-

Dali &

-


-








.

--.


.


 
 

 

':

 Πρλογος

     Αισως φτσαμε στο 13ο χρνο ζως των Γυναικν Του Κσμου, στο 18ο ρθρο της -τελικ- λατρεμμνης αυτς σειρς και σας ομολογ, πως ταν τη ξεκινοσα με τη Σαλομ, το 2006, δε φανταζμουνα στιγμ πως θα 'φτανε ως εδ. Μλιστα περπου στο 5ο με 6ο ρθρο και μετ, εχα σταματσει και περμενα εναγωνως να βρω στοιχεα για την επμενη -και τελευταα, πως εχα προαποφασσει ττε, Γυνακα Του Κσμου, που δεν ταν λλη απ τη... Ζοζεφν Μπηκερ, που τελικ βγκε πολ αργτερα. Και τρα εμαστε στα μσα του 2019!
     Τλος πντων να μη φλυαρ, εδ εμαι για να υμνσω λλη μια γυνακα, ελχιστα γνωστ στο κοιν, μια καλλιτχνιδα της γης, μια, πως λω και στον ττλο, τρυφερ κι ευασθητη καρδι, αλλ και παρλληλα, με ατσλινη θληση και πολλς δυνμεις.
     Ξρετε, τα μεγλα κατορθματα, τα μεγλα επιτεγματα σε τοτο τον κσμο, μπορε να 'ναι πολλ αλλ και ποικλλα. Μπορε να βλεις το νικητριο γκολ στο φινλε ενς πολ σπουδαου τελικο, μπορε να κατακτσεις με τα στρατεματ σου να κστρο παρτο, μπορε να διασχσεις ολκερη τη γη με τα γνατα... και τλος πντων, πολλ, πολλ μπορες να κνεις. Μερικ εξ αυτν μπορε να μνημονεονται στους αινες, μερικ μπορε να ξεχαστονε, μερικ μπορε να μην χουνε τη δημοσιτητα που θα περμενε κανες και μερικ σχετικ παρ' ολγον  αφαν, μχρι να τα εντοπσει κποιος και να τα βγλει στο φως, να τ' αναδεξει. που λνε. Ε λοιπν να ττοιο περπου κατρθωμα, ρχομαι να το κνω γνωσττερο και να το σημεισω, μιας γυνακας, που μεινε στην ιστορα μεν, αλλ σε πολ κσμο εξακολουθε να 'ναι γνωστη.
     Αυτ η γυνακα, δεν βαλε γκολ, οτε κατκτησε καννα κστρο, δεν θα μποροσεν λλωστε. Αυτ η γυνακα καμε αυτ που μποροσε να κνει./ χι, συγγνμη, δεν το διατπωσα καλ. Αυτ η γυνακα κανε αυτ που ΔΕΝ μποροσε (λογικ και τηρουμνων των αναλογιν) να κνει. Γι' αυτ και παρνει δικαιωματικ τη θση της σε τοτη τη σειρ των ρθρων μου. Και κλενω τον πρλογο αυτ λγοντας, πως πλι δεν χω στοιχεα πολλ, πως σε λλες, αλλ πιστψτε με: αυτ που δη χω -κι υπρχουν- εναι αρκετ γιια να τη περιγρψουνε.



     Τλος, χω να δηλσω, πως εμαι ερωτευμνος τρελλ, με λες τις Γυνακες μου!!!

                                                Εισαγωγ

     τανε καταμεσμερο μσα Αυγοστου κι οι πνοι τη πισανε στο λιβδι. Σα μαθημνη απ καιρ, πγε, βρκε μια καλ θση στα χορτρια και γννησε να κοριτσκι. Το αφαλκοψε, το τλιξε στα ροχα της και το 'βαλε στο βυζ. Προς το βραδκι φναξε τη μγισσα της φυλς να το "διαβσει". Εκενη το πρε στα δυο της χρια εν κενο κλαιιγε και το σκωσε ψηλ.
 -"Πς θα τη πεις";
 -"Παποσσα (Κοκλα)".
     Η μγισσα κανε τα δικ της, μουρμουρζοντας ακαταλαβστικα ξρκια και στο τλος απεφνθη:
 -"Βλπω εμπδια! Κτι τηνε σταματει... Δεν μπορ να το εντοπσω... Δεν θα 'χει καλ τχη!" της επε κι φυγε αφνοντς τη σκεφτικ.
     τσι ρθε στον κσμο Η Παποσσα (Papusza). να ακμα τσιγγανκι μες στ' λλα. Απλ κι απριττα. Η τχη της τανε προδιαγεγραμμνη, - μπως χι; Θα δομε! Πμε παρακτω.


                                      Για να μπομε στο κλμα

    Η Gigi Thibodeau καθηγτρια αγγλικν και δημιουργικς γραφς στο πανεπιστμιο της Μασαχουστης, φωτογρφος, επσης ποιτρια και συγγραφας του βιβλου Τhe Gypsy Chronicles, γρφει: "Γεννθηκα στο κρρο ενς περιοδεοντος θισου", τραγοδησε η Cher για τους 45 τσιγγνους, τους αλτες και τους κλφτες που παιζα ξαν και ξαν σα νεαρ κορτσι στα πρτα χρνια της 10'ετας του '70. Θυμμαι να βγανω απ τη χορωδα με τη Cher, και να κθομαι ανακορκουδα στο γαλζιο χαλ στη κρεβατοκμαρ μου, ντυμνη με μια μπλοζα αγρτη και παντελνι-καμπνα, το διο λεκιασμνο τσαλακωμνπ hippie garb τζην, που φοροσαν λα τα κορτσια της γειτονις. Τα βραχιλια της μητρας μου βροντσανε καθησυχαστικ στους καρπος μου, καθς ασκοσα τις δεξιτητς μου με μια παλι τρπουλα απ τις παρτδες πκερ του πατρα μου. Φαντστηκα τι μουν εξωτικ, παρατημνο τσιγγνικο παιδ που 'χε μενει στο κατφλι ενς δασκλου οικονομολγου μικρς πλης και της συζγου του, μιας πωλτριας σοπερ μρκετ. Για να εμαι τσιγγνα, μουνα σγουρη τι σμαινε την παρξη κποιου εδους ελευθερας κι εξουσας που υπρχε κπου πρα ​​απ τους στεν περιτυλιγμνους φρχτες της πλης της Νας Αγγλας, σ' να μρος ξω απ το χρνο που τα δση ξυλωθκανε και στη θση τους οι χωματδρομοι γινκανε  δρμοι ασφαλτοστρωμνοι και πλατεες και μαγαζι, τριγρω περιφρξεις και χροι που οι τζογαδροι οι τεχντες των τατο κι οι δημορρτορες φρνουνε τα εμπορεματ τους τις ικαντητς τους κτω απ τρελλ στημνα τσαντρια.
     Αυτ η παλι θμηση των Τσιγγνων -την οποα απκτησα απ μια χοφτα πολιτιστικν φωτογραφιν, εικνων και παραστσεων που ποικλλουν πως οι ρλοι των παραμυθιν, οι χορευτς φλαμνκο των παλαιν βωβν ταινιν του Χλιγουντ, ο Τσιγγνος Ρυς Λι και τα κοστομια περιπτειας στα ρφια των καταστημτων κθε αποκρις -θα συνχιζαν να γνονται ακμα πιο περτεχνα στα εφηβικ μου χρνια καθς ρχισα να διαβζω ττοια κλασσικ μυθιστορματα πως: Jane Eyre, Emma, David Copperfield, Wuthering Heights και Dracula, που οι Τσιγγνοι κι οι ταξιδιτες τανε συχν φανταστικο χαρακτρες που χρησιμοποιον οι συγγραφες για να δημιουργσουν ασθηση ανομας, παραβαση της ηθικς σνδεση με το υπερφυσικ. τανε συνθως αννυμοι, liminal figures που ρχονταν σ' ντονη αντθεση με τους "καλος" πρωταγωνιστς των μυθιστορημτων και πρσθεταν να κομμτι πικντικου γοτθικο στοιχεου ακμα και στην πιο συμβατικ πλοκ. στο πιο συμβατικ ποπ τραγοδι.



     Στις αρχς της 10ετας του '80 η Cher αντικαταστθηκε απ τη Stevie Nicks, στροβιλζοντας με διαφαν αργ κνηση στο MTV, κλωνοποιντας αριστα μυστηριδεις στχους για τσιγγνους και μγισσες. Σχεδιαστς τζην ταν δσανε πρτη φορ ν εμπορικ νομα Gitano, ο ισπανικς ρος για τον τσιγγνο. Κι ταν φτασα στο κολλγιο στα τλη των '80, κπνιζα πακτα γαλλικν Gitanes με τους φλους μου στα μπαρ. Οι εικνες των Τσιγγνων γκρεμιστκανε κι μουν μαγεμνη. κανα τα μαλλι μου σε πλεξοδες, κρεμοσα μεγλους ασημνιους κρκους στα αυτι μου και ντυμνη με μακρυς φοστες πλισσ που ανεμζαν ταν περπατοσα. Στο πιο συμβατικ ποπ τραγοδι, στις αρχς των '80, η Cher δεν γνρισε ποτ να
Τσιγγνο, δεν εχε ξαναδιαβσει για τη τσιγγνικη ζω και δεν γνριζε τποτα για τις οικονομικς, πολιτικς και πολιτιστικς πραγματικτητες των περπου 12 εκατομμυρων τσιγγνων που ζοσανε στη διασπορ σ' λο τον κσμο. μουν τυχερ που απ τη στιγμ που ρχισα να διαβζω για τους Τσιγγνους στα μσα των '90, το διαδκτυο κυκλοφρησε 1η φορ ειδησεογραφικ δελτα, ιστορικς αναφορς, στοιχεα κι επιστημονικ ρευνα για τους Τσιγγνους τους Ρομ, - λλο νομα των Τσιγγνων- σε  ευρ κοιν πρα ​​απ τους ανθρωπολγους, τους λαογρφους, τους γλωσσολγους και τους ιεραποστλους.



     Την δια στιγμ, σημαντικς διατριβς πραγματοποιθηκαν απ διφορους μελετητς για τους Ρομ, να πεδο το οποο εδ και 10ετες παρεμποδστηκε απ διφορους παργοντες, μεταξ των οποων πρωταρχικ εναι τι οι Ρομ υπρχουνε στα περιθρια των πολιτισμν που κατοικον, μιλντας και τη γλσσα της χρας της περιοχς στην οποα ζουν αλλ και τη Ρομ, μια γλσσας με πολλς διαλκτους που μχρι πρσφατα υπρχε μνο σε προφορικ μορφ. Η μθηση Ρομ, για μη τσιγγνο γκντζο, εναι δσκολη, χι μνο λγω των διαλκτων και της λλειψης γραπτν κειμνων, αλλ επειδ κι οι διοι οι Τσιγγνοι προστατεουνε στεν τη γλσσα και τον πολιτισμ τους. Στο πρωτοποριακ βιβλο του 1995 Bury Me Standing: Οι τσιγγνοι και το ταξδι τους, η Isabel Fonseca γρφει για μια συνντηση μ' να τσιγγνο ακτιβιστ και δσκαλο των Ρομ. "Δεν θα μθεις ποτ τη γλσσα μας", της λει: "Για κθε λξη που γρφεις στο μικρ σου σημειωματριο, χουμε μιαν λλη -να συννυμο, το οποο χρησιμοποιομε και το οποο δεν μπορες ποτ να το ξρεις. Μπορες να μθεις αυτ αλλ δεν θα μπορες να τα χρησιμοποισεις σωστ με ποιες αποχρσεις και τι ακριβς νοματα αναλγως, μεταφρουν. Δεν θλουμε να το ξρεις. Θα 'πρεπε να γεννσεις μια Ρομανικ διλεκτο".
    Η Fonseca επισημανει πως εν αυτς ο νθρωπος χει περσει τη ζω του με τα στερετυπα και το ρατσισμ που αντιμετωπζουν οι Τσιγγνοι, ο διος βοηθ να διαιωνζεται μα απ τις παλαιτερες συκοφαντες: τι τα Ρομνι δεν εναι η σωστ γλσσα, αλλ οι κλφτες λεξοτομον. Παραδξως, τα στερετυπα κι οι ροι που συχν οδγησανε στο διωγμ των Τσιγγνων, υπρξαν επσης η προστασα τους απ την αφομοωση στον κριο πολιτισμ κατ τη διρκεια των αινων. Πργματι, οι παραστσεις γκντζο των Τσιγγνων που με ενπνευσαν για τσα χρνια εναι μεταξ των φαντασμτων που επτρεψαν στους Ρομ να διατηρσουν ναν ορισμνο βαθμ αυτονομας μσα σ' να κσμο που τους πεζε επανειλημμνα να συμμορφνονται. τσι σε πολλς περιπτσεις επτρεψαν να παραμενουν ττοιες εικνες κι ορισμνες φορς βοθησαν να ενισχυθον.
     Συμπληρωματικ θματα εναι η απουσα μιας συνεκτικς καταγεγραμμνης ιστορας των Ρομ. Με τη προδο του χρνου, οι προφορικς ιστορες για την προλευση και τα ταξδια τους χουν αλλξει τσο πολ στε οι περισστεροι Τσιγγνοι σμερα δεν χουν ιδα τι οι πργονο τους προρχονταν αρχικ απ την Ινδα, απ' που ξεκινσανε περπου το 900 τη μετανστευσ τους στη Μση Ανατολ και την Ευρπη. Οι μεταναστευτικς διαδρομς των μελετντας τη γλσσα τους, που αποτελεται κυρως απ τα χντι, αλλ κι απ τη τουρκικ, την ελληνικ, την αρμενικ κι απ κομμτια απ διφορες ευρωπακς γλσσες. Αλλ οι παραδοσιακς ιστορες και τα τραγοδια των Ρομ αναφρονται γενικ στο λαττο ντρομ, τον μακρ δρμο που χουνε ταξιδψει κι χι στο τπο καταγωγς τους. Στη πραγματικτητα, η δια η ταυττητα των Ρομ ταιριζει ρρηκτα συνδεδεμνη με αυτ την λλειψη τπου ενς φιλξενου σπιτιο, μια νοσταλγα για κτι που ποτ δεν εχανε πραγματικ.



     Αυτ η νοσταλγα γινε αισθητ κατ τη διρκεια των τελευταων 70 ετν, καθς οι κυβερνσεις σε ολκληρη την Ευρπη βλποντας τους Ρομ ως θεμελιδη αιτα ευρος φσματος κοινωνικν δεινν χουν εντατικοποισει τις εκστρατεες τους για να τερματσουνε το νομαδικ τρπο ζως τους μια και καλ. Μσα απ διφορα πογκρμ και τη δημιουργα κατοικιν (λγε με γκττο), αναναγκσανε τους Τσιγγνους να εγκατασταθον με την ελπδα τι θα γνουν νμιμοι πολτες. Επανειλημμνα, τθηκε το "Τσιγγνικο Ερτημα", μνο για να απαντηθονε, στη καλλτερη περπτωση, τα ανεπαρκ μτρα σταδιακς απομνωσης και στη χειρτερη περπτωση, πολιτικς που καταστρψανε τον παραδοσιακ πολιτισμ και την τχνη των Ρομ κι φησαν πολλς οικογνειες φτωχς κι ορφανς.
     Η επιθυμα να σταματσει η τρομοκρατα των Ρομ δεν εναι κτι νο. Ωστσο, μχρι τον 20 αι., οι σαρωτικς αλλαγς στη τεχνολογα και τα μσα μαζικς μεταφορς καναν το Τσιγγνιο Ερτημα περισστερο ζτημα -το οποο βρκε τη πιο δραματικν απντησ του στη 10ετα του '30, στη "τελικ λση" του Χτλερ. Το Ολοκατωμα, το porraimos, πως αποκαλεται απ τους Ρομ και που σημανει καταβροχθζω, περιλμβανε τη δολοφονα περισστερων απ 500.000 Τσιγγνων 1/3 και πλον του ευρωπακο τσιγγνικου πληθυσμο κενα τα χρνια. Η καταβρχθιση των Ρομ σμαινε χι μνο τη γενοκτονα του λαο τους, αλλ και τη συνεχιζμενη ρνηση του πνου τους, τη μακρχρονη διεθν αμνησα που εκτενεται σε αρκετς εκατοντδες χρνια απ τη σκλαβι, τη δωξη και την εξορα αυτν των νομδων ταξιδευτν. Ωστσο, αν η εξορα, ο πνος κι η λαχτρα εναι ουσιαστικ στοιχεα του πολιτισμο των Ρομ, το διο ισχει και για την αντοχ και τη συνεκτικτητ τους. Απ τις στχτες των προκψανε μερικς απ τις πιο μορφες κι ντονες τσιγγνικες μουσικς κι οι στχοι του 20ο αινα, πως βλπουμε στη μετφραση ενς ντουτου απ τους Τσιγγνους της Πολωνας:

Δεν χω πλον μνα,

πατρα με μαρα μαλλι.
μεινα μνος
σαν
να πεσμνο δντρο.

Αλλ' αυτ το δντρο

δεν εν' τελεως μνο:
Ο κρος νεμος φυσ
κ
ι αγγζει τα κλαδι του.

     Στη 1η στροφ, ο τραγουδιστς φωνζει τι εναι ορφανς, μνος του. συγκρνει τον εαυτ του μ' να πεσμνο δντρο, ξερριζωμνο κι ως εκ τοτου χωρς σνδεση με το παρελθν την οικογνει του. Κι εναι η μοναξι του που θα τονε κρατσει απ' την ανπτυξη, που πργματι θα τονε σκοτσει. Η 2η στροφ, που τραγουδ ο λλος, εναι μια τυπικ τσιγγνικη απντηση, δεδομνου τι προσφρει να εδος ειρωνικς νεσης. Δεν λει, "μως δεν εμαι αρκετ μνος", λει, "Αλλ' αυτ το δντρο δεν εν' τελεως μνο", επεκτενοντας τη μεταφορ μχρι το τλος του τραγουδιο, στε να μη φανταστομε το τομο αλλ το δντρο του οποου η μοναξι αναμιγνεται με τον κρο νεμο. Ψυχρ νεση, ναι, αλλ προσφρει παρηγορι στο τομο και, το σημαντικτερο, στους Τσιγγνους στο σνολ τους, επειδ δεχνει μια βαθει κατανηση της μοναξις και της εξορας, μια κατανηση που γεννιται απ την εμπειρα. Η παρδοση τραγουδιν σχετικ με την εξορα εναι ακριβς αυτ που συννωσε και κρτησε τους Ρομ μαζ απ γενι σε γενι: Εμαστε μνοι ναι, αλλ εμαστε μνοι μαζ.



                                             Βιογραφικ


     Η Μπρονισλβα Βισς (Bronisława Wajs (17 Αυγοστου 1908, Lublin - 8 Φλεβρη 1987, Inowrocław) τανε κλασσικ ποιτρια  και τραγουδστρια των Ρομ της Πολωνας. μειινε κοινς γνωστ με τ' νομα που της δωσε η μητρα της κατ τη γννα, στα Ρομ: Παποσσα (Papusza = Κοκλα) κι υπρξε μια απ τις πιο γνωστς ποιτριες Ρομ που γνανε ποτ ευρως γνωστς. Μεγλωσε νομαδικ μαζ με την οικογνει της στη Πολωνα ως μλος ενς kumpania μιας οικογνειας. τανε καλλιτεχνικ φλβα, ασυνθιστη για τους Polska Roma κενης της εποχς. μαθε να διαβζει δνοντας κοτπουλα που κλεβε, σε αντλλαγμα για μαθματα με τους ντπιους χωρικος. Κθε φορ μως που τη πινανε να διαβζει, καθς αυτ ταν εντελς ασυνθιστο στην εποχ, στην ομδα, αλλ και στο φλο της, τη δρνανε και το βιβλο της το σκζανε κι αυτ κλαιγε.
     Τη παντρψανε απ μικρ στα 15 (κατ τα συνθει τους), με το ζρι, με το θεο της που τανε πολ μεγαλτερς της αλλ σεβαστ πρσωπο στη φυλ κι αρπστας δεξιοτχνης, ονματι Dionizy Wajs, με μια παραδοσιακ τελετ. τανε πολ δυσαρεστημνη και δυστυχισμνη με το γμο της και πρε  τη συνθεια να τραγουδ. σα διξοδο για τις απογοητεσεις με το σζυγ της, ο οποος μως, συχν τη συνδευε με την ρπα. Σντομα αφο μαθε να τραγουδ, ρχισε να συνθτει δικς της μπαλλντες και τραγοδια βασισμνα σε παραδοσιακς ιστορες και τραγοδια των Ρομ, στη γλσσα αυτ.



     Το 1949 τυχε να την ακοσει ο Πολωνς ποιητς Jerzy Ficowski που αναγνρισε αμσως το ταλντο της. Πολλ απ τα ποιματ της ασχολθηκαν με τη νομαδικ ζω, κοιν θμα στη ποηση των Ρομ. Παρλο που το χρησιμοποισανε για να περιγρψουνε την επιθυμα να επιστρψουνε στον ανοιχτ δρμο, ο Ficowski δικρινε τη λαχτρα της για ρζωμα και πως πρπει να εγκατασταθε κπου, στε να μην εναι πια νομδα. Δημοσευσε αρκετ απ τα ποιματ της σ να περιοδικ με ττλο Problemy μαζ με μια συνντευξη με τον Πολων ποιητ Julian Tuwim. Αν κι απ τη μα πλευρ τα ποιματα κνανε γνωστ για 1η φορ τη Παποσσα στο πολωνικ ακροατριο, απ την λλη, η συνντευξη και, πνω απ 'λα, η μαρτυρα της για τους Πολωνος Ρομ, που συνδεται μ' αυτ, προκλεσε αρνητικ στροφ στη ζω της, της αποκλυψης των μυστικν της γηγενς κουλτορας της στους gadjos (οι μη Ρομ).
     Αυτ η δρση της που συνδετανε με τη δρση των Ρομ, τυχε να συμπσαι με τις κινσεις της πολωνικς κομμουνιστικς κυβρνησης που φτσανε στο αποκορφωμ τους το Σεπτμβρη του 1952 (γνωστ κι ως Δρση Γ Η Μεγλη Ανσταση), που 'χε σα στχο τη δημιουργα της πρτης απογραφς των Πολωνν Sinti και Roma, την εγγραφ τους στα μητρα την υποχρεωτικ παραχρηση δελτων ταυττητας κσι παρλληλα τη δημιουργα οικισμν, που θα στεγζονταν λοι μαζ, -κτι σαν να γκττο δηλαδ.



     Οι καταγγελες της Παποσσα και του Φιτσφσκι ως υποστηρικτς, ακμη κι αντθετες με την αναγκαστικν αυτ διευθτηση των Ρομ, δεν λφθηκαν υπψιν, αν κι ο νμος που επιβλλει την απαγρευση της περιπλνησης δεν εισχθη παρ το 1964. Παρμοια νομοθεσα ρχισε να εκδηλνεται σε γειτονικς χρες πως η Τσεχοσλοβακα (1958 ), η Βουλγαρα (1958) κι η Ρουμανα (1962). Η δια η Παποσσα εγκαταστθηκε στη δυτικ πολωνικ πλη Gorzów Wielkopolski, περνντας το μεγαλτερο μρος της ζως της σ' να σπτι στην οδ Kosynierów Gdyńskich, που σμερα φρει μια πλκα αφιερωμνη σε αυτν.

     Η κοιντητα των Ρομ σντομα ρχισε να θεωρε τη Παποσσα ως προδτρια, την απειλοσε που μλησε ανοιχτ, ετε για να αποκαλψει τις λεπτομρειες της γλσσας, του πολιτισμο, των εθμων και του κοινο νμου των ρουμνων, ετε για τις επαφς της με τους gadjos,  με συνπεια -τσι νομσανε- τις αντινομιακς κινσεις της κυβρνησης. Η Παποσσα ισχυρστηκε τι ο Φιτσβσκι εχε εκμεταλλευτε το ργο της, αλλ η φυλ την απβαλε. Οι εκκλσεις της πεσαν στο κεν κι ο Σρο Μπαρ (Μεγλο κεφλι, Πρωτογροντας στη κοιντητα των Ρομ) τη κρυξε ακθαρτη. Εξορστηκε απ τον κσμο των Ρομ και σταμτησε τις επαφς της με τον Ficowski. Στη συνχεια, πρασε 8 μνες σε συλο κι στερα, τα επμενα 34 χρνια της ζως της ζησε μνη κι απομονωμνη ως το θνατ της, το 1987 (φυγε κοντ στα 80 της χρνια). Ο Ficowski παρμεινε ο σημαντικτερος θαυμαστς και γνωρζοντας τη μεγαλοπρεπ κληρονομι και τη μοναδικ της θση στη πολωνικ τχνη των Ρομ, τη λτρευε για λη του τη ζω.



     Το μεγαλτερο μρος του ργου της Παποσσα περιελμβανε παραδοσιακος τσιγγνικους στχους μαζ με κποιες ασυνθιστες πτυχς πως η γραφ των σε μια μοναδικ μορφ και γλσσα. Το μεγαλτερο μρος της δουλεις της αφοροσε νοσταλγα, λαχτρα για τη φση κι (ιδιατερα) ασθημα απλειας κι απουσας.
    Δημοσευσε ποιματα συχν απ τα τλη της 10ετας του '40 ως τα μσα του '50, ταν απεβλθη απ τη ζω των Ρομ, πρτα στα πολωνικ λογοτεχνικ περιοδικ κι πειτα σε δικ της βιβλα. Δημοσευσε και πλι για μικρ χρονικ διστημα στα τλη του '60. Υπρχει νας μθος τι η Παποσσα τιμωρθηκε για την παρξ της ως ποιτρια, διτι, πως λνε, οι γυνακες Ρομ δεν επιτρπεται να εναι ποιτριες. Ωστσο, η σνταξη ποιημτων αποτελε συχν χμπι ανδρν και γυναικν Ρομ.
     Προς τιμ της:

 * Το ρομανικ θατρο Romance στην Ουκρανα, κανε μια παρσταση για τη Παποσσα.

 * Υπρχει να μνημεο  στη μνμη της Papusza στο Gorzów Wielkopolski.



 * Yπρχει μια πλκα που φρει τ' νομ της στο σπτι της οδο Kosynierów Gdyńskich, που διμενε τα τελευταα χρνια της ζως της:



 * Η Zoli, το 4ο μυθιστρημα του Αμερικανο συγγραφα Colum McCann, που γεννθηκε στην Ιρλανδα, ακολουθε τη ζω της Marienka Novotna, με το παρατσοκλι "Zoli", μια φανταστικ Σλοβκα γυνακα Ρομ. Η ζω της εναι χαλαρ βασισμνη σ' αυτ της Bronisława Wajs: Η Zoli διερευν τις διξεις των Ρομ που αντιμετωπζουνε στη διρκεια του Β' Παγκ. Πολ., καθς και τις επιπτσεις του σοσιαλισμο στη κουλτορα και τον τρπο ζως των Ρομ.

 * Μα πολωνικ ταινα που ονομζεται Papusza κι αφορ στη ζω της κυκλοφρησε το 2013.

 

Περννε οι Τσιγγνοι
με μεγλο καραβνι,
οι ρδες γυρνν και τρζουν
τ' λογ τους χλιμιντρζουν
τα σκυλι πειννε και γαυγζουν
κτω απ' τα κρρα τους, δεμνα.

Το μνυμ τους χεται στον νεμο.
Οι ντρες λνε στις γυνακες
τα τσαντρια να μαζψουνε,
γιατ απ παντο μας διχνουν.

Φωνζουν απ μακρυ, μας διχνουν.
Θε μου σταμτα τη βροχ,
κψε τη καταιγδα,
το τσαντρι μ' εναι τρπιο
κι η σκεπ κατεστραμμνη.

 *
Μια οδς στη γεντειρ της χει πρει τ' νομ της: Παποσσα!



=======================

                                Για να μενουμε στο κλμα

     Η Τριγκοντ συνεχζει: Μεταξ των ισχυρτερων στχων που προκυψαν απ τα πογκρμ ταν εκενοι που συγκροτθηκαν απ μια νεαρ Πολων Τσιγγνα που λεγτανε Bronislawa Wajs, αλλ τανε γνωστ σα Papusza, η λξη Ρομ για τη "κοκλα" -το παιγνδι κι χι η λξη που χρησιμοποιομε για να περιγρψουμε μιαν μορφη κοπλλα. Γεννθηκε κπου μεταξ 1908-10, ταν μρος μιας μεγλης κομπανας, μιας οικογνειας που ταξδεψε σε ολκληρη τη Πολωνα και τη Λιθουανα σε κρρα με λογα μχρι τα μσα της 10ετας του '60, ταν η πολωνικ κυβρνηση, πως κι οι υπλοιπες, βαζε τλος στην περιπλνηση ζως τους. Τα μλη της οικογνειας της Παποσσα ταν μουσικο, που, πως λει κι η Fonseca, "κρεμσανε τα μεγλα τους πουκμισα σε ρθια θση πνω απ τα βαγνια σαν πανι". ν ασυνθιστο παιδ, η Papusza μαθε να διαβζει και να γρφει κλβοντας κοτπουλα στα χωρι που σταματοσανε. Θα φρνει τα πουλι στους ντπιους με αντλλαγμα τα μαθματα και βιβλα, τα οποα κρατοσε καλ κρυμμνα, γιατ ταν μεγλωνε στη διρκεια της 10ετας του '20, απαγορετηκε η παιδεα στους Τσιγγνους. ταν μια πρακτικ gadjo κι επομνως ακθαρτη. (Οι Ρομ χουν αυστηρος νμους καθαρτητας -ναν καμπτο κδικα πρακτικν, τελετουργιν και ταμπο που πρπει να ακολουθονται για να διατηρηθε η καθαριτητα. Οι Gadje, οι συνθειες και τα υπρχοντ τους θεωρονται ιδιατερα ακθαρτα, mahrime κι ρα ποιος συνδεται μαζ τους για οποιονδποτε λγο πρα ​​απ το εμπριο λλες αναπφευκτες συναλλαγς εναι εκτεταμνα βρμικος, μαχρμε, κι υπκειται σε απομκρυνση απ την ομδα).



     πως εδαμε πριν με το τσιγγνικο ντουτο, τα περισστερα Τσιγγνικα τραγοδια, διτι χουν περσει απ το στμα σε στμα δια μσου των ετν, μιλνε για μια καθολικ εμπειρα, που δεν κατχει καννας συγγραφας κι ως εκ τοτου δεν υπρχει ιδιατερος μρτυρας καταγραφας, γεγονς,που τα καθιστ και διαφορετικ απ τα συνθη αλλ και μοναδικ στο εδος τους. Θα μποροσαν να πονε την ιστορα σχεδν κθε τσιγγνου. πως κι οι διοι οι τσιγγνοι, τα τραγοδια αυτ υπρχουν εκτς του εγγεγραμμνου χρνου και της ιστορας, καθς λειτουργον ως σνδεσμοι σε να παρελθν που χει ξεχαστε πολ καιρ. Πολλ απ τα τραγοδια της Παποσσα χουνε ρζες σε αυτ τη προφορικ παρδοση. Αυτοσχεδασε σε πολλος απ τους υπρχοντες στχους κατ την εκτλεση, κι οι περισστεροι απ αυτος τανε για τη μοναξι της και τη λαχτρα της για το παρελθν. Μερικο απ' αυτος χουνε τη παραδοσιακ γενικ διαχρονικτητα και τη καθολικτητα του τσιγγνικου τραγουδιο, αλλ λλοι χουν να εδος εξειδκευσης κι οικειτητας ακμα σπνιο στη ποηση και το τραγοδι των Ρομ σμερα. Τραγοδισε για συγκεκριμνους ανθρπους στιγμς, πως σε αυτ τη μπαλντα που ονομζεται Σκουλαρκια Απ Φλλα:

Το φτωχ κορτσι του δσους
μορφο σα πιπερι
Θλησε να φορσει
Χρυσ σκουλαρκια.

Πρεσβτερες τσιγγνες

και νεαρ κορτσια
Μαζψανε ξλα στο δσος.
ναψαν μια τερστια φωτι στο ποτμι
Και τραγοδησε να μορφο τραγοδι
Τσιγγνικα σκουλαρκια:
Ω! μορφο σκουλαρκι μου,
Μου δνεις ομορφι,
Ραγζεις τη καρδι του καθενς!

Ο νεμος εχε φουντσει τις φλγες,
Ο ποταμς κουσε το τραγοδι
Και το πγε μακρυ στον κσμο.
Δεν ξεραν πς απ πο
να δρινο φλλο με μλα βελανιδις
Πγε στην αγκαλι του κοριτσιο
-Θα τους κνουμε υπροχους-

Τσιγγνικα σκουλαρκια!
Πσο μορφη εσαι,
Σκουλαρκια απ φλλα!
Τα δρινα μλα που φρνεις
πως οι πολτιμες πτρες!

    Το καλοκαρι του 1949, ο Πολωνς ποιητς Jerzy Ficowski τυχε ν' ακοει τη Παποσσα να παζει τα τραγοδια της. Πολλ χρνια πριν εχε μελετσει τους πολωνος τσιγγνους. τανε σμβουλος της κυβρνησης για το Τσιγγνικο Ερτημα και γρφει να βιβλο που τελικ θα γνει η πρτη σε βθος δημοσιευμνη μελτη των Πολωνν Τσιγγνων. Αμσως αναγνωρζει το μοναδικ ταλντο της Παποσσα κι ταν ανακαλπτει πως εναι καταγεγραμμνο, την ωθε να γρψει τα τραγοδια της και στα πολωνικ για να τα δημοσιεσει. Την πεισε τι, μοιρζοντας τους στχους της με τους μη Τσιγγνους, θα βοηθοσε στη καλλτερη κατανηση τους. Οι Ναζ τους εχανε σκοτσει λους εκτς απ τους 15.000 Πολωνος Ρομ κι η τχη εκενων που επιβωσαν ταν σε μεγλο βαθμ στα χρια της κυβρνησης. Ο Φιτσφσκι επε στη Παποσσα τι θα μποροσε να επηρεσει την απφασ της με τρπο που θα βοηθοσε τους ανθρπους της. ρχισε να γρφει τα τραγοδια της στα Ρομνικα, χρησιμοποιντας το πολωνικ αλφβητο. Ο Ficowski στη συνχεια τους μεταφρζει στα πολωνικ. Η Fonseca εξηγε: "Τον Οκτβρη του 1950, πολλ απ τα ποιματα της Παποσσα δημοσιευτκανε σ' να περιοδικ με ττλο Problemy, παρλληλα με μια συνντευξη με τον Ficowski απ τον διακεκριμνο ποιητ Julian Tuwim, μιλντας για τα δειν της περιπλνησης και το κομμτι τελεινει με μια μετφραση των Ρομ της Κομμουνιστικο Διεθνος".


Mε τον νεμο
τα πρσινα φλλα ταλαντεονται,
οι νεαρς κουκουβγιες
μπρος στη γερασμνη
υποκλνονται.
να πρσινο φλλο ψιθυρζει,
μια περιπλανμενη καρδι αργοσβνει
κι να μαρο κορκι θρηνε
για το χαμ της.

Το μεγλο δσος

σιγοτραγουδ απαλ,
η μαρη γη να τρμει
πενθντας την εμφαντικ.
Το θνατο αρνεται να δεχτε,
ενς μικρο παιδιο,
καθς αυτ τα μαρα μτια του
τα κλενει αργ.

Πατρικ δσος, μεγλο δσος,

λυπσου με,
σφλισε τα σκλια μου!

     Ο Φιτσβσκι συζτησεν επσης τα δειν της περιπλνησης "στη 1η κδοση του βιβλου του,Οι Τσιγγνοι Στη Πολωνα, που δημοσιεθηκε το 1953. Στο σημεο αυτ η κυβρνηση ασκε πισεις για την αναγκαστικ διευθτηση του θματος ων Τσιγγνων. εχε δημιουργσει και θεσπσει ν ευρ πργραμμα που ονομαζτανε Great Halt. Ο Ficowski υιοθτησε το πργραμμα, χρησιμοποιντας την δια τη Papusza σαν απδειξη των πλεονεκτημτων μιας καθιερωμνης ζως. που προκλθηκε απ κρατικ επιχοργηση, και την εγκατστησε σε να τσιγγνικο συγκρτημα κατοικιν. Ο Φιτσφσκι γρφει:

   "Η μεγαλτερη περοδος γραφς της ποησης της Papusza τανε κοντ στο 1950, αμσως μετ την εγκατλειψη του νομαδικο τρπου ζως, σε μια κρσιμη καμπ στην ιστορα των Τσιγγνων της Πολωνας και σε μια περοδο αυξανμενου δρματος για ολκληρο το λα. Η Papusza συμμετεχε και πρε μρος σ' αυτ τα κινματα, και τα τραγοδια της εναι οι μοναδικο καλλιτεχνικο περιγραφικο στχοι που δοθκανε στο δρμα".

    Για να περιγρψει τη περοδο γρω στο 1950 ως το πιο παραγωγικ της κομμτι, η αιτα τανε το να τη πεσει να μεταφρει τα λγια στο χαρτ, ξεφεγοντας πια απ το στμα σε στμα. Η Παποσσα εχε συνθσει εκατοντδες τραγοδια τα τελευταα χρνια πριν συναντσει τον Ficowski. Οι γραπτς καταγραφς των ποιημτων της δεν μπορον να εξομοιωθον με τη παραγωγικτητα, γιατ εναι αδνατο να πομε ποια απ αυτ τα ποιματα τανε καινοργια και ποια ταν αυτ που απλ αντιγρφηκαν απ τη μνμη. σο για τη περιγραφ του Ficowski της ως "συμμετχουσα και δια στματος σε αυτ", θα πρπει να κρατσουμε αυτ τη φρση στο μυαλ μας ταν διαβζουμε αποσπσματα απ το τραγοδι της Παποσσα με ττλο (πως πολλ απ τα τραγοδια της), Τσιγγνικο Τραγοδι Βγαλμνο Απ Το Νου Της Παποσσα.

Λατρεω τη φωτι σα τη καρδι.

Οι νεμοι εναι μικρο και ζοφερο
Κτπησαν τη τσιγγνα τη μικρ
Και την οδγησαν στο κσμο μακρυ.

Οι βροχς σβσαν τα δκρυα μου,
Ο λιος-ο χρυσς ρομ πατρας-
Ζστανε το σμα μου
Κι υπροχα τραγοδησε στη καρδι μου
-τ' λογα των ρομ εναι κοντ!
Ξπνησε τους γκτζες
Αλλ χαρεται μια τσιγγνικη καρδι.

Ω πσον μορφο να ζεις
και τη νυχτι να πηανεις στο ποτμι,
Να δρχνεις εκολα το ψρι,
πως το κρο νερ, στο χρι σου
Στο ουραν η κτα, τα κοτπουλα
Και το τσιγγνικο το κρρο,
Προβλλουν λο των ρομ το μλλον,
Και το ασημνιο το φεγγρι,
Ο πατρας των προγνων απ την Ινδα,
Μας δνει λμψη με το φως,
Κοιτζει τα παιδι μες στη σκην,
Φωτζει τη τσιγγνα μνα
να μπορε να νανουρε το μωρ καλ.

Κανεις δεν με καταλαβαινει,
Σ' αυτ που χρνια τρα λω.
Μνο το δσος και το ποτμι.
Τα εχεν λα, λα χαθκανε,
Τα πντα, λα πγανε μ' αυτ.
Κι αυτ της νιτης μου τα χρνια.

     Αυτ το βαθ προσωπικ τραγοδι, αντ να μιλ για οποιαδποτε κυβρνηση, χαρζει να χαμνο τρπο ζως.
     Ο Ficowski πστευε πραγματικ πως η διευθτηση αυτ θα βελτωνε τη κατσταση των Τσιγγνων, θα 'φερνε παιδεα, θσεις εργασας και μια καλλτερη ζω. Αλλ προσπαθντας να βοηθσει τους Τσιγγνους, υποστριξε επσης να τρπο για να τους αποξενσει περαιτρω, αυτ τη φορ με τη γκετοποηση τους σε κυβερνητικ ελεγχμενους οικισμος. Σε μια πολ πιο πρσφατη, αναθεωρημνη κδοση των Τσιγγνων Της Πολωνας, που δημοσιεθηκε στη 10ετα του '80,  θα γρφει με μεγλη λπη για τα αποτελσματα του Μεγλου Ερωτματος, λγοντας τι αν κι χει βελτιωθε το θμα, τα περισστερα απ τα τομα που 'λαβαν εκπαδευση φυγαν απ τη τσιγγνικη κοιντητα κι οι περισστερες παραδοσιακς τχνες κι θιμα των Ρομ αδρανσανε και ξεχαστκανε σχετικ. "Σε μερικς ομδες," γραψε, "μετ την απλεια ευκαιριν να ασκσουνε παραδοσιακ επαγγλματα, η κρια πηγ ζως γινε απαρατητη στην υπλοιπη κοινωνα".



    Η μορα της Παποσσα δεν τανε καλλτερη. Ο λας της την εδε ως συνεργτη της κυβρνησης στη καταστροφ του παραδοσιακο τρπου ζως των Τσιγγνων. Λγους μνες μετ απ την εμφνιση των ποιημτων της στο Problemy, μια ομδα τσιγγνων την επισκφτηκε και την απειλοσε με απλαση, αν επτρεπε να δημοσιευθον λλα τραγοδια για το κοιν του gadjo. Αλλ κενη τη στιγμ πολλ απ τα ποιματ της προετοιμζονταν για κδοση στο βιβλο του Ficowski. Πγε στην νωση Πολωνν Συγγραφων στη Βαρσοβα για να ζητσει τη βοθει τους. θελε απελπισμνα να τραβξει τα ποιματ της απ το βιβλο. ταν δεν της βοθησαν, γιατ το πργμα πλον εχε δρμολογηθε, πγε στον εκδοτικ, αλλ οι συντκτες δε μποροσαν να καταλβουν να ποιητ που δεν θελε να δημοσιευθονε τα ποιματ του. Αφο απτυχε,, επστρεψε στο σπτι, καψε λα τα ποιματ της -τουλχιστον 300 απ αυτ- κι γραψε στο Ficowski να τον ικετεσει να σταματσει την κδοση. "Αν ρθουνε στο φως αυτ τα τραγοδια", του επε, "θα με γδρουνε ζωνταν... ο λας μου θα 'ναι γυμνς μπρος σε τσα στοιχεα. Αλλ ποιος ξρει, σως να δημιουργσω ν λλο δρμα, σως να πιο μορφο", μας αναφρει η Φονσκα.
    Αυτ το απσπασμα αντικατοπτρζει πλι πως τη παλι τσιγγνικη ψυχρ νεση. Η Ππουσσα ξερε πως τανε πια πολ αργ κι τι δεν ταν η δημοσευση των τσιγγνικων ποιημτων εν γνει που θα φηνε τους ανθρπους της γυμνο ενντια στα στοιχεα -οι γλωσσολγοι κι οι ανθρωπολγοι εχανε καταγρφει τσιγγνικα τραγοδια για αρκετς 10ετες κι οι τσιγγνοι παζανε τραγοδια για τους gadje για αινες. Αντθετα, η δημοσευση αυτν των συγκεκριμνων ποιημτων σε αυτ το συγκεκριμνο πλασιο τανε τσον επικνδυνη. Παραδοσιακ, οι Ρομ εκτελονε δο εδη τραγουδιν: αυτ για τους gadje κι αυτ για τον εαυτ τους. Τα τραγοδια για την ευρεα κατανλωση προς τους ξνους προορζονται να παρουσισουνε μνο τη πρσοψη, στην εικνα των Τσιγγνων που λοι χουμε να περιμνουμε. Αλλ το αληθιν τσιγγνικο τραγοδι, το "βαθ τραγοδι" διατηρθηκε για να παζεται μνο ανμεσα σε Τσιγγνους. Τα τραγοδια της Παποσσα εξθεσαν τη δικ τους εικνα εκενη τη βαθει κι επομνως την δια τη ψυχ των Τσιγγνων.
     Τα ποιματα εκδθηκαν κι η Παποσσα προσχθη ενπιον του Σρρο Μπρο (Μεγλο Κεφλι πρεσβτερος) η αντατη πολωνικ τσιγγνικη αρχ. Δηλθηκε μαχρμη κι αποβλθηκε απ τη κοιντητα. Μετ απ' αυτ, εχε κλειστε σ' να ψυχιατρικ συλο που πρασε 8 μνες. Στη συνχεια ζοσε μνη της για τα επμενα 34 χρνια μχρι το θνατ της στις 8 Φλεβρη του 1987, σε ηλικα κοντ στα 80 της χρνια. 34 χρνια απραντης κι απστευτης μοναξις. Μια απβλητη απ' λα σα αγπησε και την αγαπσανε. Αλλ κυρως αυτοαπεβλθη -απεκδθηκε- το μρος εκενο του εαυτο της που το αγαποσε πιτερο απ' λα: τη γραφ και παρουσαση τραγοδισμα των βαθιν της στχων. Μια παρας, ξνη μσα στο διο της το σμα.
    Η απλαση της Παποσσα μπορε να φανεται ακραα, αλλ εναι σημαντικ να 'χουμε κατ νου πως αυτ ταν η αρχ της 10ετας του '50 κι τι το Ολοκατωμα εξακολουθοσε να 'ναι ζωνταν μνμη για τους Τσιγγνους. Πολλο απ τους επιζντες εχαν ανακριθε κι εξετστηκαν απ ναζιστς εθνογρφους, οι οποοι κατφεραν να καταγρψουνε περισστερα απ 30.000 γενεαλογικ δντρα των Ρομ. Στο ουσβιτς, τα παιδι των τσιγγνων ταν τα αγαπημνα αντικεμενα του Δρ Joseph Mengele -σχεδν κανν απ αυτ δεν επζησε. Για την οπτικ των Τσιγγνων, οι gadje -λοι οι gadje-ταν επικνδυνοι. Να θυμσω εδ πως στην δια περπου εποχ, σως λγο νωρτερα, ζησε, δρασε αλλ κι υπφερε κι ο λλος μεγλος τσιγγνος κιθαρστας της τζαζ, ο Τζνγκο Ρινχαρντ.



     Η δια η Παποσσα εχε γρψει τραγοδια για τη καταστροφ. ν απ αυτ περιγρφει το πως κρφτηκε και ξφυγε απ τους Ναζ στα δση στη διρκεια του χειμνα. Αυτ το απσπασμα παρμνο απ το Bloody Tears: What We Went Through Under the Germans in Volhynia in the Years '43 and '44 (Ματωμνα Δκρυα: Αυτ Που Περσαμε Απ Τους Γερμανος Στη Βολυνα Στα 1943-4) καταδεικνει τη συμμαχα των Τσιγγνων με τους Εβραους στη διρκεια του Ολοκαυτματος:

Ω, μικρ μου αστρι,
ω χαραυγ, πσο μεγλη εσαι!
Τφλωσε των Γερμανν τα μτια!
Δεξ' τους λα τα λθος μονοπτια!
Μη τους δσετε τον σωστ δρμο,
Δεξτε τους το λθος δρμο,
τσι στε τα εβραιπουλα
και τα τσιγγανκια παιδι
να μπορσουνε να ζσουν.

Ο χρυσς χειμνας προελανει,
Χινι πφτει στο χμα, στα χρια
πως τα μικρ αστρια.
Τα μαρα μτια εναι παγωμνα.
Οι καρδις λες πεθανουν...

    Αυτ το τραγοδι, μεταξ λλων, δημοσιεθηκε στις αρχς της 10ετας του '50 απ το Ficowski στο βιβλο Songs of Papusza. Απ' σο ξρω, αγγλικ μετφραση αυτο του τμου δεν χει ακμη δημοσιευθε, αλλ μια αγγλικ ανασκπησ του δημοσιεθηκε το 1956 στην εφημερδα Χρονικ Της Κοινωνας Τσιγγνων Lore. Ο δε συντκτης της αναθερησης αυτς Ε. Mann, γρφει πως η απντηση στα ποιματα της Παποσσα εναι διαφορετικ απ' αυτ που ο Φιτσβσκι επιθυμε να δημιουργσει με τη δημοσευσ τους, υπονοντας πως τα τραγοδια της εναι λιγτερο προντα μπνευσης, παρ συνειδητ τυχαα συντεταγμνα. 
    Εκτς απ μια πολ σντομη περοδο στη 10ετα του '60, η Papusza δεν γραψε ποτ ξαν μετ τη τακτοποησ της. ταν ρωτθηκε γιατ, απντησε απλ: "Το ψρι που κολυμπ χει καλλτερη γεση".

                         Μσα Στη Ποηση Της Παποσσα

    Η ζω κι η ποηση της Παποσσα δεν μπορον να περιοριστονε σε μιαν απλ αναπαρσταση της τχης των Τσιγγνων τον 20 αι.. Ωστσο, ταν κποιος δει προσεκτικ, βλπει μες στη ζω και τη δουλει της, πως διαφανεται να η μετβαση του πολιτισμο της απ την ορμητικτητα, τη νομαδικτητα, στη παιδεα. Πρκειται για μια μετβαση που για το μεγαλτερο μρος της Δσης πραγματοποιθηκε σε μια περοδο αρκετν εκατοντδων ετν. Αλλ για τους Τσιγγνους χει επιταχυνθε απ τη τεχνολογα και τη τερστια ανγκη για τη διρκεια μιας ζως. Εν για πολλος αινες ταν ο αναλφαβητισμς των Τσιγγνων που τους βοθησε να επιβισουν κρατντας τους ξεχωριστος κι αυτοσυντηρομενους, σμερα εναι η παιδεα τους που θα τους βοηθσει να επιβισουν, ακμα κι αν καταστρφουν μεγλο μρος της παραδοσιακς τους κουλτορας -του τρπου ζως τους. Η Παποσσα αρσει και σ' να λλο Τσιγγνικο Τραγοδι Βγαλμνο Απ Το Νου Της Παποσσα:

Ο καιρς των περιπλανμενων Τσιγγνων
χει περσει προ πολλο.
Αλλ τους βλπω, εναι φωτεινο
Δυνατο και καθριοι πως το νερ.
.
Μπορετε να το ακοσετε
Κυκλοφορε σαν θλει να μιλσει.
Αλλ το φτωχ, δεν χει τι να πει
Εκτς απ το ασημνιο πφλασμα
Και τον αναστεναγμ.

Μνο το λογο, βσκωντας το χορτρι,
Ακοει και καταλαβανει το αχ.
Αλλ το νερ δεν κοιτ πσω.
Κυλ και φεγει, τρχει μακρυ,
που μτι δεν θα τη δει,
Εκε περιπλανιται το νερ.

    Αυτ που αγαπ σ' 'αυτ το ποημα εναι πς η Παποσσα θρηνε την απλεια του ποταμο, του δσους, της ταξιδιρικης ζως, ακμα κι ταν τα λγια της δεχνουν τι εξακολουθε να εναι ρρηκτα συνδεδεμνη με λα αυτ τα πργματα, αν χι κυριολεκτικ, ττε πνευματικ. Ο ποταμς γνεται μια συλλογικ μεταφορ για τους γριους κι ανσχυρους Τσιγγνους. πως και στο παραδοσιακ τσιγγνικο τραγοδι για το πεσμνο δντρο, η ανθρπινη κι η φυσικ ονττητα (δντρο, ποτμι) σταδιακ δεν μπορον να φανονται, να διακρνονται. Ακμη πιο ενδιαφρον εναι μια μεταμρφωση που συμβανει ταν μετατοπζει την αντωνυμα για τον ποταμ απ "αυτ" σε "αυτ". Με τη μετβαση στο θηλυκ, η Παποσσα δεν μιλ πια για τον ποταμ τον λα της σα κτι ξεχωριστ απ τον εαυτ της: Εναι ο Ποταμς.



Πση πενα! Πση φτχεια!

Τσο πολ θλψη! Δρμοι πιτεροι!
Τσες σκληρς πτρες σκζουν τα πδια μας
Πσες σφαρες συρζουνε στ' αυτι μας!
Πση λσπη! Πση θελλα!
Πσα ματωμνα δκρυα ακμα!
Πσα μαλλι, πσες πλεξοδες
Στολζουνε κλαδι τη νχτα,
απ' τα Ρομ κεφλια μας!

Μγα Θε, που 'σαι στον Ουραν,
σ' εκλιπαρομε, σσε τη ζω μας!
Τση φτχεια και μιζρια βισαμε!
Τχα μορα δε μ' αφνει τη ξεκοραση;
Σαν του χειμνα τα πουλι τα ψρια,
που πινονται σε κποιο αγκστρι,
τσι κι ο φβος μας μαστζει,
κι η κακ τχη μας σκοτνει.

Αφστε λους τους Τσιγγνους
να μαζευτον εδ σιμ μου
εδ στο δσος, το μεγλο
που μια τερστια φωτι θ' ανψω
κι λα απ τον λιο λμπουν.
Ας τους να ρθονε στο τραγοδι μου
λοι απ παντο τσιγγνοι,
Για να ακοσουνε τα λγια μου,
Και να τους απαντσω.

    Σμερα, 10ετες μετ την απομκρυνσ της απ τη κοιντητα των Ρομ, η σημασα της Παποσσα σα ποιτρια και πολιτιστικ μορφ, αναγνωρζεται ευρως απ τους Τσιγγνους και τους μη. Μσα απ αυτν, εγ ο διος καταλαβανω χι μνο τον περπλοκο και συχν αντιφατικ χαρακτρα της τσιγγνικης ζως, αλλ και τους τρπους με τους οποους η ανγνωση κι η γραφ μεταβλλουνε βαθι τους ατομικος και συλλογικος τρπους παρξης, προωθντας τη γενεαλογικ σνδεση καθς και την ανακατωσορα. Ακμη κι πως πολλο ηλικιωμνοι Πολωνο Ρομ εξακολουθον να θεωρον τι η Παποζα εναι προδτρια του λαο της, αλλ κι ακθαρτη, γιορτζεται απ τους νεαρος τσιγγνους καλλιτχνες σα μα απ τις μεγαλτερες επιρρος τους. Τα ποιματ της μελωποιονται με τη παραδοσιακ τους μουσικ κι ργα γρφονται και παζονται για τη ζω της. πως ο Adam Bartosz, διευθυντς του Εθνογραφικο Μουσεου Tarnów στην Πολωνα, δηλνει:

   "Η Papusza εναι εξσου σημαντικ για τους Ρομ πως ο Jan Kochanowski τανε στους Πολωνος κι ο Σαξπηρ στην Ευρπη".


     
                                Επλογος-Συμπρασμα

     Εδ κλενει ακμα να ρθρο για το οποο καμαρνω εξ σου με τα πριν, και κλενοντας θα 'θελα να δεξω το μεγλο κατρθωμα αυτς της κατ τ' λλα -κι σως και για πολλος μλιστα- ασμαντης τσιγγνας. Στην αρχ πως διαβσατε, γραψα: "η μορα της τανε προδιαγεγγραμμνη" κι αμσως σπευσα να το θολσω, ρωτντας: μπως χι; Ε λοιπν αυτ αποτελε και το κατρθωμ της! Κι εξηγομαι:
     ταν κανες γεννηθε με τη ρετσινι του κλφτη, του αλτη, του καιροσκπου και του Νονημ, σπνια δεν επαληθεει αυτ τη ρετσινι. Ειδικ δε αν δεν χει τις ευκαιρες και φυσικ και την απαιτομενη στω στοιχειδη μρφωση. Σε λα τοτα, προσθστε και το γεγονς πως το τομο αυτ τανε γυνακα και φυσικ και τη χρονολογα πρτης δρσης της, κοντ στα 1920, που π.χ. στο Παρσι εχαμε τη μπελ επκ. Ε λοιπν εκενη η γυνακα, κατφερε να τα πολεμσει λα τοτα. Τα 'βαλε με ναν ολκερο κσμο -χι μνο τη ρτσα της- και κατφερε να αποτξει πνωθ της τη ρετσινι της ανπαρκτης χαμνης ψυχς σ' να δσος, να ποταμ, σ' να κσμο αντρικ κι εχθρικ. Αλλ αν διαθτει κανες σκληρ κι ατσλινη καρδι στις αντιξοτητες, αλλ τρυφερ κι ευασθητη σε λα τα ωραα πργματα του κσμου τοτου, ττε θα τα καταφρει συνθως να ανταπεξλθει κι η Παποσσα ταν τσι ακριβς!
     δη με το που 'μαθε να διαβζει εχε ξεπερσει λες μα λες τις απανταχο τσιγγνες κι εχε μπει δη στη... γραμμ των αντρν. ταν δε, μσω των στχων της βγκε στον κσμο. εχε προσπερσει κι αυτος αλλ και πολλς γυνακες γκτζο και ντρες επσης γκτζο. Κι ταν οι στχοι της αλλξανε τον κσμο κρδισε τη θση της στην αιωνιτητα, παραμνοντας ωστσο σεμν και ταπειν και χωρς κωδωνοκρουσες και πανηγυρισμος στις εξδρες. Ελπζω να πινετε το νημα γιατ τλειωσα και θα κλεσω με την απντησ της προς τον Φιτσβσκι σε μια συζτησ τους για τον κσμο. Απ μνα που χαιρετ, υχομαι να εχατε μιαν απολαυστικ καλν ανγνωση:
(Σημ: τα 2 σσ που χρησιμοποι τσο στο Παποσσα, σο και στο Βισς υποδηλνουνε προφορ. Πρπει να ακουστε πολ παχ σγμα και στις 2 περπτσεις!)

"Τα μτια μου εναι πρσινα και τα δικ σου μαρα.
  Βλπουμε τον διο κσμο, αλλ διαφορετικ.
  Οι δικο σου εναι ισχυρο, οι δικο μου αδναμοι.
  Εμαστε αδναμοι γιατ δεν χουμε φων, δεν χουμε επιστμη, οτε και μνμη.
  Καλλτερα τσι!
  Αν εχαν οι Τσιγγνοι μνμη, θα πεθαναν απ την αγωνα.
  Σαν εσαι νος με καρδι γιομτη ελπδα,
  ξεκλειδνεις τον κσμο ολκερο μ' ,τι διαθτεις"!

                     Παποσσα Μπρονισλβα Βισς

                                        Τ   Ε   Λ   Ο   Σ

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers