υποτυπδη «θεωρα της λογοτεχνας». Το ργο Περὶ ἑρμηνεας, ενδεχομνως του Δημητρου απ το Φληρον, τα συγγρμματα ρητορικς του Διονσιου απ την Αλικαρνασσ, το ργο Περὶ Ὕψους, που αποδδεται σε κποιον Διονσιο σε κποιον Λογγνο και στο Διονσιο Λογγνο, εναι ταυτχρονα και συγγρμματα κριτικς του λγου. τσι η σνδεση της ποιητικς με τη ρητορικ, που ενυπρχει κιλας στα ομνυμα αριστοτελικ συγγρμματα, βαθανει κατ τους ελληνιστικος χρνους και προβλλει με μεγαλτερη σαφνεια. λλωστε η ρητορικ διδασκαλα (μες απ τη θεωρα της αλλ και τις εφαρμογς της) συνδιαμορφνει τις τσεις στη λογοτεχνικ παραγωγ. Επιδρσεις δχεται η ιστοριογραφα, η μυθιστορα, η νουβλα, η επιστολογραφα αλλ κι η ποηση. Οι τσεις αυτς εκδηλνονται γενικ σε πριμη μορφ απ τον 1ο αι. π.Χ. (στο ελληνφωνο περιβλλον κατ περπτωση κιλας απ τον 2ο) και παρνουνε διαστσεις μες στους αυτοκρατορικος χρνους.
     Ιδιατερον ενδιαφρον παρουσιζει το ερτημα αν προποθτει ο τπος του ρητορικο προγυμνσματος που εναι γνωστς ως διγημα το ελληνιστικ ερωτικ μυθιστρημα ως δη διαμορφωμνη λογοτεχνικ μορφ αν, αντστροφα, το συγκεκριμνο λογοτεχνικ εδος γεννθηκε κτω απ την επδραση και του διηγματος. Σε κθε περπτωση, το διγημα παρουσιζει ιδιατερη συγγνεια με την στερη ερωτικ κι ιστορικ τραγωδα πως και με τη «να κωμωδα». σως λοιπν ο χαρακτηρισμς του μυθιστορματος της στερης εποχς ως δρματος δραματικο (ενν. διηγματος) ν' αποτυπνει ακριβς τη προλευση του μυθιστορματος απ τη συγκεκριμνη ρητορικ σκηση.
ν ακμη χαρακτηριστικ αυτς της περιδου εναι τι τα κντρα ρητορεας και ρητορικς θεωρας εντοπζονται πια εκτς Αθηνν: στην Ανατολ η Ρδος κι οι πλεις της Μ. Ασας, στη Δση η Ρμη, αναλαμβνουνε πρωταγωνιστικ ρλο και γνονται τποι εκδλωσης κι ανπτυξης νων τσεων, ιδιατερα σημαντικν για την ιστορα της ρητορικς, πως αυτν του ασιανισμο και του αττικισμο.
     Ο συγκεκριμνος καννας ακολουθε το πνεμα και των λλων καννων που συνταξαν οι αλεξανδρινο φιλλογοι. Ταυτχρονα μως φανεται τι εξυπηρετε την ανγκη να οριστονε συγκεκριμνα πρτυπα φους, που 'χουν λα τους κοιν χαρακτηριστικ πως εκπροσωπον υποδειγματικ, κατ την ποψη του συντκτη αυτο του καταλγου, την αττικ ρητορεα. Η επιλογ αυτ ανταποκρνεται λοιπν στις αξισεις της κνησης του αττικισμο -στο πλασι της διακρνονται ξοχοι εκπρσωποι της αττικς πεζογραφας μ' ργα που προβλλονται ως υψηλ πρτυπα φους, ξια μμησης. Ενδχεται μλιστα η εισγηση αυτν των 10 ονομτων ως των κορυφαων αττικν ρητρων να οφελεται στη Ῥητορικὴ τχνη του Απολλδωρου απ τη Πργαμο (1ος αι. π.Χ.), ργο που δεν χει διασωθε. Κατ μιαν λλην ποψην ταν ο Καικλιος απ τη Καλ Ακτ, νας απ τους κριους εκπροσπους της 2ης φσης του αττικισμο κατ τον 1ο αι. π.Χ, ο συντκτης κι εισηγητς του καννα -πιθαντατα με το ργο του Περὶ τοῦ χαρακτῆρος τῶν δκα ῥητρων. Πιθανν σε αυτ το ργο να 'χε ενσωματσει τις ρευνς του γρω απ τον βο των συγκεκριμνων ρητρων, τη γνησιτητα και την αισθητικ αξα των λγων τους. σως μλιστα το ργο αυτ ν' αποτλεσε τη πηγ του Διονσιου του Αλικαρνασσα και του συντκτη των ψευδοπλουτρχειων Βων τῶν δκα ῥητρων.
     Μχρι και τον 2ο αι. π.Χ. δεν φανεται να υπρχει θεωρα λγου συστηματικ εκπαδευση των ρητρων στη Ρμη -εναι χαρακτηριστικ πως οι λληνες φιλσοφοι και ρητοροδιδσκαλοι δικονται απ τη πλη το 161 π.Χ., πργμα που εμμσως αποδεικνει τι μποροσαν να ασκσουν μεγλη επιρρο στο ρωμακ πλθος. Ωστσο, ο Κικρωνας στο ργο του Brutus ανγει τις ρζες της ρωμακς ρητορεας στη πριμη περοδο της Δημοκρατας. Για κενον οι 1οι μεγλοι πολιτικο εναι και μεγλοι ρτορες. Σε αυτος ανκουν ο Κτων ο Τιμητς, ο Λαλιος, οι Τιβριος & Γιος Γρκχος, ο Κρσσος κι ο Αντνιος. λλωστε στα μσα του 2ου αι. στη Ρμη διδσκουν ως ιδιτες λληνες δσκαλοι της γραμματικς και της ρητορικς.
     Ο Κτων (234-149 π.Χ.) εναι ο 1ος Ρωμαος που δημοσιεει ο διος τους λγους του. Η βασικ του αρχ εναι: rem tene, verba sequenturμενε προσηλωμνος στο θμα, τα λγια θα ακολουθσουν») πρκειται για τυπικ δεγμα αυστηρς ρωμακς στσης που προκρνει την αυτοσυγκρτηση και τη λιττητα απναντι στην πολυτλεια κθε μορφς. Κιλας πριν απ τον Κτωνα ο ππιος Κλαδιος μιλ στη Σγκλητο ενντια στη σναψη ειρνης με τον Πρρο, τον βασιλι της Ηπερου (280/279 π.Χ.). Ο λγος του, που δημοσιεεται, αποτελε πρδρομο των κατωνικν λγων. Ωστσο, κατ τον Κικρωνα, ο 1ος ρωμαος ρτορας που θα μποροσε να συγκριθε με τους αττικος ταν ο Μ. Αιμλιος Λπιδος, ο επονομαζμενος Πορκνας (M. Aemilius Lepidus Porcina, πατος το 137 π.Χ., Κικρων, Brutus 25.95-96).
     Η ελληνικ επδραση εναι ευδικριτη και στη ρωμακ ρητορεα -ο ρωμακς πολιτισμς φρει κιλας απ τις απαρχς του τη σφραγδα του ελληνικο πνεματος- ακμη και στη περπτωση ενς ορκισμνου εχθρο των ξνων επιρρον, πως εναι ο Κτωνας· λλωστε οι ηγεμνες της οικουμνης επιθυμον να εφαρμσουν ,τι χουν μθει απ τους λληνες οικοδιδασκλους τους. Το αρχαιτερο βεβαως εδος (γνος) δημσιου λγου στη Ρμη εναι το ἐπιδεικτικν (genus demonstrativum): οι laudationes funebres, οι επικδειοι λγοι, πως και λγοι πανηγυρικο, για παρδειγμα ο λγος που εκφνησε ο Αιμλιος Παλος μετ το θριμβ του (για τη νκη του επ του μακεδνα βασιλι Περσα στη Πδνα) στα 167 π.Χ. (Λβιος, Ab urbe condita 45.41). Παρλληλα ανθε η δικανικ κι η πολιτικ ρητορεα. Οι πτρωνες εναι υποχρεωμνοι να αναλβουν αμισθ την υπερσπιση των πελατν τους σε δκες -η διαφορ απ το ελληνικ θος, να αγορεουν δηλαδ στο πλασιο της διαδικασας οι διοι οι διδικοι, εναι χαρακτηριστικ· οι Συγκλητικο διατυπνουν τις θσεις τους στις συνελεσεις του Σματος (dicere sententiam in senatu)· η λακ συνλευση (contio) προσφρει το πλασιο για την εκφνηση συμβουλευτικν λγων· λγους απευθνουν οι στρατηγο στους στρατιτες τους (allocutio). Βεβαως, στον «κκλο των Σκιπινων» (μσα του 2ου αι. π.Χ.), να σνολο ισχυρν πολιτικν και των προστατευμενων διανοουμνων τους, που συνδονται μεταξ τους στ' νομα του κοινο πνευματικο στχου, να καλλιεργσουνε και να προωθσουνε την ελληνικ παιδεα στη Ρμη, το βρος πφτει ολονα και περισστερο στη θεωρα, την καθαρ ρητορικ. Οι πολιτικς συνθκες ευνοονε την ανπτυξη της πολιτικς ρητορεας: οι λγοι των δημρχων μπορον να ασκσουν ιδιατερα μεγλη επιρρο. Οι δο Γρκχοι (Τιβριος & Γιος) χουν μικρασιατικ ρητορικ παιδεα, αλλ ο λγος τους διακρνεται απ την απλ κι εστοχην κφραση. Στους στερους χρνους της Δημοκρατας και μσα σε συνθκες κρσης η ρητορεα γνωρζει στο Λτιο μεγλην νθηση. Η ζω και το ργο του Μρκου Τ(ο)λλιου Κικρωνα, του μεγαλτερου ρτορα της αρχαας Ρμης (κι ο μεγαλτερος ρτορας της αρχαιτητας μετ τον 'Ελληνα Δημοσθνη), αντικατοπτρζουν ακριβς αυτς τις συνθκες.
     Μες στο 1ο μισ του 5ου αι. π.Χ. στις ελληνικς αποικες της Σικελας ξεσπονε πολιτικς αναταραχς που οδηγονε σ' ανατροπ της τυραννας: το 471 π.Χ. η δυναστεα του Θρωνα στον Ακργαντα φτνει στο τλος της, εν το 463 π.Χ. ο Ιρωνας χνει την εξουσα του στις Συρακοσες. Οι πολτες εναι πια ελεθεροι να διεκδικσουνε σε μια σειρ απ δκες τις περιουσες που εχανε καταπατσει οι τραννοι των πλεων. Οι λληνες εχαν ανκαθεν μφυτη προδιθεση προς το λγο κι ενδιαφρον για την επικοινωνα μσα απ συζητσεις -ο μηρος εναι αδιψευστος μρτυρας- τρα μως διαμορφνονται κι οι πολιτικς συνθκες που ευνοονε την εκφορ δημσιου λγου και την ανδειξη των ικανν ρητρων σε πρσωπα με πολιτικ και κοινωνικ δναμη.
     Η γννηση της τχνης του λγου συνδεται κατ την παρδοση με ονματα Σικελν: του φιλσοφου Εμπεδοκλ απ τον Ακργαντα, του Κρακα και του Τ(ε)ισα απ τις Συρακοσες -τους 2 τελευταους συνδει σχση δασκλου-μαθητ. Σμφωνα με το Διογνη Λαρτιο (8.57) ο Αριστοτλης ανφερε στον διλογ του Σοφιστς τι ευρετς της ρητορικς ταν ο Εμπεδοκλς. Τα ονματα πλι του Κρακα και του Τ(ε)ισα συσχετζονται με τη συγγραφ ενς εγχειριδου διδασκαλας της ρητορικς (Κικρων, Brutus 12.46). Κατ τη μαρτυρα του Πλτωνα (Φαῖδρος 273a6-273c9) και του Αριστοτλη (Ῥητορικ 2.14.1402a17-23) -ο 1ος κνει λγο για τον Τ(ε)ισα, ο 2ος για τον Κρακα- φανεται πως ασχολθηκαν με την απδειξη βσει ενδεξεων τον συλλογισμ που στηρζεται στο πιθανν, το εἰκς. λλωστε οι ανεκδοτολογικο τπου ιστορες για τις οικονομικς οφειλς του Τ(ε)ισα στον δσκαλ του αποδεικνουν πως οι τεχνεντες συλλογισμο, οι λεγμενες «σοφιστεες» (τα φαινμενα εἰκτα, αλλ χι αληθ συμπερσματα), συνιστοσαν απ την αρχ σημαντικ κεφλαιο της αρχαας ρητορικς. Στον Κρακα αποδδεται εξλλου και η επινηση της διαρεσης του λγου σε επτ μρη: προομιον, προκατασκευ, προκατστασις, κατστασις, ἀγῶνες, παρκβασις, ἐπλογος. Σμφωνα με τη παρδοση, ο Εμπεδοκλς θεωρεται δσκαλος του Γοργα, εν ο Τ(ε)ισας του Λυσα και του Ισοκρτη. Αναρωτιται ββαια κανες πς θα πρπει να φανταστομε τη διδασκαλα της τχνης του λγου σε αυτ τη πριμη εποχ. Το πιθαντερο εναι πως αυτο οι πρδρομοι ρητοροδιδσκαλοι διατπωναν με βση την εμπειρικ παρατρηση γενικος καννες· πνω τους θα στηριζταν αργτερα η συστηματικ διδασκαλα της ρητορικς τχνης.
     Μπορε η ρητορικ να γεννθηκε στη Σικελα, γνρισε μως ιδιατερην νθηση στην Αθνα. Η πλη περν τον 5ο και τον 4ο αι. μες απ διφορες ιστορικς και πολιτικς περιπτειες: σε συμμαχα με τους Σπαρτιτες καταφρνει να κατατροπσει τους Πρσες επιδρομες. Αποκτ τσι δναμη πνω στους συμμχους της. Στο τλος συγκροεται με τη Σπρτη. Μετ την ττα στον Πελοποννησιακ Πλεμο, την εγκαθδρυση του ολιγαρχικο καθεσττος και, τλος, τη κατρρευσ του, χουμε την αποκατσταση της δημοκρατας. Κτω απ αυτς τις συνθκες η συμβουλευτικ ρητορεα, που ενεργοποιεται κθε τσο και την οποα αναλαμβνουν πρσωπα που θα πρπει να στηριχθον στην προσωπικ τους ικαντητα κι ευχρεια κι χι σε κοινωνικος μηχανισμος για να πεσουνε το κοιν τους, εξελσσεται σε υψηλ τχνη. νθηση μως γνωρζουν και τα 2 λλα εδη λγων: οι δικανικο κι οι πανηγυρικο. Σε αυτ την κυριαρχα του λγου στη ζω της πλης παραπμπει αυτματα τον αναγνστη η σκην απ τον Γοργα του Πλτωνα, που ο Σωκρτης ρωτ τον ομνυμο δσκαλο της ρητορικς ποι εναι το μεγαλτερο αγαθ που κατ τους δικος του ισχυρισμος προσφρει ο διος στους ανθρπους, κι εκενος του απαντ με ενθουσιασμ: Ὅπερ ἐστίν, ὦ Σώκρατες, τῇ ἀληθείᾳ μέγιστον ἀγαθὸν καὶ αἴτιον ἅμα μὲν ἐλευθερίας αὐτοῖς τοῖς ἀνθρώποις, ἅμα δὲ τοῦ ἄλλων ἄρχειν ἐν τῇ αὑτοῦ πόλει ἑκάστῳ. («Αυτ, Σωκρτη, που εναι πργματι το μεγαλτερο αγαθ και ταυτχρονα η αιτα και για την ελευθερα των διων των ανθρπων και για την εξουσα του καθενς πνω στους λλους στο πλασιο της πλης του».). Στο μυαλ του ο Γοργας χει, πως εξηγε στη συνχεια, τη πειθ, τη δναμη και την ευχρεια να προσεταιρζεται κανες με το λγο του το κοιν του στο δικαστριο, στο βουλευτριο, στην εκκλησα του Δμου σε ποια λλη συνλευση των πολιτν.
     Μχρι την εποχ που εκδηλνεται στον ελλαδικ χρο η εκπαιδευτικ επανσταση που εναι γνωστ ως «σοφιστικ κνηση», η Ελλδα δεν εχε γνωρσει λλους παιδαγωγος απ τους προπονητς αγνων, τους αρχιτεχντες εργαστηρων και τους απλος δασκλους του αλφβητου. Απ τα μσα μως του 5ου αι. π.Χ. αναπτσσεται -κυρως στην Αθνα, που μετ τους Περσικος Πολμους αναδεικνεται σε κυραρχη ελληνικ δναμη- μια να εκπαιδευτικ τση με πρωταγωνιστς νδρες ευφυες κι εγλωττους, τους σοφιστς. Η σοφιστικ κνηση στηρζεται ββαια σε μια πλοσια πνευματικ παρδοση, κυρως αυτ των προσωκρατικν φιλοσφων, με την οποα βρσκεται σε κριτικ διλογο. Οι καινοτομες των σοφιστν κι οι πρωττυπες θσεις τους γεννιονται μες απ αυτ τη γνιμη αντιπαρθεση. Εναι αλθεια πως ,τι γνωρζουμε για το κνημα των σοφιστν το οφελουμε σε ελχιστα αποσπσματα και κυρως σε δοξογραφικς καταγραφς, στοιχεα που χουν μλλον περιορισμνο κρος, για να μπορε κανες να τ' αντιτξει στις γοητευτικς, αλλ μλλον παραπλανητικς, σατιρικς εικνες της αρχαας κωμωδας και στην αρνητικ εντπωση που προκαλε η επικριτικ παρουσαση αυτν των ανδρν απ τον Πλτωνα. Πντως, στις δημηγορες του Θουκυδδη, που απεικονζουνε τα εδη των επιχειρημτων που ταν σε χρση τον 5ο αι., αποτυπνονται πιθανν κι οι τεχνικς των σοφιστν. Εναι μως πολ δσκολο, αν εναι γενικ δυνατ, να σχηματσουμε μιαν ιστορικ ακριβ εικνα για τη συγκεκριμνη πνευματικ κνηση.
     Μπορε ο σγχρονος ρος σοφιστς να χει, κυρως στον προφορικ λγο και στη σκι της αντληψς του απ τον Πλτωνα, αρνητικ σημασα, αφο χαρακτηρζει μειωτικ εκενον που χρησιμοποιε λογικ παιχνδια που παγιδεουν τον συνομιλητ σε αναληθ συμπερσματα (σοφιστεες), στην αρχαιτητα μως ο διος ρος σημανει καταρχν αυτν που κατχει σε βθος τη σοφα μια τχνη, επομνως τον επιδξιο κι ευφυ νθρωπο· επιπλον, τον συνετ πολιτικ. Ο Ηρδοτος χρησιμοποιε τον ρο για μντεις (2.49), ο Πνδαρος για ποιητς (Ἴσθμια 5.36), κποιοι δραματικο ποιητς για μουσικος (βλ. π.χ. Ευριπδη, Ρῆσος 924). Ωστσο, απ την εποχ του Πλτωνα και μετ, ο ρος σημανει τον δσκαλο της ρητορικς, της γραμματικς, της πολιτικς, κποτε μως και των μαθηματικν, της μουσικς και της αστρονομας, πως και των φυσικν επιστημν, που αμεβεται κατ καννα αδρ για τις παραδσεις του (Ξενοφν, Ἀπομνημονεματα 1.6.13). Παιδεειν ἀνθρπους εναι εξλλου ο ορισμς που δνει στο ργο των σοφιστν, κατ τον Πλτωνα, ο Πρωταγρας, νας απ τους σημαντικτερους εκπροσπους του κινματος (Πρωταγρας 317b4-5). Ο σοφιστς οφελει μλιστα να εναι σε θση να μιλ για το καθετ με τρπο πειστικ και αποτελεσματικ, συνθκη που προποθτει εντυπωσιακ ευρυμθεια ακμη και σε τομες που απχουν απ τη ρητορικ την εριστικ -ο Ιππας ο Ηλεος, για παρδειγμα, φημιζταν για την πολυπραγμοσνη του και την ιδιατερη αγπη του για τις μαθηματικς τχνες, την αριθμητικ, τη γεωμετρα, την αστρονομα.
     Η σοφιστικ κνηση γεννθηκε μαζ με τη ρητορικ. Κι οι δο συνδονται χρονικ κι αιτιατ με συνθκες επαναστατικν αλλαγν: η ρητορικ με την ανατροπ του πολιτικο καθεσττος της τυραννας· η σοφιστικ κνηση με τον κλονισμ των πολιτικν κι ιδεολογικν δομν της αριστοκρατας κι επιπλον με την ισχυρν αμφισβτηση των παραδοσιακν κοινωνικν και θρησκευτικν αντιλψεων. Απναντι στον πολιτισμ, στη γλσσα, στη θρησκεα, στο κρτος, στην ηθικ, στο δκαιο, στη κοινωνα, οι σοφιστς υιοθετονε στση κριτικ. τσι προωθον μες στον 5ο αι. π.Χ. τη σκψη για ηθικς και πολιτικς ννοιες που απασχολον αυτ την εποχ τους διανοητς -πως προκπτει απ την ιστοριογραφα του Θουκυδδη αλλ και τους διαλγους του Πλτωνα-, με τρπο πρωτγνωρο. Παρλληλα υπηρετονε τις νες ανγκες: υπσχονται -ως μεταλαμπαδευτς μιας αντερης παιδεας- τι μπορον να διδξουν ποιον το επιθυμε -και, φυσικ, εναι σε θση να εξασφαλσει τα δδακτρα των μαθημτων, συχν ιδιαιτρως υψηλ- πς να αναδειχθε, αξιοποιντας τους πολιτικος θεσμος και στηριγμνος στις πνευματικς του δυνμεις, σε νδρα που διαθτει πολιτικν ἀρετν, σε ριστο πολτη δηλαδ, που εναι σε θση να διοικε με τον καλτερο τρπο τα του οκου του και τα της πλεως.
     Οι σοφιστς εκπαιδεανε τους μαθητς τους στη σνθεση λγου παρχοντς τους προς μμησην υποδειγματικς ομιλες. Για να προβλλουνε τη τχνη τους και να γνουνε γνωστο, μετακινονταν απ τπο σε τπο κι διναν διαλξεις (ἐπιδεξεις) ετε στις πλεις που αποφσιζαν να εγκατασταθον ετε σε κποιο πανελλνιο ιερ. Σε αυτ τα μρη συνρρεαν λληνες απ διφορες περιοχς στο πλασιο των εορτν που διοργαννονταν εκε. Οι λγοι των σοφιστν εχανε το χαρακτρα επιμελημνων αυτοσχδιων ομιλιν. Οι ομιλητς μιλοσαν με φος ειδικο, παρνοντας επσημη στση. Εκφωνοσανε τους λγους τους απ ψηλ βθρο, φορντας μλιστα τα θριαμβικ ροχα των ραψωδν. Η εμφνιση αυτ εναι ββαιο τι εντυπωσαζε τους νους κι ερθιζε τις φιλοδοξες τους -αντδραση απολτως ευπρσδεκτη γι' αυτος τους πρτους «εμπρους» της γνσης. Στις εξειδικευμνες εκτενες διαλξεις τους αναπτσσανε το θμα τους με βση γενικς κρσεις και τα δεδομνα της εμπειρας. Αξιοποιοσαν μλιστα ρητορικ σχματα και χρησιμοποιοσανε λεξιλγιο αρκετ εξεζητημνο. Τα λογικ λματα κθε λλο παρ αποκλεονταν, πως λλωστε κι η χρση ρων κι εννοιν που φανεται να συγγενεουνε σημασιολογικ σα να πρκειται για συννυμα, δεν χουν μως στη πραγματικτητα ακριβς το διο λογικ ερος. Στις μεθδους των σοφιστν συγκαταλγονταν εξλλου ο μθος κι η ερμηνεα ποιημτων. Ο μθος ββαια, που χρησιμοποιεται κιλας στον μηρο για να ενισχσει τη πειθ του λγου (Ἰλις, Ι 529-600, μθος του Μελαγρου· Ω 602-618, μθος της Νιβης), αναμφβολα μσο τρψης του αναγνστη-ακροατ, παρουσιζει σοβαρ μειονεκτματα ως ργανο λογικς διερενησης ενς ζητματος, αφο στηρζεται στην εμπειρα και στην απλοστευση. Ωστσο, εναι ββαιο πως οι σοφιστς καταβλανε σοβαρ προσπθεια, για να περιορσουν αυτς τις αδυναμες. Ο ποιητικς λγος εξλλου, λγος συγκινησιακς, συχν μεταφορικς κι ως εκ τοτου σκοτεινς, δεν μπορε να θεωρηθε το πλον αξιπιστο μσο αναζτησης της αλθειας.
     Απ τον 4ο αι. π.Χ. οι μχρι ττε μετακινομενοι σοφιστς ιδρουνε σχολς με σταθερ δρα, μεταξ των οποων αναπτσσεται σκληρς ανταγωνισμς. Οι σημαντικτεροι εκπρσωποι αυτς της πνευματικς κνησης εναι ο Γοργας ο Λεοντνος, ο Θρασμαχος ο Χαλκηδνιος, ο Πρδικος ο Κεος, ο Πρωταγρας ο Αβδηρτης, ο Ιππας ο Ηλεος (Κικρων, Brutus 8.30, Κοντιλιανς, Institutio oratoria 3.1.8-13). Ανμεσ τους εξχουσα θση κατχουν οι Γοργας και Πρωταγρας. Η σγκρουση της φιλοσοφας με τη σοφιστικ εναι αναπφευκτη, αφο κι οι δο γεννιονται σε εποχ κρσης κι ανακατατξεων, χουνε κοινος στχους και παραλπτες -επικαλομενες τον ορθ λγο υπσχονται να προσφρουν κατευθνσεις για ναν ευτυχισμνο βο-, αλλ προτενουν για την επτευξ τους διαφορετικος δρμους: οι σοφιστς εναι σκεπτικιστς και σχετικιστς· διδσκουνε πς μπορε να επιβισει κανες μες σ' ναν ωκεαν διαφορετικν αντιλψεων. Οι φιλσοφοι θτουν τη λογικ στην υπηρεσα του συνλου κι χι του ατμου· με αυτ το πνεμα φιλοδοξον να στσουν να στρεο σστημα διαχρονικν αξιν που να μπορε να αντικαταστσει την προηγομενη παρδοση.
     Δεν εναι μως μνο η ενασχληση των σοφιστν με θματα φιλοσοφικ αλλ, κυρως, οι μθοδοι που χρησιμοποιονε στη διδασκαλα τους, ο λγος που προκαλε την ντονη αντδραση και κριτικ των φιλοσφων. Για τον Πλτωνα η ἐριστικ εναι μια λεκτικ αντιπαρθεση εν εδη παιδις, ξνη προς την αναζτηση της αλθειας (Πολιτεα 7.539b1-c3, Σοφιστς 231e1-233c11, 268c8-d5). Με ανλογη επιφλαξη αντιμετωπζει ο Αριστοτλης την αρχ τον ἥττω λγον μεζω ποιεῖν, που κυριαρχε στη ρητορικ και την ἐριστικ κι υποστηρζει το πιθανν, εν τλει το ψμα (Ῥητορικ2.1402a24-28). Εν λοιπν η διαλεκτικ των σοφιστν, ως μθοδος αντιπαρθεσης με τον συνομιλητ, επικεντρνει το ενδιαφρον στη δναμη πειθος των επιχειρημτων, η διαλεκτικ των φιλοσφων ασχολεται με την ακρβεια και την αλθεια των συλλογισμν. Η λογικ αποβλπει στην ανερεση του αληθος, η ρητορικ στην πειστικ διατπωση του πιθανο. Ωστσο, ακμη κι ο πιο σπονδος πολμιος της σοφιστικς ρητορικς, ο Πλτωνας, δε θα παραγνωρσει τη προοπτικ σνταξης μιας γνσιας τχνης του λγου, μιας ιδανικς, αληθος κι ουσιαστικ χρσιμης ρητορικς.
     Αυτ τανε πνω-κτω η κατσταση, μχρι την εποχ που γεννθηκε ο Κικρωνας, γι' αυτ θα προχωρσω με κενον.

                             ΜΑΡΚΟΥΣ ΤΟΥΛΙΟΥΣ ΤΣΙΤΣΕΡΟ



     Ο Μρκος Τ(ο)λλιος Κικρωνας (Marcus Tullius Cicero, 106-43 π.Χ.) γνωστς κι ως Κικρων, τανε Ρωμαος φιλσοφος, πολιτικς, δικηγρος, ρτορας, πατος και συνταγματολγος. Δεν ταν, ασφαλς, το ισχυρτερο πολιτικ πνεμα της Ρμης, υπρξεν μως αναντρρητα ο μεγαλτερος ρτορς της , ανελχθηκε σε πολλ πατα αξιματα της ρωμακς δημοκρατας, κατ τη διρκεια της ζως του κι επιπλον, ταν νας αριστοτχνης του λατινικο λγου με μοναδικ και καθοριστικ για τους μεταγενστερους εκφραστικ δναμη. Επσης. χρη στο οξ πνεμα του, την εξαιρετικ του μρφωση και το αναμφισβτητο ρητορικ του ταλντο κρδισε το κθε τι κι χι συνεπεα συμμαχιν λλων εμμσων και πλαγων τρπων. Συμμετεχε παρακολοθησε απ πολ κοντ λα τα μεζονα πολιτικ γεγοντα του 1ου αινα π.Χ. Απ την προνομιακ οπτικ του γωνα μπρεσε να αντιληφθε και να αποτιμσει τις δυνμεις που κινοσαν τον δημσιο βο της εποχς του. Μσα απ το πλοσιο ργο του, που περιλαμβνει ρητορικος λγους, φιλοσοφικς και πολιτικς πραγματεες, υποστριξε το ιδανικ της humanitas, στο οποο περιλαμβνονται λες οι ανθρωπιστικς αξες του αρχαου ελληνικο και ρωμακο κσμου, πως η παιδεα, η δικαιοσνη, η ανδρεα, η ευπρπεια και η σνεση.



     Το φιλοσοφικ ργο του, χοντας αφομοισει τις αρχαες ελληνικς κι ελληνιστικς επιρρος, εν συνεχεα αναπτσσεται αυτνομα ως απκριση στα ρωμακ πργματα της εποχς του. Εκκινντας απ τη θεωρα, στρφεται γργορα στην πραγματικτητα, υποστηρζοντας τις θσεις και τις προτσεις του συγγραφα μσα απ αναγνωρσιμα παραδεγματα. Παντρετηκε 2 φορς κι απκτησε 2 παιδι απ τη 1η του σζυγο, τον Μρκο και τη Τυλλα. Αποτλεσε το πρτυπο της λατινικς πρζας για τις επμενες γενις, δημιοργησε τους επιστημονικος και φιλοσοφικος ρους που λεπαν απ τη γλσσα του, απλοποησε και διδωσε τις βασικς αρχς της αρχαας ελληνικς φιλοσοφας στην Ευρπη κι επηρασε τον τρπο σκψης της αν τους αινες. Εναι ακμη ο συγγραφας μιας σειρς εξαιρετικ σημαντικν φιλοσοφικν και ρητορικν συγγραμμτων· σε αυτ οφελουμε εν πολλος και τη γνση μας για τα επιτεγματα των σκοτεινν για μας αλλ εξαιρετικ γνιμων (απ την ποψη της προδου σε θματα ρητορικς θεωρας) ελληνιστικν χρνων. Συνολικ γραψε 107 λγους, θεωρητικ συγγρμματα για τη ρητορικ τχνη, φιλοσοφικς πραγματεες, 774 επιστολς, ποιματα, ιστορικ ργα κι 1 γεωγραφικ σγγραμμα! Μιλοσε δε, πταιστα ελληνικ κι ασχολθηκε και με μεταφρσεις.



     Γεννθηκε στις 3 Γενρη 106 π.Χ. στο Αρπvο (80 χλμ. νοτιοανατολικ της Ρμης) και καταγταν απ σημη οικογνεια ιππων, στην παυλη της οικογνεις εκε. Για τη μητρα του Ελβα, λνε πως τανε κι ευγενικς καταγωγς και πως διγαγε τον βο της καλς. Για τον πατρα αντθετα, οι απψεις διστανται. λλοι λνε πως γεννθηκε κι ανατρφηκε σε πλυσταρι κι λλοι τι κρατ απ το γνος του Τλλου ττιου, που βασλεψε λαμπρ των Ουολοσκων (ιταλικ φλο που αρχικ πολμησε σθεναρ τους Ρωμαους κι αργτερα γινε υποτελς σε αυτος). Ο 1ος που πρε το νομα Κικρων, φανεται πως ταν ξιος λγου ντρας γιατ ονομασες βσει των καρπν που καλλιεργοσανε στις αρχς οι παλιο Ρωμαοι, τις δνανε σε δυνατος κι ξιους ρχοντες -κκερ στα λατινικ σημανει ρεβθι, συνεπς δθηκε το νομα τιμητικ μεν, αλλ και γιατ εχεν να χρισμα στη μτη του, πως ο καρπς του ρεβυθιο. Ο Πλοταρχος στους Βους του γι' αυτν, αναφρει: "Λνε πως γεννθηκε εκολα κι ανδυνα απ τη μητρα του κατ τη 3η μρα των Καλανδν (3 Γενρη, τη μρα δηλαδ που οι ρχοντες εχονται και τελονε θυσες υπρ του εκστοτε ηγεμνα τους) και πως η τροφς του, εδε ραμα τχα και προφτεψε, πως αυτς που θα γεννηθε θα φρει πολλ καλ στους Ρωμαους. Αλλ αυτ", προσθεσεν ο Πλοταρχος, "αν κι ταν αρχικ, λγια και φλαρες φμες, τελικ με τη προδο των ετν βγκαν αληθιν". 
     Πρασε τη παιδικ του ηλικα μσα σε μια συντηρητικ, σχετικ επορη οικοyνεια. Ο πατρας του εχε πρει στο σπτι τον λληνα διδσκαλο Διδοτο, ο οποος ταν οπαδς της Στωικς φιλοσοφας. Αυτ εχε σαν αποτλεσμα τη γργορη ωρμανση του νεαρο Κικρωνα. Αργτερα σποδασε στη Ρμη κοντ στον Λεκιο Αλιο (Πραικοννο Στλωνα) και συνδθηκε με τους 2 συνονματους, περφημους, νομικος που εχαν το νομα Scaevola, πρτα με τον οιωνοσκπο και μετ με τον ποντφηκα. Κοντ στον οιωνοσκπο γνρισε και τον Titus Pomponius Atlicus, με τον οποο συνδθηκε με στεν φιλα για λη του τη ζω. Σα νος τανε φιλομαθστατος και γεμτος φιλοδοξα να παξει να ρλο στο δnμσιο βο. Την ισχυρτερη επδραση πνω στη ρητορικ του παιδεα εχεν ο Απολλνιος Μλων απ τη Ρδο -νας απ τους μεγαλτερους ρτορες της Σχολς της Ρδου.
     Απ νωρς ασχολθηκε με φιλοσοφικς σπουδς, κουσε τον επικορειο Φαδρο και το Φλωνα (το Λαρισαο ακαδημακν αρχηγ της αποκαλομενης 4ης ακαδημας) που εχαν ρθει στη Ρμη κι αργτερα στnv Αθνα τον Αντοχο τον Ασκαλωvτη και στη Ρδο τον στωικ Ποσειδνιο. Κατ το θος των ρωμακν οικογενειν που ανκαν εχανε σχσεις με τους κκλους της αριστοκρατας, μαθτευσε δπλα σε επιφανες νδρες της εποχς του, στους διασημτερους ρτορες του 1ου μισο του τελευταου προχριστιανικο αινα, τον Λεκιο Λικνιο Κρσσο (Lucius Licinius Crassus, πατο το 95 π.Χ.) και τον Μρκο Αντνιο (Marcus Antonius, πατο το 99 π.Χ.), πως και δπλα στους κορυφαους νομομαθες Μοκιο Σκαιβλα τον Οιωνοσκπο (Mucius Scaevola Augur) και Μοκιο Σκαιβλα τον Ποντφηκα (Mucius Scaevola Pontifex). Παρλληλα, παρακολουθοσε τις αγορεσεις των μεγλων ρητρων της εποχς.



     Η μαθητεα δπλα σε μεγλους ρτορες συνδυζεται μ' να ταραχδη πολιτικ βο. Το 81 π.Χ. κνει το δυναμικ «ντεμποτο» του ως δικηγρος υπερσπισης του Σξτου Ρσκιου (Pro S. Roscio) -η υπθεση αυτ, που χει δημσιο χαρακτρα (causa publica), τον φρνει αντιμτωπο με υποστηρικτς του πανσχυρου Σλλα. Τον κατηγορσανε ψετικα για πατροκτονα, προφανς λγω της πολιτικς του αντθεσης με to κμμα του Σλλα. Ο λγος του Κικρωνα εχε μεγλη επιτυχα κι ο πελτης του απαλλχτηκε, αλλ ο διος πρεπε ν' απομακρυνθε για κμποσο διστημα κι τσι ξεκνησε τα ταξδια στην Ελλδα -Αθνα & Ρδο- και στη Μ. Ασα (79-77). Εκε βρκε την ευκαιρα να συνεχσει σπουδς στην Αθνα, που ακοει φιλοσφους (κυρως το Φλωνα) και στη Ρδο, που μαθητεει δπλα στον ρητοροδιδσκαλο Απολλνιο τον Μλωνα, που τονε βοηθ ν' αναπτξει μια σωτρια για την υγεα του τεχνικ εκφνησης του λγου.
     Απ το 76 και μετ, ταν επιστρφει στη Ρμη, τονε βρσκουμε δικηγρο ν' αναλαμβνει σημαντικς δικανικς υποθσεις. Ανμεσ τους ξεχωρζουν οι καταγγελτικο λγοι εναντον του συγκλητικο Βρρη, που ως διοικητς-πρατωρας της Σικελας εχε βρει την ευκαιρα να καταλεηλατσει το νησ κι ταν πγε ο Κικρων εκε το 75 σαν αγορανμος-ταμας, βρκε μπλικο υλικ. Πτυχε με λαμπρ λγο τη καταδκη του κι οι επιτυχες του τονε κνανε 1ο ρτορα της Ρμης. Πραν απ τις φιλοδοξες του ως ρτορα ταν κι οι πολιτικς του βλψεις του με αναφορ στην υπθεση του Βρρη κι τσι για vα εδραισει και σταθεροποισει τη φμη του δημοσιεει τα: Divinatio (απφαση γtα την εκλογ του δημσιου κατηγρου στην υπθεση), Actio prima (ο λγος της κατηγορας), Actio secunda (πως ονομστηκαν οι 5 μη εκφωνηθντες λγοι) και το De signis (που αφορ τα ργα τχνης που ρπαξε απ ιδιωτικς συλλογς και ναος) εναντον του Βρρη. Η δκη αυτ λαβε χρα γρω στο 70 π.Χ..



     Το 67 εκλχτηκε πρατωρας κι απκτησε και το κτμα στο Τοσκουλο. Ως πρατωρας τχθηκε με το μρος του Πομπnου για να εnεκταθε η αρχηγα του σε λη την Ασα. Την εποχ αυτ ρχισε κι η συνωμοσα του Κατιλνα και το 63 π.Χ. την αποκαλπτει ως πατος. Το 58 π.Χ. αν και μετ τις αποκαλψεις ονομστηκε, patriae pater "πατρας της πατρδας", βσει νμου που εισηγεται ο προσωπικς του εχθρς Κλδιος (Publius Clodius) ως δμαρχος απειλεται με κατηγορα για παρνομη δρση και με καταδκη, γιατ οδγησε στην εκτλεση τους συνωμτες χωρς να προηγηθε δκη. Εγκαταλεπει ο διος τη Ρμη πριν απ τη σχετικ ψηφοφορα και ζει για 15 μνες αυτοεξριστος. Μετ την επιστροφ του προσεγγζει τον Πομπιο. Στον εμφλιο μεταξ Κασαρα και Πομπηου, που θα ξεσπσει σε λγο και μετ απ μια περοδο δισταγμν. Δεν θα λβει μως μρος σε καμα επιχερηση κι ο Κασαρας θα τον αμνηστεσει με το πρας του πολμου.
     Απ το πλθος των λγων που συνταξε κι εκφνησε μας χουν παραδοθε οι 47. Οι λγοι μοιρζονται σε 10 περιδους: Το ταξδι στην Ανατολ (79-77 π.Χ.) χωρζει τη 1η απ τη 2η. Η 3η αρχζει με τους λγους εναντον του Βρρη (70 π.Χ.)· η πραιτωρα κι η υπατεα σφραγζουνε τη 4η και τη 5η περοδο. Η εξορα (58-57 π.Χ.) αποτελε τον πυρνα της 6ης και της 7ης περιδου· η 8η αντιστοιχε στους χρνους της ωριμτητας (55-52 π.Χ.). Αυτ η χρονολογικ κατταξη κλενει με τους Καισαρικος και τους Φιλιππικος λγους, που αποτελον αντστοιχα την 9η και τη 10η εντητα. Τα ρητορικ συγγρμματα του Κικρωνα χωρζονται σε 3 μεγαλτερες περιδους δημιουργας: τη πριμη, τη μεσαα και την ψιμη. Στη 1η ανκει το πρωτλειο ργο De inventione (81-80 π.Χ.· Περ ευρσεως). Αφορ το 1ο μρος της ρητορικς τχνης, την ερεση του υλικο. σκησε μεγλη επιρρο ως διδακτικ εγχειρδιο μχρι τον Μεσαωνα. Ωστσο, ο διος εχε τη φιλοδοξα να το αντικαταστσει με το μεταγενστερο, πολ πιο μεθοδικ κι ριμο ργο του, το De oratore (Περ του ρτορος). Τα προομια του ργου αναδεικνουν ,τι ο διος εχε αντιληφθε ως ργο του βου του: να ενσει τη φιλοσοφα με τη ρητορικ, χοντας ως πρτυπ του προηγομενους ρωμαους ρτορες, τον Κτωνα, τους Γρκχους, το Σκιπωνα, το Λαλιο. Η συγγνεια με το αννυμο ργο Rhetorica ad Herennium Auctor ad Herennium (Ρητορικ προς τον Ερννιο), που πραγματεεται τη ρητορικ τχνη στο σνολ της, εναι προφανς και πιθανν οφελεται στην αξιοποηση μιας κοινς πηγς.



     Το 55 π.Χ. εναι η χρονι του De oratore. To ργο, που χει κατ βση διαλογικ μορφ κι εκτενεται σε 3 βιβλα, θα μποροσε να χαρακτηριστε ως παρακαταθκη του Κρσσου, του σπουδαου δασκλου του συγγραφα, στους μεταγενστερους. Ο δραματικς χρνος του υποτιθμενου διαλγου εναι το 91 π.Χ. Στο 1ο βιβλο ο Κρσσος παρουσιζει τις προποθσεις για το επγγελμα του ρτορα: η φυσικ προδιθεση θα πρπει να συνδυζεται με σκηση κι ευρεα μρφωση (De oratore 1.113-200). O ιδεδης ρτορας εναι μια ιδανικ προσωπικτητα που γνωρζει φιλοσοφα, νομικ, ιστορα, ποηση και διακρνεται απ εξαιρετικ ρητορικ ευχρεια. Πρκειται για μια ξοχη σνθεση του φιλοσφου, του πολιτικο και του ρτορα σε να πρσωπο (De oratore 1.34, 1.48, 1.158-159, 1.201-202). Ο Αντνιος υποστηρζει την αντθετη θση, τι αρκε η ρητορικ σκευ για τη σνθεση ενς αποτελεσματικο λγου (1.204-265). Ο παινος του τλειου ρτορα επανρχεται στο 2ο βιβλο (2.33-38). Ο Αντνιος παρουσιζει αμσως μετ την ερεση (inventio), τη διταξη (dispositio) και τη μνμη (memoria). Η παρουσασ του διακπτεται απ την εκτεν παρκβαση για το αστεο, που αναλαμβνει ο Γιος Ιολιος Κασαρας Στρβων (2.217-290). Στο 3ο βιβλο ο Κρσσος πραγματεεται το φος (elocutio) και την εκφνηση του λγου (actio). Στο συγκεκριμνο σγγραμμα ο Κικρωνας επιδδεται στην εξμνηση της ρητορικς: εναι η υψστη τχνη, αφο λες οι λλες εξαρτνται απ' αυτ, καθς σε κθε τχνη σημασα χει η μετδοση γνσης με τη χρση του λγου (1.51, 1.59, 1.61, 1.65, 1.72). Σε κθε ειρηνικ κι ελεθερο κρτος η σημασα της εναι εξαιρετικ (2.33). Προσφρει ακμη τη μεγαλτερη ηδον στο αυτ και στη καρδι (2.34). Εναι απαρατητη για την εκπαδευση του λαο κι εν τλει εναι αυτ που θα φρει τη τιμωρα στους αχρεους και τη σωτηρα στους αγαθος και τους αθους (2.35).
     Ο Κικρωνας στρφεται εδ, πως κι ο Πλτωνας, εναντον εκενων που περιορζουνε τη ρητορικ σε μια «τεχνικ» εκπαδευση, που αφορ τπους και φρμες για τα τμματα του λγου χωρς να μεταφρει γνσεις για τους νμους, τους θεσμος και τη πολιτεα, τη δικαιοσνη, τα θη και τη διαμρφωσ τους, τα πθη, τους νμους που διπουνε το θυμικ των ανθρπων, τους τρπους με τους οποους ο λγος μπορε να κατευθνει τον νου και τη ψυχ τους, τις αρχς για το πς μπορε κανες να ζσει με αξιοπρπεια που προσδδει κρος (De oratore 1.85-87). Απ μια ποψη μως θα μποροσε κποιος να δει τη θεωρα του ως μια επιστροφ στο σοφιστικ παιδαγωγικ ιδεδες. Σε κθε περπτωση, ο στχος του εναι μια επαννωση της ρητορικς με τη φιλοσοφα, το χωρισμ των οποων αποδδει στο Σωκρτη -για τους σοφιστς η εντητα ταν αυτονητη (De oratore 3.60, 3.72). Αν μλιστα ο Πλτωνας υποτσσει τη ρητορικ στη φιλοσοφα, ο Κικρωνας υποβιβζει τη φιλοσοφα σε υπηρτρια της ρητορικς.



     Οι Partitiones oratoriae (Διαιρσεις της ρητορικς) εναι διδακτικ εγχειρδιο που ο Κικρωνας συνγραψε πιθαντατα το 54 π.Χ. Το ργο ακολουθε τον τπο της κατηχσεως, εναι δηλαδ γραμμνο με τη μορφ των ερωταποκρσεων, που μως, αντθετα προς τα αναμενμενα, τις ερωτσεις θτει ο μαθητς κι απαντ σε αυτς ο δσκαλος. Το ργο αρθρνεται, με την εξαρεση του προοιμου (1-2), σε τρα μρη: στο 1ο γνεται λγος για τα ργα του ρτορα (de vi oratoris, 3-26), στο 2ο για τα μρη του διου του λγου (orationis praecepta, 27-60), στο 3ο παρουσιζεται η διδασκαλα για το θμα του λγου (de quaestione, 61-138). Ακολουθε ο επλογος (139-140). Στα επμενα 3 χρνια το ενδιαφρον του συγγραφα στρφεται σε συγγρμματα πολιτικς θεωρας και θεωρας του δικαου. Στο διστημα 54-51 π.Χ. συντσσει το De re publica (Περ της πολιτεας), που καταθτει τη πεμπτουσα της πολιτικς του θεωρας. Ο Κικρωνας προσφρει εδ μια ιδανικ εικνα της ρωμακς πολιτεας. Η ισχυρ παντοκρτειρα Ρμη παρουσιζεται ως κφραση και δραστικ ιστορικ πραγμτωση της δικαιοσνης και της ψιστης ευτυχας που οι θεο ρισαν ως προορισμ των ανθρπων. Σε παρλληλο πιθανν διστημα ο Κικρωνας συντσσει το ργο του De legibus (Περ των νμων) ακολουθντας ρητ τους Νμους του Πλτωνα ως πρτυπο. χουμε εδ μια 1η μετ τη Δωδεκδελτο κωδικοποηση των διαφρων μορφν του ρωμακο δικαου.



     Το 46 π.Χ., μετ τις ταραχς και τις προσωπικς περιπτειες που του επιφλαξε η περοδος του εμφυλου μεταξ Κασαρα και Πομπιου, συντσσει το ργο Brutus (Βροτος). Πρκειται για μια ιστορα της ρωμακς ρητορεας. Ο συγγραφας διακρνει 5 περιδους: μετ τους αρχαιτερους ρωμαους ρτορες (της 1ης περιδου, 52-60) ακολουθον ο Κτων ο Πρεσβτερος κι οι σγχρονο του (61-96)· η 3η περοδος σηματοδοτεται απ τη ρητορεα των Γρκχων (96-126). Ακολουθε η γενι του Κρσσου και του Αντωνου (127-228) και τλος ο διος ο Κικρωνας, ο Ορτνσιος κι οι σγχρονο τους (228-329). Εδ αναφρεται στη θλιβερ κατσταση στην οποα χει περιλθει το ρωμακ πολτευμα, που πια δεν υπρχει ελεθερη κφραση. Μλιστα με απλυτη αυτοπεποθηση παρουσιζει τους δικος του λγους ως το σημεο ακμς της ρητορεας στο ελεθερο ρωμακ κρτος.
     Το καλοκαρι της διας χρονις συντσσεται ο Orator (Ο Ρτορας) με θμα το φος του ρητορικο λγου και τη σημασα του ρυθμο στον πεζ λγο. Ο συγγραφας αποκροει εδ τις επιθσεις των αττικιστν για το δικ του ρητορικ φος κι υποστηρζει τι ο τλειος ρτορας θα πρπει να χει φιλοσοφικ παιδεα και να χειρζεται και τις 3 μορφς φους: genus tenue (ἰσχνν), genus medium (μσον), genus grande (μεγαλοπρεπς). Η πολεμικ εναντον των ακραων αττικιστν συνεχζεται και στο ργο De optimo genere oratorum (Περ του αρστου εδους ρητρων, που συντσσεται σως το 46 π.Χ.) -εδ προβλλεται ως πρτυπο φους ο Δημοσθνης κι χι ο Λυσας· πρκειται για μια εισαγωγ στις μεταφρσεις του λγου του Δημοσθνη Περὶ τοῦ στεφνου και στον αντστοιχο λγο του Αισχνη. Το 44 π.Χ. συντσσει, κατ τη διρκεια, πως αναφρει, ενς ταξιδιο, τα Topica, ακμη να ργο με θμα την ερεση των αποδεξεων. Στα ρητορικ συγγρμματα θα μποροσε να ενταχθε και το ργο Paradoxa Stoicorum (46 π.Χ.), που ο συγγραφας το χαρακτηρζει parvum opusculum (μικρ εργκι) και το απευθνει στο Μ. Βροτο. Εδ πραγματεεται ρητορικ θσεις των Στωικν που ρχονται σε αντθεση με τη γενικ αντληψη (contra opinionem omnium: prooem. 4).
     To 46 και το 45 εναι για τον Κικρωνα χρονις προσωπικν κι οικογενειακν περιπετειν, με αποκορφωμα τον θνατο της κρης του Τ(ο)υλλας. Αναζητ παρηγορι στη φιλοσοφα και συντσσει μια προσωπικ παραμυθα για την απλεια του αγαπημνου προσπου. Μετ τη δολοφονα του Κασαρα στις Ειδος του Μαρτου (15 Μαρτου) του 44 π.Χ., αγωνστηκε να δοθε αμνηστα στους δολοφνους του κι αφοσινεται ως υποστηρικτς της ρωμακς Δημοκρατας στον αγνα εναντον του Αντωνου. Οι Φιλιππικο του λγοι (Philippicae), τους οποους συντσσει ακολουθντας ως πρτυπο τους Κατὰ Φιλππου λγους του Δημοσθνη, διακρνονται για την ιδιατερα αυστηρ τους γλσσα. Την αντιπαρθεση αυτ μως τη πλρωσε με τη ζω του. Ο Αντνιος σε συνεργασα με τον Οκταβιαν θα συμπεριλβει το νομα του αντιπλου του, του λαμπρτερου ρτορα της Ρμης, στις προγραφς (proscriptiones). Το 43 π.Χ. στις 7 Δεκμβρη, ο Κικρωνας αποκεφαλζεται απ τους δικτες του. Το κεφλι και τα χρια του εκτθενται με εντολ του Αντωνου στο Ρωμακ Φρουμ (Forum Romanum). Πλιν ο Πλοταρχος μας λει πως πριν τη δολοφονα του Κασαρα κι ταν πια η προσωπδα του Αντωνου εχε πσει κι εχε πια φανε η προδοσα, ο Κασαρ επε για τον Κικρωνα πως τανε "λγιος ντρας και φιλπατρις".

     Η Θεωρα του Κικρωνα: Ο πτωχς, εργζεται. Ο πλοσιος, τον εκμεταλλεεται. Ο στρατιτης, προστατεει και τους δυο. Ο φορολογομενος, πληρνει και για τους τρεις. Ο απατενας, εκμεταλλεεται και τους τσσερεις. Ο μεθστακας, πνει στην υγεα και των πντε. Ο τραπεζτης, εξαπατει και τους ξι. Ο δικηγρος, αγορεει ξεγελντας και τους επτ. Ο γιατρς, σκοτνει και τους οκτ. Ο νεκροθφτης, θβει και τους εννα. Ο πολιτικς, ζει σε βρος και των δκα. Επιβεβαωση: Ο κσμος δεν χει αλλξει εδ και δυ χιλιδες χρνια !… Γι αυτ κι ο Ππλιος Οβδιος γραψε: Bene qui latuit,bene vixit δηλαδ ποιος κνει το κοριδο ζει ωραα!

     Στη ζω μου πολλς φορς μου δθηκε η κατλληλη ευκαιρα να πεθνω και μακρι να μου εχε συμβε αυτ. Εχα κερδσει λα σα θελα, εχα εκπληρσει τις υποχρεσεις μου απναντι στη ζω, το μνο που μου απμενε ταν ο αγνας ενντια στη μορα...

     Ο ρωτας κι η λογικ μοιζουν με τον λιο και το φεγγρι. ταν ανατλλει το να, δει το λλο.

     Συχν η πννα εναι ισχυρτερη απ το ξφος, οι λξεις χωρς ουσα εναι κενς κι η μμησις εναι η πιο ειλικρινς μορφ κολακεας.

                      ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Συνωμοσα Κατιλνα

     Ο Λοκιος Σργιος Κατιλνας (Lucius Sergius Catilina) γεννθηκε το 108 π.Χ κι ταν γνος μιας εκ των παλαιοτρων οικογενειν πατρικων της Ρμης η οποα εχε αρνηθε τα κοινωνικ και οικονομικ προνμια που απρρεαν απ το αξωμα. Θεωρθηκε ως ο κινητριος μοχλς της ιστορικς «συνωμοσας» η οποα φρει το νομ του, βσει της οποας απεπειρθη να ανατρψει το πολιτειακ καθεστς της Ρμης και συγκεκριμνα την πολιτικ δναμη της αριστοκρατικς συγκλτου. Αναφρεται ως υποστηρικτς του Σλλα και περιγρφεται ως πληστος και σκληρς. Κατηγορθηκε τι δολοφνησε την σζυγο και τον υι του προκειμνου να παντρευτε την μορφη και πλοσια Ορστιλα Αυρηλα. Επσης υπρχαν υποψες τι εχε διαπρξει μοιχεα με τη Φβια η οποα ταν Εστιδα Παρθνα (ιρειες της αρχαας Ρμης) κι ετεροθαλς αδελφ της Τερντιας, συζγου του Κικρωνα.
     Η στρατιωτικ διαδρομ του εναι εντυπωσιακ, το 77 π.Χ ταν κυαστωρ (δημσιο αξωμα με αρμοδιτητα την εφαρμογ των νμων = αστυνομικς διευθυντς) το 68 π.Χ πρατωρ και το 67 π.Χ κυβερντης της Αφρικς. Το 64 π.Χ θτει υποψηφιτητα για πατος μως κατατθεται μομφ εναντον του απ τον Clodius Pulcher η οποα χει ως αποτλεσμα να αποκλεισθε η υποψφιτητ του και να γνει αφορμ για την πρτη συνωμοσα, κατ την οποα σμφωνα με φμες συνπραξε με νους λων των τξεων, συμπεριλαμβανομνου του Κρσσου και του Ιουλου Κασαρα προκειμνου οι νεοεκλεγντες πατοι να δολοφονηθον την 1η Ιανουαρου 65 π.Χ. μως το σχδιο αποτυγχνει λγω της ανυπομονησας του να δσει το σμα. Αργτερα ο Κατιλνας αθωθηκε στη δκη για εκβαση συνωμοσας.
     Μετ το συμβν το σχδι του λλαξε. Η πλη επρκειτο να πυρποληθε και εκενοι που αντιτχθηκαν στην επανσταση να εκτελεσθον. λα τα χρη θα ακυρνονταν και οι εποροι πολτες θα προγρφονταν. Μεταξ των συνωμοτν ταν πολλο νδρες που κατεχαν υψηλς θσεις και ασκοσαν μεγλη επιρρο. πλα και χρματα συγκεντρθηκαν, στρατολογθηκαν στρατιτες και ζητθηκε η βοθεια των δολων. Αλλ οι ελπδες του Κατιλνα διαψεσθηκαν καθς δεν κατφερε να εκλεγε πατος (64 π.Χ) για 2η φορ. Επιπλον γινε σντομα αντιληπτ τι εις απ' τους νεοεκλεγντες Υπτους -Κικρων- ταν μυστηριωδς σε θση να γνωρζει τα σχδια των συνωμοτν. Στη πραγματικτητα, τον ενημρωνε με κθε λεπτομρεια, η Φολβια, ερωμνη του Κοριου, ενς απ τους συνωμτες, που σντομα πεσθηκε να γνει κι αυτς πληροφοριοδτης. Ο λλος νεοεκλεγες πατος, Γος Αντνιος, στην υποστριξη του οποου λπιζε ο Κατιλνας, δεν ακολοθησε λγω του Κικρωνα, ο οποος προκειμνου να κερδσει την ενοι του παραιτθηκε απ την επαρχα της Μακεδονας υπρ του, με αποτλεσμα να τον προσεταιρισθε.
     Πριν την επμενη συνεδρα εκλογς Υπτων ο Κικρων προειδοποησε για τον ελοχεοντα κνδυνο απ τυχν εκλογ του Κατιλνα, στε για μα ακμη φορ απερρφθη η υποψηφιτητ του (63 π.Χ) κι επιπλον δθηκε απλυτη εξουσα στους Υπτους. Η μνη λση πλον για τον Κατιλνα ταν ο πλεμος. Οι προετοιμασες εχαν δη καθοριστε σε λη την Ιταλα και κυρως στην Ετρουρα, που το βασικ σμα των επαναστατν εχε τεθε απ τον εκατνταρχο Γο Μλλιο, ναν απ τους βετερνους πολεμιστς του Σλλα. Το σχδιο μως που προβλεπε την δολοφονα του Κικρωνα στο σπτι του το πρω της 7 Νοεμβρου ματαιθηκε.
     Εκενη τη χρονικ περοδο ο Κικρων αγορεοντας στη Σγκλητο, επιτθηκε ντονα στον Κατιλνα (πρτη αγρευση κατ του Κατιλνα που ελγχθη και το περφημο o tempora o mores) κατηγορντας τι συγκντρωσε και κατφυγε με τον στρατ του στην Ετρουρα. Την επομνη συνεδρα ο Κικρων τρομοκρτησε ακμη περισστερο με μια δετερη αγρευση, βσει της οποας ο Κατιλνας κι ο Μλλιος ανακηρχθηκαν «δημσιοι εχθρο» και προς τοτο ο πατος Γος Αντνιος (πρην φλος του Κατιλνα) εστλη με στρατ εναντον τους.
Εν τω μεταξ, η απερισκεψα των συνωμοτν στη Ρμη συνετλεσε στη καταστροφ τους. Το επεισδιο χει ως εξς: Ορισμνοι αντιπρσωποι της Αλλοβριγας (Γαλατικ επαρχα) οι οποοι εχαν μεταβε στη Ρμη για διευθτηση τοπικν ζητημτων, προσεγγσθηκαν απ τον Πομπλιο Λντουλους Σορα, τον αρχηγ των συνωμοτν, ο οποος προσπθησε να τους στρατολογσει. Μετ απ σκψη, οι αντιπρσωποι αποφσισαν να γνουν πληροφοριοδτες και το σχδιο προδθηκε στον Κικρωνα, στην κατοχ του οποου περιλθαν τα αποδεικτικ στοιχεα που ενπλεκαν τον Λντουλους και λλους. Συνελφθησαν και στις 5 Δεκμβρη καταδικστηκαν σε θνατο δια στραγγαλισμο στα υπγεια του Καπιτωλου στις φυλακς Tullianum.
     Αυτν τη πρξη (που ταν αντθετος ο Ιολιος Κασαρας εν υποστριζε ο Cato Titicensis κι εμμσως ο Κικρων) κατγγειλαν αρκετο ως παραβαση του συντγματος, με το αιτιολογικ τι η σγκλητος δεν εχε δικαωμα ζως και θαντου σε να Ρωμαο πολτη.
Δεν παει μως να ταν να συντριπτικ πλγμα στα σχδια του Κατιλνα, ο οποος στις αρχς του 62 π.Χ, βλεπε τις λεγενες του ελλιπς οπλισμνες και μειωμνες λγω λιποταξας, αλλ κι εγκλωβισμνες μεταξ των αντστοιχων λεγενων του Μτελλου Κλερ και Γου Αντωνου. Στη μχη που διακινδνευσε κοντ στη Πιστρια με τις δυνμεις του τελευταου, ηττθηκε μετ απ απλπιδα προσπθεια κατ την οποα ο διος μαχμενος γενναα επιτθηκε 1ος στις τξεις του εχθρο, με αποτλεσμα να βρει τον θνατο το 62 π.Χ.
     Αποκαλπτοντας τη συνωμοσα του Κατιλνα εκφνησε εναντον του 4 απ τους καλλτερους λγους του, πετυχανοντας τη καταδκη του συνωμτη και των συνενχων του. Αργτερα πεσε σε δυσμνεια κι εξορστηκε για να διστημα στη Θεσσαλονκη.

                                            ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Λγοι
Απ τους συνολικ 107 λγους του, μνο 57 σζονται σμερα.
Πριμη καριρα (πριν απ τη εξορα του)
(66 π.Χ.) Pro Lege Manilia De Imperio Cn. Pompei (Υπρ Μανλιου Νμου Περ αυτοκρατορας του Γναου Πομπηου)
(63 π.Χ.) De Lege Agraria contra Rullum (Περ Νμου Αγροτικο κατ Ρλλου)
(63 π.Χ.) In Catilinam (Κατ Κατιλνα)
(59 π.Χ.) Pro Flacco (Υπρ Φλκκου)
ψιμη καριρα
(52 π.Χ.) Pro Milone (Υπρ Μλωνα)
(46 π.Χ.) Pro Marcello (Υπρ Μαρκλλου)
(46 π.Χ.) Pro Ligario (Υπρ Λιγριου)
(46 π.Χ.) Pro rege Deiotaro (Υπρ βασιλως Δηιοτρου)
(44 π.Χ.) Philippicae (Φιλιππικο κατ Μρκου Αντωνου)
(οι λγοι Pro Marcello, Pro Ligario και Pro rege Deiotaro λγονται και «Λγοι Καισριοι»).

Φιλοσοφα
Ρητορικ
(84 π.Χ.) De inventione (Περ ανακλυψης)
(55 π.Χ.) De oratore (Περ ρτορος)
(54 π.Χ.) De partitiones oratoriae (Περ υποδιαιρσεων ρητορικς)
(52 π.Χ.) De optimo genere oratorum (Περ καλτερου τπου ρητρων)
(46 π.Χ.) Brutus (Βροτος)
(46 π.Χ.) Orator ad M. Brutum (Ο Ρτωρ, στον Μ. Βροτο)
(44 π.Χ.) Topica (Τπικα)
(?? π.Χ.) Rhetorica ad Herennium (Ρητoρικ στον Ερννιο)
λλα φιλοσοφικ ργα
(51 π.Χ.) De Republica (Περ δημοκρατας)
(45 π.Χ.) Hortensius (Ορτνσιος)
(45 π.Χ.) Lucullus Academica priora (Λοκουλλος η Πρτερα ακαδημακ)
(45 π.Χ.) Academica posteriora (Ακαδημακ αργτερα)
(45 π.Χ.) De finibus bonorum et malorum (Περ ορων, καλν και κακν). Η πηγ του «Lorem ipsum»
(45 π.Χ.) Tusculanæ quaestiones (Ερωτσεις Τυσκυλανς)
(45 π.Χ.) De natura deorum (Περ φσεως θεν)
(45 π.Χ.) De divinatione (Περ μαντικς)
(45 π.Χ.) De fato (Περ μορας)
(44 π.Χ.) Cato Maior de senectute (Κτων ο Πρεσβτερος περ γρατος)
(44 π.Χ.) Laelius de amicitia (Λαλιος περ φιλας)[13]
(44 π.Χ.) De officiis (Περ καθηκντων)
(?? π.Χ.) Paradoxa stoicorum (Στωικ παρδοξα)
(?? π.Χ.) De legibus (Περ νμων)
(?? π.Χ.) De consulatu suo (Περ της υπατεας του)
(?? π.Χ.) De temporibus suis (Περ της εποχς του)
(?? π.Χ.) Commentariolum petitionis (Εγχειρδιο προεκλογικς εκστρατεας)

Επιστολς
(68 π.Χ.-43 π.Χ.) Epistulae ad Atticum (Επιστολς στον Αττικ)
(59 π.Χ.-54 π.Χ.) Epistulae ad Quintum fratrem (Επιστολς στον Κιντο (τον αδελφ του))
(43 π.Χ.) Epistulae ad Brutum (Επιστολς στον Βροτο)
(62 π.Χ.-43 π.Χ.) Epistulae ad familiares (Επιστολς στους συγγενες του)

===============

                          Επιστολς Προς Πομπνιο

1η.
     Πσο λυπομαι που τοτες τις μρες του Μαου, δεν βρσκεσαι μαζ μας εδ στο Τοσκουλο, που τρα και δο εβδομδες ξεκουρζομαι απ το συμφερτ της αγορς και τους κοφιους λγους της Συγκλτου. Απ προχτς το πρω φιλοξεν τους κοινος μας φλους και συμπτες, τον Μρκελλο, τον Κακο, τον Ελουλιο, τη Λβυα, για μνα πντα να, και μιαν γνωστη σου, την πρασινομτα την Κριννα, που μου κουβλησε ο Οβδιος. Τον θυμσαι τον Οβδιο, τον ανοικονμητο Οβδιο. Διασκεδσαμε με τους καινοργιους του ρωτες, πως φυσικ θλει να μας τους ζωγραφζει στα τελευταα του ελεγεα.

     Μνημονεανε συχν το νομα σου οι καλο μας φλοι και αναθυμτανε τα παλι μας συμπσια στην παυλη σου στην στια. Αλλ πσο θα εσαι μακρι απ λα τοτα τα ελαφρ, αφοσιωμνος τρα, στα να σου καθκοντα, εκε, κτω απ τον ασυνφιαοτον ουραν της Αχαας. Και μως εγ βρσκομαι πολ κοντ σου και σε σκπτομαι πολ, προπαντς ταν μνω μνος, γρυπνος τις νχτες, κατ το συνθειο μου.
Βεβαα δεν μποροσες να αρνηθς την τιμ που σου κανε ο Αγουστος. Εσαι νος και πολλο μεγαλτεροι σου πσα και πσα δε θα πρασαν για να κερδσουν μιαν ενοια, που εσνα στην πρσφερε η τχη, σχεδν χωρς να την περιμνης - μιαν ενοια μως, που σρνει πσω της και κνδυνους, φθνους, δυσμνειες και ποιος ξρει τι λλα δειν. Απ τις ανησυχες μου αυτς κινημνος, επα, τρα που χω καιρ να σου γρψω ,τι εχε η περα μου θησαυρσει την εποχ που κι εγ αγωνιζμουνα στο διο στβο. σως και σε βοηθσω στο ργο σου εκε κτω, σως μπορσω να σε αποτρψω απ τποτε λθη και απ κποιες στην αρχν αδιρατες αδεξιτητες, που μως υπομονεουν κποτε να πολμηνο ργο. Συχρεσε στα χρνια μου το θρρος να σου γνω απρσκλητος Μντορας, αν και σως διλου να μην το χρειζεσαι. Μα επα, και λγα αν εναι σα μπορες να ωφελθς απ τους λγους μου, καλ θα εναι και αυτ, μια που θα εναι με τση αγπη δοσμνα. φησε λοιπν τον παλιν ανθπατο της επαρχας σου να σου προσφρη, κατ το λγο του Αχιλλα, "δρον ολγον τε φλον τε". (Σ.Μ. Η φρσις εναι γραμμνη Ελληνικ στο πρωττυπο).
     Κερδσαμε, αγαπητ Ατλιε, τον κσμο με τις λεγενες μας, αλλ θα μπορσομε να τον κρατσομε μονχα με την πολιτικ τξη που θα του προσφρομε. Διξαμε τον πλεμο στις παρυφς της γης. Απ τον Περσικ κλπο ως τη Μαυριτανα, απ τη γη των Αιθιπων ως την Καληδονα αδιατραχτη βασιλεει ρωμακ ειρνη. Δσκολο φανεται να εξγηση κανες. πως μια πλη φθασε να κυβερν την οικουμνη. Μσα στους λγους μως που θα αναφρονταν για μια ττοια εξγηση, θα πρεπε να ταν πρτος ετοτος, καταλβαμε καθαρ και γκαιρα πως υποτσσοντας ξνους λαος, αναλαμβναμε μιαν ευθνη για την ευημερα τους. Τοτη συνεδηση της ευθνης διακρνει τους βρβαρους κατακτητς απ τους κοσμοκρτορες. Μονχα ο Αλξανδρος πριν απ εμς εχε την συνεδηση τοτης της ευθνης. Ευτυχς για τη δξα της Ρμης πθανε νος, γιατ αλλις θα τανε οι λληνες σμερα οι ρχοντες του κσμου. Αλμονο στους λαος ταν τις πορσπθεις τους τις ενσαρκνουν μονχα σε μεμονωμνα τομα, που περνον και χι σε ανθρπινες κοιντητες, σε θεσμος, που αντχουν στη ρο των πραγμτων και σηκνουν νετα τον γκο των πολχρονων ργων.
     χομε τη σοφα να μη θλομε να εμαστε δυσβσταχτοι εκμεταλλευτς των λαν, που υποτχτηκαν στην εξουσα μας. Καταλβαμε πως μια ττοια εκμετλλευση καταντει ζημι και ανησυχα δαπανηρ, ταν ξεπερνει το πρεπομενο μτρο. Και μλιστα σο πιο εκτενεται η εξουσα σο πιο αραινουν οι φρουρς και αυξνει η δυσαναλογα του αριθμο των αρχντων και των αρχομνων, τσο η εκμετλλευση πρπει να γνεται πιο ανεπασθητη, νας ελαφρς τκος που οι λαο μας πληρνουν για την τξη και την ειρνη που τους εξασφαλζουμε.
Αλλ δεν φτνει να τους χαρζωμε ειρνη και τξη, γιατ αυτ εναι αρνητικ στοιχεα, εναι ροι, δεν αποτελον την ουσα της ευδαιμονας των ανθρπων. Πρπει να προγωμε την υλικ ευημερα των λαν μας, πρπει με την υπερχουσα τεχνικ μας να τους κατασκευζωμε υδραγωγεα και αιωνβιους δρμους λιμνια, γιοφρια και λλα ργα που κνουν τη ζω των ανθρπων πιο νετη και πιο εκολη. Θα πρεπε ακμη και της φιλοσοφας και της ποησης τα δρα να σκορποσαμε στις χρες που κυβερνομε. Το μγα μως τοτο ργο εμαστε ξιοι να το κμωμε μνο στις δυτικς επαρχες, γιατ εκε που βρσκεσαι εσ, οι λληνες το επιτελον ακμη σμερα καλλτερα απ μας. Ας επαναλβωμε και εμες τη δυσρεστην ομολογα του Ορτιου Φλκους GRAECIA CARTA, FERUM VICTOREM CEPIT, ET ARTES INTULIT AGRESTI LATIO (Η Ελλς ηττηθεσα κατκτησε τον νικητ και εισγαγε στο αγροκο Λτιο τη παιδεα).
     Αλλ δεν αρκε να δνη πολλ η Ρμη στους λαος του κσμου, πρπει να ξρει και να ανχεται πολλ, να συμβιβζεται με λογς αξισεις, λογικς και παρλογες, να συμμορφνεται σε κθε τπο με τι ο τπος αυτς πιστεει και επιδικει, πρπει να απαγορεη, μνο ταν η απαγρευση επιβλλεται απ μαν αδριτην πολιτικν ανγκη, πρπει να αναγνωρζει λες τις ελευθερες που μπορε να συνυπρξουν με τους γενικος σκοπος της πολιτικς της. Τοτου του μτρου ο καθορισμς κθε φορ χρειζεται και περα και τχνη και ανοχ περισσ. Και ποιος στρατηγς, ποιος ανθπατος, σαν και σνα, στις αχανες εκτσεις που εποπτεετε, δεν βρη τοτο το μτρο, κινδυνεει σ' εκενην την περιοχ να μεωση την αγλη και το μεγαλεο της δημοκρατας μας, και να ζημιση να ργο, που οικοδμησαν η μετριοπθεια κι η σνεση γενεν, DAT. XIV KALENDAS ΜΑΙΑ5, DE TUSCULO. (Τοσκουλο 14 Μη).

2η.
     Μθε, φλτατε μου Ατλιε, πως σοι θλουν να εναι κοσμοκρτορες, πρπει να χουν νοοτροπα πατρικων και χι νοοτροπα ιππων. (Σ.Μ. Οι ιππες αποτελοσανε τη δετερη κοινωνικ τξη στην αρχαα Ρμη, στερα απ τους πατρικους. ταν οι εποροι, που δεν ταν αριστοκρτες). Μερικο απ τους δικος μας, προστατευμνοι απ την τρομερ σκι των αετν μας, κομζουν τον τελευταο καιρ εκε στις επαρχες μια βουλιμα εμπορας και εκμετλλευσης που εναι ασυμββαστη με το λειτοργημα της παγκσμιας ηγεσας. Αυτο οι νθρωποι ρχισαν να αποτελον την "Αχλλειον πτρναν" της πολιτικς μας οργνωσης. Και σου προλγω πως μα αυτο γνουν περισστεροι απ τους λλους, εκενους που σκπτονται σαν πατρκιοι, ττε θα αρχση τελειωτικ η κατπτωση της Ρμης, θα ζ η Ρμη ττε πια απ τις θησαυρισμνες δυνμεις του μεγλου παρελθντος, το παρν δεν θα της πορζη να ζω.

     Θα μποροσε να συγχρηση κανες μια ττοια νοοτροπα σε να λα στη μεγλη τχνη της ηγεσας. Εναι ευνητη σε αυτν η ροπ, μια που γινε κυραρχος, να θλει να απλαυση τα υλικ αγαθ που μπορε να του προσπορση η κυριαρχα του.
Αν μως προορισμς και πρθεση ενς ττοιου Λαο εναι να κρτηση για χρνους πολλος το θρνο της κοσμοκρατορας, ττε θα προσρμοση με γργορο ρυθμ το θος του στον σκοπ του και μσα στα σμνη των πολιτικν πρακτρων, που αναγκαστικ θα ξαποστλνει σε λη την οικουμνη, θα επικρατον πντα εκενοι που σκπτονται και πρττουν σα πατρκιοι.
Δεν θλω με αυτ να πω πως νας κυραρχος λας θα δνη και δεν θα παρνη. Εμαι και εγ ρωμαος, Ατλιε Νβιε. Τχνη μας εναι να παρνωμε, αλλ χι πως ο αρχηγς της οικογνειας παρνει τι κερδζουν οι δικο του. (Σημ.: Στο λατινικ κεμενο γνεται χρση του νομικο ρου SUI. Κατ' αρχν τι κρδιζαν οι SUI ανκε, σμφωνα με το κλασικ ρωμακ δκαιο, στον αρχηγ της οικογενεας). Οι σοφο της πολιτικς τχνης, λληνες και δικο μας, μας διδσκουν πως μπορε και πρπει να ωφελονται οι κοσμοκρτορες, με ποια μθοδο και ως ποιο σημεο και απ ποιο σημεο και πρα αδικον και αδικντας βλπτουν και αυτος που κυβερνν, αλλ προπαντς τον εαυτ τους.
(Σημ.: Ο επιστολογρφος απ δω και πρα, σε σειρ απ επιστολς, αναλει το πολιτικ θος τον Ελλνων. Εναι φανερ πως ο Ατλιος Νβιος διοικε περιοχς μι ελληνικος πληθυσμος και ο Μεννιος πιος στον καιρ του εχε κνει το διο).
     Ο λληνας εναι πιο εγωιστς απ μας και συνεπς και απ λα τα θνη του κσμου. Το τομο του εναι "πντων χρημτων μτρον" κατ το ρητ του Πρωταγρα. Αδσμευτο, αυθαρετο, και ατθασο, αλλ και αληθιν ελεθερο ορθνεται το εγ των Ελλνων. Χρις σε αυτ σκεφθκανε πηγαα, πρτοι αυτο, σα εμες αναγκαζμαστε σμερ να σκεφτομε σμφωνα με τη σκψη τους. Χρις σε αυτ βλπουν με τα μτια εκενων που εδαν πριν απ αυτος. Χρις σε αυτ η σχση τους με το σμπαν, με τα πρματα και τους ανθρπους δεν μπαγιατεει, αλλ εναι πντα να, δροσερ και το κθε τι, χρις σ’ αυτ το εγ αντιχτυπει σαν πρωτοφανρωτο στην ψυχ τους. Εναι μως και του καλο και του κκου πηγ τοτο το χρισμα. Το διο εγ που οικοδομε τα ιδανικ πολιτικ συστματα αυτ διαλει και τις πραγματικς πολιτεες των ανθρπων. Κι ρθανε οι κοιρο που ο ελληνικς εγωισμς ξχασε την τχνη που οικοδομε τους ιδανικος κσμους, αλλ δεν ξχασε την τχνη που γκρεμζει τις πραγματικς πολιτεες. Και εμες τους συναντσαμε , καλ Ατλιε σε ττοιους καιρος και γι αυτ η κρση μας γι αυτος συμβανει να εναι τσο αυστηρ , που κποτε καταντει δικη.
     Αλλ και πως να μην εναι; Η μορα μας ταξε νομοθτες του κσμου και το ελληνικ τομο περιφρονε το νμο. Δεν παραδχεται λλη κρση δικαου παρ την ατομικ του, που δυστυχς στηρζεται σε ατομικ κριτρια. Απορες πως η πατρδα των πιο μεγλων νομοθετν χει τση λγη πστη στο νμο. Και μως απ ττοιες αντιθσεις πλκεται η ψυχ των ανθρπων και η πορεα της ζως των. Σπνια οι λληνες πεθονται «τοις κενων ρμασι». Πεθονται μνο στα ρματα τα δικ τους και αλλζουν τους νμους κθε λγο, ανλογα με τα κφια της στιγμς ταν μπορον να τους αλλξουν τους αντιμετωπζουν σαν εχθρικς δυνμεις και ττε μεταχειρζονται εναντον του τη βα το δλο. Α! τσο τη χαρεται ο λληνας την εστροφη καταδολευση τους, τους σοφιστικος διαλογισμος που μεταβλλουν τους νμους σε ρκη.
     Ο λληνας χει πιο αδναμη μνμη απ μας και γι αυτ χει λιγτερη συνχεια στον πολιτικ του βο. Εναι ανυπμονος και κθε λγο, μλις δυσκολψουν τα πργματα, αποφασζει ριζικς μεταρρυθμσεις. Θες να σαγηνψεις την εκκλησα του δμου σε μια Πλη ελληνικ; Πες τους: Σας υπσχομαι αλλαγ. Πες τους: θα θεσπσω νμους. Αυτ αρκε. Με αυτ χοντρανει η ανυπομονησα του, το αψκορο πθος του. Τι φαεινς συλλψεις θα βρεις μσα σε αυτ τα ελληνικ δημιουργματα της ιδιοτροπας της στιγμς. Εμες δειλ-δειλ και μνο με το χρι του πρατορα τολμσαμε, διολισθανοντας μσα στους αινες, να ξεφγουμε απ τους καμπτους κλοιος της Δωδεκαδλτου μας, και πλι διατιμντας λους τους τπους, λα τα εξωτερικ περιβλματα. Τοτη η υποκρισα των μορφν, ταν η ουσα αλλζει, δεχνει πση εναι η ταπεινοφροσνη μας μπρος σε κθε τι που εναι θεσμς και θος και παρδοση, πσο το παρελθν και η συνχεια του βαρνουν στην πορεα μας και πσο δκαια αντχουμε αινες εκε που οι λληνες εκμφθηκαν σε δεκαετηρδες.
     Μσα στους πιο πολλος λληνες, μα σκαλσεις λγο θα βρεις ναν ισχνν, υπερπτη Κοριολαν, ναν σημον εκδικητικν Αλκιβιδη, να εγ μεγαλτερο απ την πατρδα. χι ββαια σε λους , αλλις δεν υπρχαν σμερα ελληνικς πλεις. Αλλ ποιος διοικε, σαν και σνα, να λα, πρπει να γνωρζη τις ρχουσες ροπς, που δεν φτνουν ββαια ως τη φανερ ακρτητα του ωραου Αθηναου του δικο μας Γου Μρκου, αλλ που τενουν προς τα εκε. Οι πολλο, απ χλιους δο λγους, γιατ εναι πιο μικρο και πιο αδνατοι, σταματον μεσοδρομς. Μα και με αυτος το κακ γνεται. Οι λληνες λγα πργματα σβονται και σπνια λοι τους τα δια. Και προς καλο και προς κακο στκουν απνω απ τα πργματα.. Για να κρνουν αν νας νμος εναι δκαιος, θα τον μετρσουν με το μτρο της προσωπικς των περπτωσης, ακμα και ταν υπεθυνα τον κρνουν στην εκκλησα στο δικαστριο. Ο λληνας ζητε απ το νμο δικαιοσνη για την δικ του προσωπικ περπτωση.
     Αν τχει και ο νμος δκαιος στην ολτητ του, και δεν ταιριζει σε λγες περιπτσεις, πως η δικ του, δεν μπορε αυτ να το παραδεχθε. Και εν τοτοις τετρακσια χρνια τρα το διακρυξε ο μεγλος τος Πλτων, πως ττοια εναι η μορα και η φση των νμων, πως λλο νμος και λλο δικαιοσνη, το διακρυξε και ο Σταγερτης, χωρζοντας το δκαιο απ το επιεικς. Αλλ δεν τ' ακοει αυτ ο λληνας. Δεν δχεται να θυσισει τη δικ του περπτωση, το δικ του εγ σ να νμο σκπιμο και δκαιο στη γενικτητα του. τσι εναι οι πολλο στις πλεις που πρκειται τρα να διοικσεις, τσι διαφορετικο, αν χι απ μας, μως απ τους πατρες μας, που θεμελωσαν το μεγαλεο της παλις, της αληθινς μας δημοκρατας).
     Ποτ ο ρχων δεν πρπει να περιφρον τον αρχμενο, σο ξιος και αν εναι αυτς, και σο ανξιοι οι αρχμενοι. Πρπει να σκβη, να μελετ και να γνωρζη το λα του. Προ παντς ταν χει να κνη με τους δυσκολονητους λληνες. Για αυτ μη με βαρεθς, που θλω να σου τους δεξω απ πολλς πλευρς και που τις πολλς τοτες πλευρς πω να τις αναγκσω σε μια πρτη ρζα.
σο περνον οι αινες τσο κι εμες και οι λαο που κυβερνομε περισστερο ατομιστς, ως που μια μρα να μαραθομε λοι μαζ μσα στη μνωση των μικρν εαυτν μας. Νομζω πως οι λληνες απνω στους οποους εσ τρα ρχεις εναι πρωτοπροι σε αυτν θανσιμο κατφορο.
     Δεν σου κανε κιλας εντπωση καλ μου Νβιε η αδιαφορα του λληνα για το συμπολτη του; χι πως δεν θα του δανεση μια χτρα να μαγειρψει, χι πως αν τχη μια αρρστια δεν θα τον γιατροπορψη, χι πως δεν του αρσει να ανακατεεται στις δουλεις του γετονα, γιο να του δεξη μλιστα την αξιοσνη του και την υπεροχ του, σε ττοιες περιπτσεις βοηθει ο λληνας περισστερο απ κθε λλον.
Βοηθει πρθυμα και τον ξνο, με την ιδα μλιστα, που χρις στους μεγλους στωικος, πντα τον κατχει, μιας πανανθρπινης κοινωνας, Του αρσει να δνη στον ασθενστερο στον αβοθητο, εναι και αυτ νας τρπος υπεροχς.
     Λγοντας πως ο λληνας αδιαφορε για τον πλησον του, κτι λλο θλω να πω. Αλλ μου πφτει δσκολο να στο εξηγσω. Θα αρχσω με παραδεγματα, που αν προσξης, ανλογα θα δης και εσ ο διος πολλ με τα μτια σου. Ακμη υπρχουνε ποιητς πολλο και τεχντες στις μεγλες πλεις της Ελλδας. Πλησασε τους, καθς εναι χρος σου, και πες μου αν κουσες κανναν απ' αυτος ποτ να επαιν τον ομτεχνο του. Δεν χνει τον καιρ του σε επανους των λλων ο λληνας. Δεν χαρεται τον παινο. Χαρετε μως τον ψγο και γι αυτν βρσκει πντα καιρ.
      Για την κατανηση, την αληθιν, αυτν που βγανει απ τη συμπθεια γι αυτ που κατανοες, δεν θλει τποτα να θυσιση. Το κνητρο της δικαιοσνης δεν τον κινε για να επαινση τι αξζει τον παινο. χι που δεν θα θελε να εναι δκαιος, αλλ δεν αντιλαμβνεται καν την αδικα που κνει στον λλο. Αλλο κοιτζει, θαυμζει τι εναι δικς του κσμος, κθε λλον τον υποτιμ. ταν νας πολτης ξιος δεν αναγνωρζεται κατ την αξα του, λει ο λληνας: αφο δεν αναγνωρζομαι εγ ο αξιτερος του, τι πειρζει αν αυτς δεν αναγνωρζεται; Ο εγωκεντρισμς αφαιρε απ τον λληνας τη δυναττητα να εναι δκαιος. Και αυτ εννοοσα λγοντας, πως ο λληνας αδιαφορε για τον πλησον του, το πθος του εγωισμο τον εμποδζει να ασχολεται με τον λλο, να συνεργζεται μαζ του. Και φυσικ απ την λλειψη τοτης της αλληλεγγης ματαινονται στις ελληνικς κοινωνες οι κοινς προσπθειες. Η δρση του λληνα κατακερματζεται σε ατομικς ενργειες, που συχν αλληλοεξουδετερνονται και συγκροονται.
     Κποτε και τους νεκρος ακμα, που θα’ λγε κανες πως φθνος δεν χωρε, τους αφνουν ατμητους οι λληνες, γιατ δεν βρσκουν μσα τους, τη διθεση να θυσισουν κτι απ το νου και στην καρδι τους για να ττοιο ργο δικαιοσνης. Μνο ο ηδονισμς του μσους μπορε να τους κνει τυμβωρχους. Το εγ -το τρομερ αυτ εγ- το πντα γυρισμνο προς τον εαυτ του, για να υψωθ, ταπειννει και τους νεκρος και εκδικεται ακμη και για την περασμνη τους δξα. Μνο ταν δημιουργηθον συμφροντα που συμβανει να εναι κοιν σε πολλ τομα μαζ, βλπεις την συναδλφωση και την αλληλεγγη, πολ σπνια για την προσπιση κοινν ιδανικν. Κοιν ιδανικ σχεδν δεν υπρχουν. Στον καθνα λληνα τα ιδανικ εναι ατομικ. (Γι αυτ οι πολιτικς των φατρες εναι φατρες συμφερντων και το ιδανικ τον κθε ηγτη εναι ο εαυτς του).
     Νβιε, ο Κτωνας απ καιρ χει πεθνει και πθανε μαζ του η παλι μας δημοκρατα. Τρα βαδζαμε και εμες τον δρμο των Ελλνων ως που και οι δικο μας εγωισμο, κθε μρα ωμτεροι και βιαιτεροι, να σκεπσουν με την πλημμυρδα τους τη Σγκλητο και την αγορ και ολκληρη την αθνατη πλη. Το κοιν μσος και το κοιν συμφρον συνδουν τους ανθρπους, προ παντς τους λληνες και τους ανατολικος λαος της Μικρασας που οι λληνες στα στερν τους πολτισαναν και τους δδαξαν και μαζ τους αποχλασαν. που λεπει το κοιν μσος και το κοιν συμφρον υπρχει συνθως το κεν, η αδιαφορα του ανθρπου προς τον συννθρωπο.
     Μου λεγε κποτε κποιος απ την Αλικαρνασσ: "Δολεψα λη μου τη ζω σκληρ και ανυστερβουλα για την πλη μου και θαρρ πως δολεψα ωφλιμα και νμιμα αλλ δεν σκφθηκα να απλσω ντεχνα τη φμη μου στο δμο. Και τσι εμαι καταδικασμνος, αν χι στην αφνεια, μως στην εξσωση μου με να σωρ μτριους και ασμαντους. Και πρπει να περιμνω το βραδ το χρνο και το θνατο, που απγει προς την ανωνυμα λος τους πρσκαιρους, ως το ξεχρισμα και ως μια αργοπορημνη δικαωση που σως μου ανκει. Εδ και δυο βδομδες σου γραφα για τον φυγκεντρον εγωισμ των ελλνων. Δεν θυμμαι μως αν σου γραψα το χειρτερο. Κινημνος απ την διον αυτν εγωπθεια, τη ρζα αυτν κθε ελληνικο κακο, -ας βοηθσουν οι θεο να μη γνει και των δικν μας δεινν η μολυσμνη πηγ (ο λληνας δε συχωρνει στο συμπολτη του καμμι προκοπ. ποιος τον ξεπερσει, ο λληνας τον φθονε με πθος και αν εναι στο χρι του να τον γκρεμση απ εκε που ανβηκε, θα το κνη).
     Μα το πιο σπουδαο, για να καταλβης τον λληνα, εναι να σπουδσης, τον τρπο με τον οποο εκδηλνει τον φθνο του, τον τρπο που εφερε για να γκρεμζη καλλτερα. Εναι νας τρπος πιο κομψς απ το δικ μας, γννημα σοφιστικς ευστροφας και διανοητικς δεξιοτεχνας. Δεν του αρσει η χοντροκομμνη δολοφονα στους διαδρμους του Παλατιο, αλλ η λεπτοκαμωμνη συκοφαντα, να εδους αναμακτου ηθικο φνου, ενς φνου διακριτικτερου και ευτελστερου, που αφνει του δολοφονημνου τη σρκα σχεδν ανπαφη, να περιφερ την ατμωση και τη γμνια της στους δρμους και στις πλατεες. Γιατ κι η συκοφαντα, αγαπητ μου, την χουν αναγγει σε τχνη αυτ. Οι θαυμσιοι, οι φιλτεχνοι λληνες οι πρτοι δημιουργο του καλο και του κακο λγου.
     Το να επινησης να ψμα για κποιον και να το διαλαλσεις, αυτ εναι κοιντυπο και τεχνο. Σε πινει ο λλος απ το αυτ και σε αποδεχνει εκολα συκοφντη και σε εξευτελζει. Η τχνη εναι να συκοφαντς χωρς να ενσωματνεις πουθεν ολκληρη τη συκοφαντα, μνο να την αφνεις να τη συνγουν οι λλοι απ τα συμφραζμενα και τσι ασυνεδητα να υποβλλεται σε ποιον την ακοει. Η τχνη εναι να βρσκης το διφορομενο λγο, που μα σε ρωτσουν γιατ τον επες, να μπορς να πης πως τον επες με την καλ σημασα, και πλι εκενος που τον ακοει να αισθνεται πως πρπει να τον εννοσει με την κακ του σημασα. Η τχνη εναι να δημιουργς την ψετικη εντπωση με την λη ομιλα, χωρς καννας λγος μνος του χωριστ να εναι ψετικος, τσο που να αναρωτιται ο καλπιστος ταν ανακλυψη την αντφαση, εναι ραγε αυτ συκοφαντα παρεξγηση; Υποβλητικς, σεμντυφος, ντυμνος την ευπρπεια, πρπει να εναι ο συκοφαντικς λγος και να μη διαρκ περισστερο απ τι θα κοραζε τον ακροατ και μως με τις πρεπομενες διακοπς, αν εναι επμονος, τσι που να του εντυπνεται χωρς ο διος να μπορε να το καταλβη πως αυτ του συνβηκε. Δεν στηρζεται σε ανπαρκτα γεγοντα η περτεχνη συκοφαντα, αλλ διαλγει κποιο ασμαντο, το βγζει απ τη σειρ του, το φουσκνει, το βζει σε λλη σειρ και τσι το κνει να αποδδει μιαν εντελς διαφορετικι απ την αρχικν εντπωση. Τσο αλλζει, χωρς να το αλλζει το διο. Που εναι η σκοφαντα; ρωτει ο συκοφντης. Και πας να πς, δεν εναι πουθεν, και μως εναι ολκληρη εκε, πιαστη αλλ ορατ. Χλια μλα χει η μηλι και χει να μνο χαλασμνο. μα μως λο γι αυτ μιλς βλπει ο λλος μπροστ του μια μηλι σκουληκιασμνη. Και μως οι λξεις που αρθρθηκαν δε περιχουνε ψευτι καμι. Το ψμα εναι πρα απ τις λξεις, στο νημα το φευγαλο. Κποτε οτε το να μλο δεν χει σπιο, αλλ χει κτι που δεν αρσει στο δμο, το πλθος. Ττε αυτν που θες να φθερεις, τον παρουσιζεις μονχα απ αυτ το κτι που δεν αρσει. Ψμα; Πουθεν, επιδξιες αποσπσεις απ τον ολτητα της πραγματικτητας, τονισμς μιας λξης που δεν ταν τονισμνη, μια ανεπασθητη αλλοωση του φωτισμο, κτι αληθιν ελχιστο, που δεν τολμς καν να το πεις διαστροφ. Διτι πραγματικ δεν εναι διαστροφ, δεν εναι ψμα, εναι μως συκοφαντα.
     Αυτ Εναι το αγχμαχο πλο με το οποο πολεμει ο λληνας τον λληνα, ο ηγτης τον ηγτη, ποιητς τον ποιητ, αλλ και ανξιος τον ξιο, ο ουσιαστικ αδνατος τον ουσιαστικ δυνατ. Αν και ξνος θα δοκιμσης την αιχμ τοτου του πλου και εσ πως τη δοκιμσεις και εγ. Θα απορσης σε τι κοινωνικ περιωπ βζουν οι λληνες τους δεξιοτχνες της συκοφαντας, πως τους φοβονται οι πολλο και αγαθο, πως τους υπολπτονται, οι χρησιμοθρες και πως γλυκομλητα τους χαιρετον ταν τους συναντσουν στις στος και στην αγορ. Εχα γνωρσει ναν ττοιο δεξιοτχνη της συκοφαντας στην Αθνα εδ και εκοσι χρνια. ταν απ' αυτος που ονμαζαν τον παλι καιρ "λακωνζοντας", νοσταλγς κθε αρχαου, αρνητς κθε νου, ντιμος πολτης που ασκοσε ντιμα το επγγελμα του συκοφντη. Οι πιο διαλεχτο συμπολτες του δοκμασαν το κεντρ του. Συκοφαντοσε με υπομον, με ηδον, με ευσυνειδησα. Συκοφαντοσε σμφωνα με τη φση του, πως το φδι δαγκνει, πως η δρκαινα δηλητηριζει, πως ο ταρος κερατζει. Λγοι τον περιφρονοσαν, περισστεροι τον φοβτανε και σε πολλος ρεσε. Αρσει, για να πομε την αλθεια, στους περισστερους λληνες, αλλ φευ και σε κμποσους πια απ τους δικος μας η πετυχημνη, η ντεχνα σκαρωμνη συκοφαντα. Σχηματζεται γρω της μια συμπαθοσα κοιν γνμη απ λες τις συγκλνουσες μοχθηρες, τις ζλιες, τις αρρωστημνες καχυποψες, απ λες τις κουρασμνες, τις τραυματισμνες ψυχς. Και τσι κρυσταλλνεται, γρω απ τον αρχικν ιοβλο λγο, να στρεο σρκωμα, νας γκος που στον καθναν επιβλλεται και τον φοβται ο καθνας και αποφεγει να τον αγγξει.
     Κι μως, τον καιρ που βρισκμουνα στην Αθνα δυ-τρεις νθρωποι, που -δκαια δικα δεν ξρω- τους λογιζουνε πολλο για απβλητους και ξεστρατισμνους, τολμσανε να αντισταθον σε τοτον τον δεξιοτχνη και να του κψουν για καιρ τη λαλι.
νας απ αυτος μρα μεσημρι, στη μση της αγορς, τον χαστοκισε τσι δυνατ που πεσε χμω και κλησε μσα στις σκνες. νας λλος, καθς διβαινε μπρος απ τον Αρειο Πγο ο συκοφντης, με το ειρωνικ μειδαμα της οησης στα πικρ του χελη, ανβηκε σε μια ψηλ πτρα απνω και στον κσμο που ταν μαζεμνος την ρα εκενη φναξε : Α! Αθηναοι, τοτος ο υπερπτης που περν εκε δα, παρουσισθηκε κατγορος του ανθρπου που σωσε την τιμ και τη ζω του παιδιο του". Αν ταν αλθεια αυτ που επε δεν ξρω. Θυμμαι μνο πως ο δεξιοτχνης χλμιασε και αποτραβχτηκε, χωρς να πη τσιμουδι και οτε αργτερα τλμησε ποτ να του απαντσει. Ττοιοι νθρωποι κατορθσανε να φιμσουν το απλωτο στμα της συκοφαντας, μνο ττοιοι και με ττοιους τρπους, καλ ου Νβιε. Οι καλο, ας τους πομε καλος, εχαν ξεχσει πως η αρετ αγωνζεται. λα, βλπεις ταν τονα χαλασμνα στο ιοστφανο στυ. Ψχνω τρα να θυμηθ τα ονματα αυτν των ανθρπων, αλλ δεν το κατορθνω. Τι σημασα λλωστε χουν τα ονματα; λους αυτος τρα πια, συκοφντες και συκοφαντημνους τους σκεπζουν τα χαμομλια και οι παπαρονες του Κεραμεικο. CURA UT VALEAS. (Πρσεχε τον εαυτ σου και να 'σαι καλ).

...το, ανυπταχτο σε κθε πειθαρχα, η περιφρνηση των λλων και ο φθνος, η αρρωστημνη διογκωση της ατομικτητας, σπρχνουν σχεδν τον κθε λληνα να θεωρε τον εαυτ του πρτο μσα στους λλους. Αδιαφορντας για λους και για λα, παραβλποντας τι γνηκε πριν και τι γνεται γρω του, αρχζει κθε φορ απ την αρχ και δεν αμφιβλει πως πορυεται πρτος στο δρμο το σωστ.

     Ταλαιπωρε απ αινες την ελληνικ ζω η υπρμετρη εμπιστοσνη του λληνα στην προσωπικ του γνμη και στις προσωπικς του δυναττητες. Παρ να υποβλη τη σκψη του στη βσανο μιας ομαδικς συζτησης, προτιμει να ριψοκινδυνεσει με μνες τις προσωπικς του δυνμεις. Πρσεξε τις συσκψεις των ηγετν των πολιτικν τους μερδων με τους δθεν φλους των και θα δης τι οι περισστερες εναι προσχματα. Ο ηγτης λει την γνμη του, βελτινει τη διατπωση της με τις πολλς επαναλψεις , χωρς οτε να περιμνει, οτε να θλει καμα αντιγνωμα.. Και οι φλοι του το ξρουν αυτ καλ και συχνζουν σε αυτς τις συσκψεις για να μθουν τα να της ημρας για να βρουν ευκαιρα να κολακεσουν τον ηγτη. Το αποτλεσμα εναι τι ο λληνας πολιτικς ανακυκλνεται μνος του μσα στις δικς του σκψεις, γιατ πιστεει πως αυτς αρκον για το ργο του, το χειρτερο, γιατ η χρησιμοποηση και των λλων στην εκτλεση του, θα περιριζε την κυριτητα του απνω στο ργο, θα το κανε περισστερο τχνη, αλλ λιγτερο δικ του, και εκενο που προχει για τον λληνα δεν εναι το πρτο. αλλ το δετερο. τσι σε πρτη μορα ρχεται η τιμ του εγ και δε δετερη η αξα του ργου. Αυτ εναι η αδυναμα του πολιτικο θους που θα παρατρησης στους λληνες δημσιους νδρες που κατ τα λλα και πιο υψηλφρονες εναι και πιο αδκαστοι και σχεδν λοι οι πιο φτωχο απ τους συγχρνους δικος μας. Οι παλιο μως ρωμαοι, αυτο κατεχαν την αρετ της μετριοφροσνης που απουσιζει και απουσαζε πντα απ την ελληνικ πολιτικ ζω και γι αυτ ττε κατορθσανε αν και σε τσα καθυστερημνοι, να προυν την κοσμοκρατορα απ τα χρια των ελλνων.
     Γιατ βλπεις, τατη η μοιραα για την τχη των ελλνων εγωπθεια, φρνει και να λλο χειρτερο δειν: που βασιλεει, τα ργα σχεδιζονται πντα μσα στα στεν ρια της ατομικτητας, σντομα και βιαστικ, για να συντελεστον λα, πριν το πρσωπο κλεψη. Η πολιτικ μως που θεμελινει τις μεγλες πολιτεες δεν σηκνει οτε βιασνη οτε συντομα. Σχεδιζεται σε κταση αινων. Δεν προσδνεται σε τομα, αλλ σε ομδες προσπων, σε διαδοχικς γενες. Στην εκτλιξη της εξαφανζεται το εφμερο τομο και παρνουν την πρτη θση, διαρκστερες υποστσεις, οικογνειες, πολιτικς μερδες κοινωνικς τξεις. Τα εδραα πολιτικ ργα μσα στην Ιστορα εναι υπερπροσωπικ, Και δυστυχς οι λληνες μνο σε προσωπικ ργα επιδδονται με ζλο. Γι αυτ η δεν φθνουν ως την τελεισει ενς ξιου πολιτικο ργου ταν φθασουν, φρνει μσα του, το ργο τους το δι, το σπρμα της φθορς. Και αυτ εναι δκαιο. .Γιατ σκοπς των ελλνων εναι η πρσκαιρη λμψη του πρσκαιρου ατμου, χι η μνιμη απρσωπη ευδωση του ργου του διου.
     πρεπε εξαιρετικ ευνοκς περιστσεις να συντρξουν με την μεγαλοφυα του Αλξανδρου του Μακεδνα, για να αποκτσουν για λγα χρνια οι λληνες μια κυραρχη πολιτικ θεση στην οικουμνη. Αλλ και εκενο το ργο στηριγμνο ο' να πρσωπο, χι σε μιαν κοιντητα ανθρπων, οτε σε μια πολχρονη παρδοση, μλις εξαφανστηκε ο δημιουργς, διαλθηκε μσα στα χρια των διων εκενων ανθρπων, που ταν ο Αλξανδρος ζοσε, στθηκαν οι απαρατητοι συντελεστς του. Αλλ το ργο, βλπεις, δεν ταν δικ τους. Δεν τους εχε κνει ο αυταρχικς ηγτης κοινωνος στην τιμ του ργου, αλλ θτες του γγαντα εγωισμο του.
     λαβα προχτς το πρτο σου γρμμα, που διασκδασε πολλς μου ανησυχες. Φοβμουνα αλθεια, πως οι παραινσεις μου θα σου φανονταν σα συστσεις κηδεμνα που θλει σε κθε βμα να καθοδηγ τον κηδεμονευμενο. Αλλ κατλαβες την αληθιν πρθεση μου και τσι που μου γρφεις μου δημιουργες σχεδν την υποχρωση να μην κλεσω ακμη τον κκλο των στοχασμν μου, για τον τρπο που πρπει να διακυβερννται οι ελληνικς πλεις, θα συνεχσω λοιπν, καλ και ευγενικ μου φλε, τις παραινσεις μου και θα σε παρακαλσω να μην ξεχνς πως μη ντας καλλιτχνης του καλμου, διατυπνομαι συνθως αδξια, πρχειρα, και χι με την κυριολεξα που θα θελα. Γι αυτ εσαι δικαιολογημνος που με παρεξγησες σε μερικ σημεα. Ποτ, μα ποτ δε θλησα να σου πω , τι λεπει η πολιτικ σκψη στην Ελλδα. Απεναντας, πιστεω πως αφθονε περισστερο μλιστα απ τι φαντζεται ποιος βλπει τα πργματα απ' ξω. Μνο που δεν μας εναι αισθητ η παρουσα της γιατ οι νδρες που την κατχουν φθερονται ο νας απ τον λλο σε μια αδικοπη, πεισματικ και τι πιο συχν μταιη σγκρουση. Αν λεπει κτι των ελλνων πολιτικν δεν εναι οτε η δναμη της σκψης οτε η αγωνιστικ διθεση. Στον χαρακτρα, στο θος φωλιζει η αρρστια. Φωλιζει στην ρνηση τους να δεχθον να εξαφανσουν το τομο τους, για την ευδωση ενς ομαδικο ργου. Λεν κρνουν ποτ με δικαιοσνη τον συναγωνιστ τους και γι αυτ δεν υποτσσονται ποτ στην υπεροχ του. Δεν χουν την υπομον, μσα στον κκλο των ισοτμων, να περιμνουν με την τξη του κλρου της ηλικας τη σειρ τους. τσι, διασταθμζοντας τη δναμη του και τις αρετς του σε περιττος αγνες κατντησε ο ελληνικς λας με την υψηλτερη και την πλουσιτερη στη θεωρα πολιτικ σκψη, να μενη τσο πσω απ μας στις πρακτικς πολιτικς του επιδσεις.
...(τα) δειν, σα υποφρανε ως τα σμερα οι λληνες, μα θαρρ και σα θα υποφρουν στο μλλον μιας και χουν κρια και πρτη πηγ, την φιλοπρωτα, τη νμιμη θυγατρα του τρομερο των εγωισμο.
     Μου γρφεις πως αυτ συμβανει και λλου και προς παντς σ' εμς. Η διαφορ, καλ μου φλε, γκειται στο μτρο και στην νταση της φιλοπρωτας. Ββαια και εμες σμερα δεν υστερομε. Αλλ την εποχ που θεμελινονταν το μεγαλεο της Ρμης δεν εχαν υπερβε οι δικο μας το πρεπομενο μτρο, υποτσσονταν στο κοιν νμο και στους γενικος σκοπος της πολιτεας. Εν οι λληνες το ξεπρασαν, πριν προφτσουν να στερισουν τη δναμη τους καθς εναι χρος μου, για μας τους ρωμαους, δεν ξρω αν μεταξ των ρωμαων και σμερα ακμα, υπρχουν τσοι φανατικο και αδστακτοι στο κυνγημα των τιμν, σοι υπρξανε μεταξ των ελλνων στους ενδοξτερους των αινες.
     Μπως μως υπερβλλω, καλ μου φλε; Μπως βλπει το θαυμαστ γνος των ελλνων τα μτια της γεροντικς κακας; Μα εναι χρνια τρα που με το λυχνρι και με του λιου το φως διαβζω Αριστοφνη, Δημοσθνη, Ευριπδη, Θεφραστο, Επκουρο, Ζνωνα, Χρσιππο και λο και βεβαινομαι περισστερο πως δεν εμαι μνος στον τρπο που τους κρνω. χι, καλ μου φλε, δεν βλπω πως εμαι δικος, ταν λγω πως πρθεση τους συνθως δεν εναι να ξεπερσουν σε αξιτητα και σε καλ φμη τον αντπαλο τους, αλλ να τον κατεβσουν στα μτια του κσμου κτω απ τη δικ τους θση, ποια καν αν εναι. Την αρχααν "βριν" των (Σημ.: η λξη στο πρωττυπο εναι γραμμνη στα ελληνικ στοιχεα) την κατεβσανε στο χαμηλτερο εππεδο. Κποτε με τοτην την ισοπδωση προς τα κτω νομζουν πως επαναφρουν το πολτευμα τους στην ορθ του βση. Μταια ξεχρισε ο μεγλος Σταγειρτης τη δημοκρατα (Σημ.: την παρεκβατικ δημοκρατα, δηλ. την οχλοκρατα) απ την "πολτευμα" (Σ.Μ. την ορθ δημοκρατα). Η θληση τους για ιστητα, μα την ανλυσης, θα δεις τι δεν απορρει απ την αγπη της δικαιοσνης, αλλ απ τον φθνο της υπρτερης αξας "Μια που εγ, λει ο λληνας, δεν εμαι .ξιος να ανβ ψηλτερα απ σνα, ττε τουλχιστον και εσ να μην ανεβες απμενα ψηλτερα. Συμβιβζομαι με την ιστητα".
     Συμβιβζεται με την ιστητα ο λληνας, γιατ τι λλο εναι παρ συμβιβασμς να πιστεεις ανομολγητα πως αξζεις την πρτη θση και να δχεσαι μιαν ση με των λλων. Μσα του λοιπν δεν αδικε τσο ο λληνας, σο πλανται. Γεννθηκε με την ψευδασθηση της υπεροχς. Και στερα θα συνντησης και μεταξ των ελλνων την λλη ψευδασθηση που τους κνει να υπερτερονε την μιαν αρετ που χουν και να υποτιμονε τις λλες που τους λεπουν. Εδα δειλος που φαντζονταν πως μπορον να ξεπερσουν λους μονχα με την εξυπνδα τους και ανδρεους που πστευαν πως φτνει για να ξεπερσουν λους η ανδρεα τους. Εδα ξυπνους που φαντζονταν πως δεν χρειζεται για να γνουν πρτοι οτε επιστμη, οτε αρετ. Εδα και κτι σοφος που θελαν να σταθον απνω και απ τους ξυπνους και απ τους ανδρεους με μνη την επιστμη και τη σοφα. Πσο αλθεια μαθοι της ζως μπορε να εναι αυτο οι αφεντδες της γνσης! Τι κακ μας κανε αυτς ο Πλτων!
     Πσους δασκλους πρε στο λαιμ του που νομζανε πως εναι "νδρες βασιλικο" (Σημ.: με ελληνικ στοιχεα στο πρωττυπο). Μα εδα τλος αγαπητ μου Νβιε, και κτι ενρετους, που δεν το χνευαν να μην εναι πρτοι στην πολιτεα, αφο ταν πρτοι στην αρετ. Και ββαια δεν στασαζαν πως οι βναυσοι και κακο, αλλ αποσρονταν σιωπηλο και απογοητευμνοι στους αγρος των, αφνοντας το δμο στα χρια των δημαγωγον και των συκοφαντν, δηλητηριζανε την αποτυχας των, ωσν οι ηγεσες των πολιτειν να μην ταν μορα υποταγμνες στις ιδιοτροπες της τχης και του χρνου και σε λογς λλους συνδυασμος δυνμεων, που συνεχς τις απομακρνουν απ' την ιδεατ τους μορφ και τις παραδδουν στα χρια των ανξιων των μτριων. Ττοια εναι τα πθη και οι αδυναμες που φθερουν τους ηγτες των ελληνικν πλεων.
     σο για τους οπαδος των ηγετν αυτν, χουν και αυτο την ιδιοτυπα τους στον μακριον εκενον τπο. Εναι οπαδο, πραγματικο οπαδο, μνο σοι χασαν οριστικ την ελπδα να γνουν και αυτο ηγτες. τσι θα παρατρησης πως πιστο οπαδο εναι μνο οι γερονττεροι απ τον ηγτη τους. Ελχιστοι εναι οπαδο απ πστη ιδεολογικ απ πστη στον ηγτη, οι πολλο εναι πειθαναγκασμνοι απ τα πργματα, γιατ ατχησαν, γιατ βαρθηκαν λιποψχησαν. Γι αυτ εναι και λοι προσωρινο, πιστοι, ενεδρεοντες οπαδο, ως που να πραση η κακ ρα.
     Μα και αυτο που μνουν και σο μνουν οπαδο, προσπαθον συνεχς να αναποδογυρσουν την τξη της ηγεσας και να διευθνουν απ το παρασκνιο τον ηγτη. Γι αυτ και βλπεις τσο συχν να εναι περιζτητοι οι μτριοι ηγτες, που προσφρονται ευκολτερα στην παρασκηνιακν ηγεσα των οπαδν τους. Σε πολλς περιπτσεις δεν χει σημασα να ξρης ποιος εναι ο ονομαστικς ηγτης μιας πολιτικς μερδας, αλλ ποιοι εκ των του αφανος τον διευθνουν. Βλπεις, εναι μερικο νθρωποι που δεν εναι προικισμνοι με τα χαρσματα με τα οποα αποκτς τα φαινμενα της ηγεσας, αλλ μνο με εκενα που χρειζονται για την ουσα της, για την σκηση της εξουσας, εναι αναγκασμνοι λοιπν οι ττοιοι να περιοριστον στο ρλο του υποβολα και να αφνουν τους λλους, που κατχουν τα φαινμενα, να χαριεντζονται απνω στη σκην.

------------------

     Εναι επιστολς του Κικρωνα προς τον Ττο Πομπνιο τον επιλεγμενο Αττικ, γραμμνη το 60 π.Χ., και γρφτηκε πριν 2100 χρνια περπου.

 

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers