-


Dali &









/




 
 

 

()

     Σ' αυτ το ρθρο, που δεν αφορ σε κποιο συγκεκριμνο δημιουργ, θα παρουσιαστε στο Στκι το σνολο στοιχεων, των περπου 1000 ευρημτων-πινκων, που αφορ σε συγκεκριμνες τεχνικς, τεχνοτροπα κι θιμο παρλληλα, που ωστσο χει κι ελληνικς ρζες: τα Πορτρατα Φαγιομ. Ιστορα, Ονομασα-Περιοχ και τα λοιπ. Δε γνωρζουμε τους καλλιτχνες, ελχιστα φρουν ονματα πνω τους σε επιγραφ. αλλ δεν παουν να σε κοιτνε στα μτια, με κενα τα μεγλα αιγυπτιακ κι ελληνικ μτια τους.
     Τα μτια εναι κορμ και ψυχ!
     Ας πμε λοιπν μια βλτα, παρεολα μχρι τη γειτονικν Αγυπτο
.


                                  Π. Χ.

===================================

Φαγιομ (αραβ. الفيوم, Fayum, Al Fayyum), εναι η ονομασα πλης της Αιγπτου, καθς και της ασης που βρσκεται κοντ της και λγεται κι αλλις κπος της Αιγπτου, για την οργιαστικ βλστησ της. τανε πλοσια κοιλδα που φνταζε σαν αση στη σιωπ της απραντης ερμου. Στο κντρο της κοιλδας που θυμζει φυσικ λεκνη βρισκταν η λμνη Μοριδα, που 'μοιαζε με θλασσα ταν τα καλοκαρια ξεχελιζε ο Νελος και τα νερ του πλημμυρζανε τη περιοχ. Οταν τα νερ αποσρονταν, οι νθρωποι που κατοικοσανε στα ψηλτερα σημεα της κοιλδας, καλλιεργοσανε την εφορη γη. Οι πλεις τανε κτισμνες στις παρυφς των λφων που ζνουν το Φαγιομ κι εκε κοντ συνθιζαν να θβουν τους νεκρος τους. Απχει 85 χλμ ΝΔ του Καρου κι αποτελε τμμα της αρχαας Κροκοδειλπολης. ταν απ τα κορυφαα θρησκευτικ κντρα της αρχαας Αιγπτου. Η ονομασα Φαγιομ προρχεται απ το κοπτικ Πα γιομ (pA y-m), που σημανει η θλασσα κι η αρχαα ονομασα της πλης, λγω των εδαφικν χαρακτηριστικν της, τανε Σε ρεσι δηλαδ ντια λμνη και Τα σε που σημανει μεγλη υδτινη κταση. Στα βρεια της πλης υπρχουν ερεπια απ την ελληνορωμακ νεκρπολη της Αρσινης, γνωστ απ τον Ηρδοτο ως Κροκοδελων Πλις. Η Αρσινη ταν απ τα κορυφαα θρησκευτικ κντρα της αρχαας Αιγπτου που και λατρευταν ο θες Σεμπκ, το νομα του οποου σημανει κροκδειλος.

     πως λοιπν λει τ' νομ της, αυτ η μεγλη υδτινη κταση, απαιτετο να ελεγχθε, καθς κατ τους καλοκαιρινος μνες, η ετσια πλημμρα του Νελου κατστρεφε μεγλο μρος της κοιλδας. Στα χρνια της εξουσας του Φαρα Αμενεμχτ Γ' (1842-1797 π.Χ), χτστηκε η μεγλη πυραμδα του στη Χουρα και παρλληλα ανοιχτκανε κανλια με σκοπ να ελεγχθε η ρο των νερν για να προστατεθει η κοιλδα απ τις πλημμρες, φανεται μως τι οι προσπθειες δεν πτυχανε και το μρος ξεχστηκε. Γνρισεν μως μεγαλτερην νθιση της στα χρνια της διακυβρνησης της Ελληνοαιγυπτικς δυναστεας των Πτολεμαων. Οι Πτολεμαοι αναλαμβνουν την εξουσα το 332 π.Χ., ταν ο Μ. Αλξανδρος, βασιλις της Μακεδονας, προσαρτε την Αγυπτο κι εισρχεται στη χρα με τιμς αντξιες απελευθερωτ. Πιο συγκεκριμνα, η μεγλη ανπτυξη ρθε κατ τη διακυβρνηση του Πτολεμαου Β' του Φιλδελφου (285-246 π.Χ.), που κι δωσε στη περιοχ το νομα της αδελφς και συζγου του, Αρσινης, στερα απ το θνατο της οποας η περιοχ μετονομστηκε σε Φιλαδλφεια. Ο πληθυσμς της χρας αυξθηκε σημαντικ και μεγλο μρος του συνχισε να απαρτζεται απ λληνες πολτες. Η Ελληνοαιγυπτιακ κοιντητα που δημιουργθηκε λγω των επιγαμιν, εχε σαν αποτλεσμα τη μεγλη αλληλεπδραση των 2 αυτν πολιτισμν. Μια ιδιαιτρως ενδιαφρουσα συνπαρξη και πρσμειξη που περιλμβανε: Ελληνες, Αιγπτιους, Σριους, Κπτες, Νοβιους κι Εβραους και στην οποα 3 αινες αργτερα θα προστεθονε στοιχεα του ρωμακο πολιτισμο, ως αποτλεσμα της κατκτησης της χρας απ τους Ρωμαους και την υποταγ στον Οκταβιαν Αγουστο.
     ταν μια πολυεθνικ κοινωνα, δεκτικ στα διαφορετικ θη που προρχονταν απ λλους τπους κι λλες φυλς. Οι πλοσιες τξεις των γαιοκτημνων και των εμπρων ζοσανε στις παρυφς της λεκνης του Φαγιομ κι οι Αιγπτιοι ασχολονταν με τη καλλιργεια της γης. Οπως και στην υπλοιπη Αγυπτο, αυτ τα χρνια οι νθρωποι μιλοσαν ελληνικ. Εξακολουθοσαν μως να λατρεουνε τους αιγυπτους θεος και να διατηρονε τα παλι θρησκευτικ θιμα. Το Φαγιομ γνρισε σε αυτ τη περοδο μεγλη νθηση, που συνεχστηκε και στους πρτους τρεις αινες της Ρωμαιοκρατας. Τελικ οι φροι που επβαλλαν οι Ρωμαοι πλξανε κατ κριο λγο τους πλοσιους γαιοκτμονες, που σιγ-σιγ εγκαταλεψανε τη περιοχ, που στη συνχεια σκεπστηκε απ την μμο που οι νεμοι φρναν απ' την ρημο. τσι η κοιλδα του Φαγιομ ξεχστηκε για μιαν ακμη φορ και μαζ οι κτοικο της, τα ργα τους κι οι συνθεις τους.
     Στη λεκνη του Φαγιομ λοιπν, εγκαταστθηκαν λληνες μισθοφροι που εχαν πολεμσει στο στρατ του Μ. Αλεξνδρου και των 1ων Πτολεμαων βασιλων. Εκε τους αποδθηκε γη για αγροτικ χρση μετ την αποξρανση της τοπικς λμνης Μοριδος κι οι επλυδες παντρετηκαν με αυτχθονες Αιγπτιες υιοθετντας τις αιγυπτιακς πεποιθσεις για τη μετ θνατον ζω και τα αντστοιχα ταφικ θιμα που περιλμβαναν τη μουμιοποηση. Η λεκνη του Φαγιομ μετετρπη σε μια περιοχ εφορη, γεμτη κπους, περιβλια και αμπελνες. Στα μεγλα αγροκτματα της περιοχς ρθαν να εργαστον Αιγπτιοι απ διφορες περιοχς της χρας, με αποτλεσμα να διαμορφωθε να συνονθλευμα πληθυσμιακ, απ το οποο περπου το 30% ταν λληνες ορθτερα οι απγονοι των πρτων ελληνφωνων αποκων.

Αυτ η πολυπολιτισμικ κοινωνα που υπρχαν διαφορετικ θη, θιμα και παραδσεις, διατρησε τα πντα, καθς τα φλαξαν οι εκφραστς κθε πολιτισμο. Οι τελευταοι κατφεραν με ναν υπροχο τρπο να τα ενοποισουν φρνοντας στο φως μια σημαντικ πολιτισμικ κληρονομι. Φιλοτεχνθηκε πληθρα ργων μεγλης καλλιτεχνικς αλλ κι ιστορικς αξας, μσα απ τα οποα μαρτυρονται σημαντικς λεπτομρειες για τη ζω του ττε. Σε αντθεση λοιπν με τους Ρωμαους, που εχαν θιμο τη καση των νεκρν, οι Αιγπτιοι συνχισαν να θβουν τους νεκρος τους.
     Οι νθρωποι αυτο, που συνιστοσαν τη τοπικ αριστοκρατα, εχαν την οικονομικ δυναττητα να παραγγλνουν πορτρατα στους ζωγρφους και να πληρνουν για την ακριβ μουμιοποησ τους. Μλιστα, παρ το γεγονς τι μετ την ρωμακ κατκτηση της Αιγπτου οι Ρωμαοι τους αντιμετπισαν ως Αιγπτιους, φανεται τι οι διοι εξακολοθησαν να θεωρον τους εαυτος τους λληνες και ως λληνες παρουσιζονταν στις ρωμακς αρχς που τους παραχρησαν αρκετ αυτοδιοικητικ προνμια και μεισεις φρων. Η επιλογ τους να απεικονζονται με ναν ελληνικ ζωγραφικ τρπο συνδεται προφανς με την επιθυμα τους να μην χσουν την ταυττητ τους. Αυτο οι νθρωποι εικονζονται στις προσωπογραφες που θαυμζουμε σμερα, οι οποες χρονολογονται απ τα μσα του 1ου αι. μ.Χ ως τον 3ο αι. μ.Χ. Πιθαντερη εκκνηση το 14 π.Χ. την εποχ της ρωμακς κυριαρχας στην Αγυπτο και πρκειται για καταξοχν ντοκουμντα της ελληνορωμακς ζωγραφικς που χουνε φιλοτεχνηθε πνω σε καβαλτο.
     Σμερα η Φαγιομ υπολογζεται πως χει περπου 350.000 κατοκους κι χει κεντρικ μεγλη εβδομαδιαα λακ αγορ, πολλ παζρια, τεμνη και λουτρ. Τη διασχζει το κανλι Μπαχρ Γιοσεφ, εν πνω απ το ποτμι εναι χτισμνες 2 γφυρες.

 Πορτρατα Φαγιομ εννοεται το σμα των προσωπογραφιν που φιλοτεχνθηκαν απ τον 1ο ως τον 3ο αι. μ.Χ. απ συνεχιστς της στερης ελληνιστικς παρδοσης της Αλεξανδρινς Σχολς και διασθηκαν ως τη σημεριν εποχ. Βρεθκανε σ' ανασκαφς στην αση Φαγιομ ξω απ το Κιρο, ενσωματωμνα σε αιγυπτιακς μομιες, με ρωμακ χτενσματα, ροχα και κοσμματα και με ελληνικ τεχνοτροπα. Για αρκετ χρνια τα μουσεα τα παρουσαζαν σαν ξεχωριστ κατηγορα. Κι μως, εναι μοναδικ, εναπομεναντα δεγματα απ την τχνη της Ελληνιστικς περιδου της Αιγπτου. Τ’ ανακλυψε κι ανφερε 1ος ο Ιταλς περιηγητς Πιτρο ντελα Βλλε (Pietro Della Valle) το 1615. Αυτ τα νεκρικ πορτρατα, προορισμνα για ταφικ χρση, πρανε τ' νομ τους απ την αση Φαγιομ, επειδ εκε ανακαλφθηκαν τυχαα τα 1α δεγματ τους. Αργτερα πολυριθμα πορτρατα βρθηκαν και σε κοντινς νεκροπλεις με σημαντικτερη εκενη της Χουρα αλλ και τη Σακρα, τη Φιλαδλφεια κ.α. Δεν εναι γνωστ αν εχαν αποκλειστικ ταφικ προορισμ γνονταν στη διρκεια ζως των εικονιζμενων κι σως στλιζαν ως ργα τχνης τα σπτια τους. Οπωσδποτε το ζωηρ βλμμα κι οι εκφρσεις των προσπων προκρνουν τη 2η ποψη. Το ζτημα μως εναι πολπλοκο. Δεν εξηγονται τσι ικανοποιητικ τα παιδικ πορτρατα. Δεν εξηγεται επσης το γεγονς τι κατ καννα οι ακτινογραφες σε μομιες δεχνουν τι η ηλικα του εικονιζμενου συμφωνε με την ηλικα θαντου.



     Οι αρχαιολογικς ανασκαφς που διεξχθησαν απ γαλλικες κι αγγλικς αποστολς στις αρχς του 19ου αι. φρανε στην επιφνεια περισστερες προσωπογραφες, χωρς ωστσο να κεντριστε το ενδιαφρον των ειδημνων της τχνης. Το 1887, κτοικοι της περιοχς κοντ στο Ελ-Ρουμπαγιτ ανακλυψαν κι ανσκαψαν μουμιοποιημνα σματα με προσωπογραφες στη θση της κεφαλς. Τα συγκεκριμνα ργα αγρασε ο Τεοντρ Γκραφ (1840-1903), Αυστριακς επιχειρηματας και τα παρουσασε σε διφορες ευρωπακς πλεις και στη Ν. Υρκη. Μεγλο μρος του συνλου ωστσο, λθε στην επιφνεια χρη στον γγλο αρχαιολγο Σερ Γουλιαμ Φλντερς Πτρι (Sir William Flinders Petrie), που το Γενρη του 1900, αναζητντας την εσοδο της πυραμδας Χαουρα στην αση Φαγιομ της Αιγπτου, εντπισε την ελληνορωμακ νεκρπολη της Αρσινης, γνωστ απ τον Ηρδοτο ως Κροκοδελων πλις, κντρο λατρεας του θεο Σεμπκ. ριστα διατηρημνα εξαιτας του ξηρο κλματος της αιγυπτιακς ερμου, τα πορτρατα Φαγιομ εναι ζωγραφισμνα ετε με την εγκαυστικ με τη τεχνικ της τμπερας. Οι τεχνικς αυτς προρχονται απ την αρχαιοελληνικ ζωγραφικ παρδοση, που συνεχστηκε στις 1ες χριστιανικς εγκαυστικς εικνες που φυλσσονται σμερα στη μον της Αγας Αικατερνης, Σιν. Η εγκαυστικ τεχνικ χαρακτηρζεται απ το λιωμνο κερ που, με τη βοθεια του καυτηρου, του πινλου του κστρου, απλωνταν πνω στο ξλο το παν που πρεπε να ζωγραφιστε. Το κερ απλωνταν ομοιμορφα στη ζωγραφικ επιφνεια και πνω του ο καλλιτχνης εκτελοσε τη παρσταση που επιθυμοσε. Στο ργο σε αρκετς περιπτσεις και ανλογα με την οικονομικ επιφνεια του νεκρο χρησιμοποιονταν φλλα χρυσο, με τα οποα αποδδονταν διακοσμητικο στφανοι και κοσμματα.



     Τα πορτρατα ζωγραφζονται ετε απευθεας επνω στο νεκρικ σεντνι ετε πνω σε λεπτ ξλινα φλλα, αρχικ 4πλευρα, που αργτερα κβονταν να προσαρμοστον και να τοποθετηθον στις μομιες των νεκρν στο πρσωπο. Στη 2η, χει χρησιμοποιηθε ξλο απ κδρο, λατο, πεκο, συκομουρι, φλαμουρι και κυπαρσσι. Οι προσωπογραφες εκτελονται ακολουθντας κατ βση 2 τεχνικς, τη τμπερα (δηλαδ με υδατοδιαλυτ χρματα και ζωικ κλλα) και την εγκαυστικ (δηλαδ με κερ ζεστ κρο και κποιου εδους ρητνη, πως η μαστχα Χου). Η σπουδαα μελεττρια των πορτρατων Φαγιομ, Ευφροσνη Δοξιδη, που επιχερησε πειραματικ να προσεγγσει την αρχαα εγκαυστικ τεχνικ, γρφει χαρακτηριστικ πως η ποικιλα στις λεπτομρειες της ζωγραφικς τεχνικς αυτν των ργων εναι εντυπωσιακ μεγλη και συνδεται συχν με προσωπικς επιλογς των ζωγρφων που φανεται τι εκμεταλλεονται τις αρετς των διαφρων τεχνικν μσων προκειμνου να αποδσουνε το επιθυμητ αποτλεσμα. Στις 2 πνω φωτογραφες, δεγματα του σκηνματος με το ενσωματωμνο πορτρατο και κτω, μια θαυμσια ξλινη κορνζα της εποχς!


               Δετε εδ μιαν αρχαα ξλινη κορνζα!

     Οι καλλιτχνες δολευαν τις προσωπογραφες εκ του φυσικο με βση το ζωνταν πρσωπο. Τα ροχα των γυναικν εναι συνθως πολχρωμα. Τα κυραρχα χρματα εναι το μοβ, το ροζ και το κυκλαμιν. Τα μαλλι εναι πντα μαζεμνα στο πνω μρος του κεφαλιο, εν μικρς μποκλες πλαισινουν το μτωπο και τους κροτφους. Οι νδρες φορνε συνθως λευκ χιτνα με 2 φαρδις χρωματιστς ργες. Αντθετα, η νδυσ τους με χρωματιστ χιτνα υποδηλνει στρατιωτικ ιδιτητα δημσιο αξωμα. Τα μαλλι εναι κοντ με μποκλες. Οι ριμοι νδρες χουνε γνεια, εν οι νεαρτεροι εικονζονται αγνειοι. Οι νδρες ιερες διακρνονται απ’ τους υπλοιπους απ’ το γεγονς τι φρουνε στα μαλλι τους στρο με 7 ακτνες, που τανε το μβλημα του λιου. Για την απδοση της ανθρπινης σρκας, χρησιμοποιοσανε λευκ, κτρινη χρα, κκκινο και μαρο, τα λεγμενα και γαιδη φυτικ χρματα. Αρχικ πλωναν να απαλ χρμα, πνω στο οποο προσθεταν ορισμνα λευκ σημεα «αυγς» και ροζ ανταγειες. ταν το πορτρατο τελεωνε, προσθτανε διφορα χρυσ διακοσμητικ στοιχεα στα μαλλι και στα ροχα, εν πολλ απ τα στεφνια δεν εναι ζωγραφισμνα, αλλ προσθκες απ φλλα χρυσο. Σημειωτον τι σε λγες μομιες αποδδεται ζωγραφικ ολσωμος ο νεκρς.

«Στσου για λγο, περαστικ, και μθε ποιος μουν.
  Εμαι ο Κροκδειλος, αγαπημνος γιος του Βησαρωνα.
  ζησα εκοσι δο χρνια μνο.
  Το σμα μου εναι θαμμνο κτω απο σωρος μμου,
  αλλ η ψυχ μου χει πετξει στον αρα, στη χρα της Λθης.
  λοι οι θνητο θα κατοικσουν κποτε στον δη.
  Αυτ η σκψη παρηγορε τις σκις των πεθαμνων
».
   Επιτμβιο επγραμμα του Κροκδειλου 3ος μ.Χ. αι., βρθηκε στη Σακρα

     Η εγκαυστικ* τεχνικ εμφανζεται ως η πιο γνωστ για τη ρεαλιστικ απεικνιση. Βασικ χαρακτηριστικ της εγκαυστικς εναι η χρση του κεριο και αν σκεφτε κανες πως λγω της ιδιαιτερτητας του υλικο, το οποο πρεπε να εναι θερμ κατ την επεξεργασα του και η διαδικασα πρεπε να γνει σε σντομο χρονικ διστημα αλλ και με ακρβεια, μπορε εκολα να εικσει πσο επιδξιος θα πρεπε να εναι ο ζωγρφος. πως αναφρει κι ο Σενκας, Ρωμαος πολιτικς, ρτορας, δραματουργς και στωικς φιλσοφος:

   «Ο ζωγρφος, με μεγλη ταχτητα, διαλγει απ τα χρματα που χει τοποθετσει μπροστ του φθονα, σε μεγλη ποστητα και ποικιλα, με σκοπ να αποδσει πιστ τη φυσικτητα μιας σκηνς˙ απομακρνει και πλησιζει τα μτια του και το σμα του, κινομενος ανμεσα στα κερι και το ργο». Επιστολ 121.5


     σον αφορ στη τμπερα, αξζει να σημειωθε πως στην ανμιξη των χρωμτων χρησιμοποιονταν και διφορα συνδετικ υλικ, πως ζωικς κλλες, αραβικ γμμα, ρητνες πως μαστχα Χου κι ασπρδι κρκος αυγο. Τα πορτρατα εχανε διαστσεις περπου 35χ18cm και το ξλο που χρησιμοποιονταν τανε συνθως κδρος, βελανιδι, πλτανος αλλ κι λλα εδη χι πντα προερχμενα απ την Αγυπτο. Επιπλον βασικ χαρακτηριστικ ταν πς το ξλο πρεπε να αποκτσει να κπως κυρτ σχμα στε να εφπτεται στη μομια. Το μγεθος της προσωπογραφας συνθως τανε σ’ απλυτη αρμονα με τη μομια, χει παρατηρηθε πως τα νεκρικ πορτρτα συνθως τανε σε φυσικ μγεθος καθς ο ζωγρφος ταν δολευε με ζωνταν μοντλο, ζωγρφιζε απο κποια απσταση με αποτλεσμα να εναι λγο μικρτερο το πρσωπο αντθετα απο την πλευρ του θεατ που η απσταση απο την οποα παρατηρε το ργο, του δνει την ψευδασθηση του φυσικο μεγθους.
     Τα πορτρατα Φαγιομ κρβουν μσα τους ιστορα αινων, πρκειται για να εδος ζωγραφικς που γοτευσε τους ειδμονες της τχνης λγω της ιδιαιτερτητας και της μοναδικτητας του. να μεγμα πολιτισμν διαφανεται με τη 1η ματι κι εξπτει την περιργεια, πρκειται για ευρματα που ακμη κι οι αρχαιολγοι δυσκολεονταν να κατατξουνε σε μια κατηγορα, τα μουσεα αμφιταλαντεονταν για την νταξ τους στην αιγυπτιακ λλη συλλογ και συνθως επιλγαν να τα εκθτουν σα ξεχωριστ κομμτι ιστορας. Πρκειται, ουσιαστικ για νεκρικ πορτρατα, προορισμνα για ταφικ χρση κι αποτελον μοναδικ δεγματα της ελληνιστικς καθς και ρωμακς περιδου της Αιγπτου. Σε μια χρα που η παρδοση απ τον 1ο αι. μ.Χ. θελε οι νεκρο να ταριχεονται και στο ψος του προσπου να υπρχουνε τρισδιστατες νεκρικς μσκες, τρα προστθενται προσωπογραφες ζωγραφισμνες σε ξλο λιν φασμα (σβανο), φιλοτεχνημνες απ ζωγρφους συνεχιστς της αλεξανδρινς σχολς. Χαρακτηριστικ σε λες τις προσωπογραφες ανδρν και γυναικν, εναι τα μεγλα μαρα εκφραστικ μτια, τα οποα χουν μικρ βλφαρα και καμπυλγραμμα φρδια που εννονται πνω απ την σια μτη. Πρκειται για ρεαλιστικ πορτρατα που χουν αποδοθε με ιμπρεσιονιστικ αντληψη. Οι καλλιτχνες ζωγρφιζαν αυτ που βλπανε και το απδιδαν νατουραλιστικ. Οι μορφς αποδδονται σχεδν πντα μετωπικ σε στση 3/4ων μ' ελαφρ στροφ προς τα αριστερ τα δεξι και διακατχονται απ μια αυστηρτητα, ηρεμα, ιερατικτητα και πνευματικτητα. Με αυτ την ννοια τα εν λγω εξπρεσιονιστικ πορτρατα αποτελσανε πρτυπο για τις μετπειτα βυζαντινς αγιογραφες. Αυτς υιοθετσανε στοιχεα τσο τεχνικς, σο κι απδοσης και χαρακτηριστικν των μορφν του Φαγιομ, σε μια προσπθεια να εκφρσουνε τον εσωτερικ κσμο των εικονιζμενων και να δσουν μφαση σε πνευματικ στοιχεα. Με τα χελη σφραγισμνα, λη η δναμη της ζως που φυγε εναι συγκεντρωμνη στο βλμμα, να βλμμα που μαγεει το θεατ.



     Ο Αντρ Μαλρ γραψε τι στο βλμμα των προσπων του Φαγιομ, μοιζει να καει καντλι αινιας ζως κι ο Θανσης Τριαρδης αναφρει:


   "Στα Φαγιομ το βλμμα εναι σμα. Τποτε λλο δεν θα μποροσε (: δεν θα γινταν) να κρατ την εικνα σε τοτη την κρη του γκρεμο, σε κενο το σημεο που πια ο γκρεμς χει αρχσει. Αλλις: οι Φαγιομ πθαναν κι μως βλπουν. Δεν θα ξαναπ εγ, γιατ; Γιατ πριν απ τον θνατ μας σταθκαμε ο νας με τον λλον απναντι. Γιατ πια κοιταχτκαμε..."

     Τα πορτρατα, εκτς των λλων, εναι πηγς πληροφοριν για την ενδυμασα αλλ και για τα κοσμματα των γυναικν της εποχς και της περιοχς. Χαρακτηριστικς χρυσς αλυσδες στο λαιμ με χωρς πολτιμους λθους, σκουλαρκια αλλ και διαδματα στολζουν τις φιγορες των απεικονιζμενων γυναικν. Η ενδυμασα, η κμμωση κι λλα στοιχεα, αν συγκριθον με προτομς της εποχς, μας επιτρπουνε γργορη χρονολγηση. Η πλειοψηφα των απεικονζει νους ανθρπους και παιδι κι αυτ οφελεται πιθαντατα στο τι ο μσος ρος ζως δε ξεπερνοσε τα 35 χρνια καθς και στο τι η παιδικ θνησιμτητα ταν αρκετ μεγλη. Παρατηρντας να πορτρατο αυτ που θα προσξει κανες εναι η στση του προσπου σε 3/4, χαρακτηριστικ της ελληνιστικς τχνης, επιπλον θα δομε τα χελη του απεικονιζμενου πντα σφραγισμνα καθς και περτεχνα κοσμματα φιλοτεχνημνα απ φλλα χρυσο. Πολλ πορτρατα χουν κδηλα ρωμακ χαρακτηριστικ που μαρτυρνε το συρμ της εποχς κι αυτ που ολοκληρνει την εικνα του πορτρτου και σγουρα μαγεει τον παρατηρητ εναι τα μεγλα κι ντονα αιγυπτιακ μτια που μαγνητζουνε το βλμμα με την εκφραστικτητα και το βθος τους. να βλμμα που γινε πηγ μπνευσης για μετπειτα μεγλους λληνες ζωγρφους πως οι: Τσαροχης, Εγγονπουλος, Μραλης, Πικινης, Κντογλου, Χατζηκυρικος -Γκκας, Νικολου, Μαυροειδς και Παππς. Διακρνονται δε απ ιδιατερο νατουραλισμ, προσπθεια αποτπωσης πραγματικτητας μ' εντυπωσιακ τρπο. Το εδος αυτ της ζωγραφικς, ξεκνησε απ τον Απελλ, λληνα ζωγρφο του 4ου π.Χ. αι. και προσωπικ φλο κι αποκλειστικ προσωπογρφο του Μ. Αλεξνδρου.
     Αν και χρονολογονται στους 1ους 3 αι. της Ρωμαιοκρατας στην Αγυπτο, μια εποχ δηλαδ που ανθοσε ακμα το ελληνικ στοιχεο, οι φυσιογνωμες συχν δεν χουνε τποτα το ελληνικ και μνον η τεχνοτροπα κι ο ρεαλιστικς τρπος με τον οποον αποδδονται οι μορφς μς υποδεικνουν τι οι ρζες αυτς της ζωγραφικς βρσκονται στη σχολ της Αλεξνδρειας κι εναι ελληνικς. Τα πρσωπα ανκουν αναμφβολα στην ρχουσα τξη των οικογενειν των ρωμαων και των ελλνων γαιοκτημνων κι εμπρων αλλ και σ' σους λλους εχαν οικονομικν νεση να εξασφαλσουνε την αθανασα με την απεικνιση της μορφς τους στη μομια τους. Ετσι το κοιν στοιχεο στα περισστερα απ' αυτ τα ργα εναι η μοναδικ ποιτητα τχνης που υπερβανει τους ποιους φυλετικος, μορφολογικος και πολιτισμικος φραγμος.
Σμερα μας εναι γνωστ περισστερα απ 1000 πορτρατα που βρσκονται σκορπισμνα σε μεγλα μουσεα κι ιδιωτικς συλλογς. Εναι το μεγαλτερο corpus ζωγραφικς που 'φτασε στις μρες μας απ' την αρχαιτητα. Πρκειται για θαυμσιες νατουραλιστικς προσωπογραφες, βλμματα που μας κοιτνε κατματα, απευθεας απ την αρχαιτητα. Το σμα των πορτρατων του Φαγιομ αποτελε να δεγμα μνο της μεγλης ελληνικς ζωγραφικς παρδοσης για την οποα δυστυχς γνωρζουμε λιγτερο απ πραγματικ κατλοιπα και περισστερο απ την αρχαα γραμματεα, απ πραγματεες πως το 35ο βιβλο της Φυσικς Ιστορας του Πλνιου Περ της αρχαας ελληνικς ζωγραφικς. Στα πορτρατα αυτ συναντνται 3 μεγλοι πολιτισμο της αρχαιτητας: Αρχαα Ελλδα, Ρμη κι Αγυπτος κι αυτ προσθτει κτι περισστερο στη σαγνη τους. χουν μενει σε μεγλο μρος τους σ' εξαιρετικ κατσταση, καθς η στεγν μμος της Αιγπτου τα διατρησε στεγν και ξερ. Αρκετ μως χουν υποστε φθορς καθς ταν ενσωματωμνα πνω σε μια μομια και ως εκ τοτου οι ζημις στον χρο φλαξς τους ταν αναπφευκτες. Επσης, πολλ καταστρφηκαν κατ τη διαδικασα της ταφς, αλλ και της μεταφορς τους απ την Αγυπτο σε διφορες ευρωπακς πλεις. Μερικ εναι ζωγραφισμνα στο σβανο του νεκρο. Το ξλινο υπστρωμα των πορτρτων εναι πολ λεπτ (2χλ - 1,5εκ) με αποτλεσμα πολλ να χουνε καταστραφε κι εξ αυτο.



     Αξζει να σημειωθε πως καλλιτεχνικ εκτιμονται ιδιαιτρως τα πορτρατα που η αναπαρσταση του νεκρο εναι νατουραλιστικ κι η απδοση των χαρακτηριστικν του προσπου γνεται με λεπτομρεια και πιστ με τη πραγματικτητα. Ρεαλισμς, νταση κι εκφραστικτητα μορφν, πολλκις θυμζει αριστουργματα Ρμπραντ. Υπρχουν μως και πιο σχηματικ, που δε βασζονται στην αναπαρσταση του πραγματικο μοντλου αλλ σκοπς εναι ν' αποδοθε η προσωπικτητα του απεικονιζμενου προσπου. ργα στα οποα το συνασθημα εναι σε 1ο πλνο κι ακολουθνε τα χαρακτηριστικ. Ρεμα ζωγραφικς που μας φρνει στο νου Μοντιλινι Πικσσο. Τλος εναι επσης πολ σημαντικ να υπογραμμιστε πως θεωρονται πρδρομοι των βυζαντινν εικνων: τεχνοτροπα, χρματα, εκφραστικτητα και κυρως εμφανς συνπαρξη διαφορετικν πολιτισμν που συνθτουν αρμονικν εικνα, αποτελσανε πηγν μπνευσης και δημιουργας για νετερους ζωγρφους. Πολλο τ' απεικονσανε βασισμνοι σε καθαρ ελληνιστικ πρτυπα πως ο Κντογλου κι λλοι επηρεασμνοι απ πιο Ευρωπακ πρτυπα ζωγραφικς πως ο Χατζηκυρικος-Γκκας. λοι τους μως μας κληροδτησαν ργα μεγλης καλλιτεχνικς αξας που παρλληλα μαρτυρον ιστορα αινων. Σμερα, σημαντικ συλλογ πορτρατων Φαγιομ μπορομε να θαυμσουμε τσο στο Μουσεο Μπενκη, στο Κεντρικ Κτριο σο και στο Αρχαιολογικ Μουσεο Αθηνν, στην Αθουσα Σταθτου, στη συλλογ με τα αιγυπτιακ εκθματα. Αξζει να θαυμσει κανες απ κοντ, τι ταν αυτ που γοτευσε πολλος μεγλους ζωγρφους και κρτησε ζωνταν την ιστορα των αινες τρα κι αν δε κεντρζει η ιστορα τους, σγουρα θα το καταφρουνε τα δια.

Υπρχει τχα κποιο καλ κρυμμνο μυστικ σ’ αυτ; Χαμνος κρκος στην αλυσδα της αρχαας ζωγραφικς, τα Φαγιομ ρθανε στο φως στα τλη του περασμνου αινα προβληματζοντας ναν μικρ κκλο μελετητν και συλλεκτν που σκψαν επνω τους με ενδιαφρον, χωρς ωστσο να κατορθσουν να εξηγσουνε τι κρυβτανε πσω απ' τα περεργα πρσωπα με τα σφιχτ σφραγισμνα χελη και τα φλογερ μτια. Τα πορτρατα, που αποδδουν με ρεαλιστικ τρπο λλοτε γυνακες, λλοτε νδρες κι λλοτε παιδι, κρτησανε το μυστικ τους και, κατ κποιον τρπο, τις αποστσεις τους απ το ευρτερο κοιν. Χρειστηκε να περσουν λλα 100 χρνια για να γνουνε γνωστ στον κσμο, χωρς ωστσο ακμη και τρα, να χουνε κατακτσει πλρη κατανηση. Σε αυτ σως κποιο ρλο πρπει να 'παιξε το τι πρκειται για νεκρικ πορτρατα, το τι δηλαδ απ την αρχ προορισμς τους ταν η μελλοντικ ζω: γνανε για να συνοδεψουνε το νεκρ στον γνωστον λλο κσμο. Αν τρα σε αυτ προστεθε το τι πρκειται για επσης γνωστο εδος ζωγραφικς που προβλημτισε ακμη και τους ειδμονες ως προς το πο να το εντξουνε, γνεται κατανοητ γιατ οι νεκρικς προσωπογραφες εναι ακμη τυλιγμνες με ππλο μυστηρου. Επ 1 αι. τα μεγλα μουσεα ταν αναποφσιστα αν πρεπε να τις εντξουνε στις αιγυπτιακς, στις κοπτικς στις ελληνορωμακς συλλογς τους και το μνο που κναν ταν να τις παρουσιζουν ως εδος αξιοπερεργο, πντα στο περιθριο πτε της μιας και πτε της λλης απ αυτς τις συλλογς. Ο Νκος Γιανναδκης στον πρλογο του Καταλγου 3ης κθεσης που 'γινε στην Ελλδα, κι επιμελθηκε, σημεινει:

   «Κι οι 2 εκθσεις για μνα προσωπικ δεν εχαν λλο νημα παρ κενο της αναζτησης της ιστορικς και πολιτιστικς αυτοσυνεδησς μας. Δεν εμαι ειδικς οτε μπορ να περιπλανμαι στους πολυδαδαλους δρμους των επιστημονικν συγγραφν και των λεπτομερν βιβλιογραφικν παραπομπν. τσι αυτ που αναζητοσα δε μποροσα να το εντοπσω. Φευγαλα σκι ταν, λο πιαστη. Στις πρωταρχς των μ. Χ. αινων θα πρπει να εχε πρει κποια νυλη μορφ. τσι σκφτηκα: Η πρωτοχριστιανικ τχνη κι η παρδοση της αρχαας ελληνικς ζωγραφικς, που κπου ττε θα σμξαν, σως να κρβανε την απντηση. Εδ η ρα των πορτρτων του Φαγιομ εχε φθσει...»

     Αν και τα δια τα πρσωπα που απεικονζονται κρατνε σφιχτ σφραγισμνα τα χελη τους για την ιστορα που εκτυλχθηκε στο Φαγιομ ταν μετ τους Ελληνες πραν την εξουσα στην Αγυπτο οι Ρωμαοι, οι ρευνες των τελευταων ιδως χρνων αρχζουν να φωτζουν τις γνωστες πτυχς και σιγ-σιγ η εικνα συμπληρνεται. Στους 1ους 3 αι. λοιπν της Ρωμαιοκρατας στην Αγυπτο, στις νεκροπλεις που βρσκονταν ξω απ τις πλεις ανθοσε μια βιομηχανα θαντου που απασχολοσε μεγλον αριθμ Αιγυπτων που ταν εγκατεστημνοι εκε με τις οικογνεις τους. Το φαινμενο δεν ταν νο. Οι κοινωνες αυτς που ασχολονταν με το θνατο υπρχαν πντα ξω απ τις πλες των αιγυπτιακν πλεων απ την εποχ των 1ων Φαρα. ταν μεταφρονταν κει οι νεκρο, παραδδονταν κατ' αρχν στους ταριχευτς, που ξεκινοσαν αμσως τη μακρχρονη διαδικασα της ταρχευσης, που υπολογζεται τι διαρκοσε 70 περπου μρες. Σ' αυτ το διστημα οι ιερες κνανε τελετουργες, διβαζαν ιερ κεμενα και γενικ παρακολουθοσαν λα τα στδια της προετοιμασας του νεκρο ως τη ταφ. Οταν λα ταν τοιμα, ενσωματνανε στις μομιες τα νεκρικ πορτρατα και τις κατεβζανε με σχοινι σε βαθι πηγδια που η ξηρασα της αιγυπτιακς γης τις διατρησε θικτες ως τις μρες μας.
     Ξαφνικ πριν απ μερικ χρνια τα παρξενα πορτρατα Φαγιομ βγκαν απ την αφνεια κι απ τα στεν περιθρια ενς μικρο κκλου καλλιεργημνων κριτικν τχνης και συλλεκτν, οι οποοι, εναι η αλθεια, απ την αρχ εχανε κατανοσει την αξα τους. Μελετθηκαν αρχαες μαρτυρες που βρεθκανε στις αιγυπτιακς νεκροπλεις και σχετζονται με τα χρματα και τον τρπο που αυτ χρησιμοποιθηκαν εν οι σγχρονες αρχαιολογικς ρευνες προσφεραν πολλ στη γνση μας γι' αυτ και το διο γινε και με τη καταγραφ και τη μελτη τους απ διφορους ερευνητς. Το βιβλο της Ευφροσνης Δοξιδη: Τα πορτρτα του Φαγιομ, που κυκλοφρησε το 1995 και γνρισε μεγλη επιτυχα στην Ευρπη και στην Αμερικ κι 1 τος μετ και στην Ελλδα, φθασε τη κατλληλη στιγμ. Εδ η ρα των πορτρατων Φαγιομ εχε φτσει.
     πως πρσφατα αποκαλφθηκε στο μεγλο νεκροταφεο της αρχαας Αλεξνδρειας, τσι κι εδ υπρχανε συμφωνες για τις θσεις των τφων που τανε καθορισμνες, πως καθορισμνο τανε και το ργο της κθε συντεχνας σε αυτ τη κοινωνα που απασχολονταν αποκλειστικ με τη μετ θνατο ζω. Η ταρχευση των νεκρν τανε στην Αγυπτο πανρχαια και μακρχρονη διαδικασα που συνεχστηκε και στη Ρωμαιοκρατα με τη προσθκη νων ηθν. Μια ττοια καινοτομα ταν η εμφνιση των προσωπογραφιν που συνοδεανε τη μομια στον λλον κσμο. Σμερα εναι σχεδν ββαιον τι πολλ απ τα πορτρατα αυτ εχανε γνει ταν ακμη ο νθρωπος βρισκταν εν ζω. Οι προσωπογραφες φυλσσονταν στα σπτια κι σως να εχανε διακοσμητικ χρση, πως γνεται και σμερα. Σε ανασκαφς χουνε βρεθε ακμη και τα πλασια με τα οποα κρεμοσανε τις προσωπογραφες στον τοχο σο ζοσεν ακμη ο νθρωπος που απεικνιζαν, εν ακτινογραφες χουν αποδεξει σε πολλς περιπτσεις τι η ηλικα του νεκρο δεν αντιστοιχοσε πντα στην ηλικα του ειδλου του πορτρτου.

=============================

 * Η εγκαυστικ τεχνικ γινταν με λιωμνο κερ ανακατεμνο με χρμα που το πλωναν πνω στο ξλο το φασμα που πρεπε να ζωγραφιστε. Το κερ μαζ με το χρμα εφαρμζονταν ομοιμορφα και γργορα στη ζωγραφικ επιφνεια και ο καλλιτχνης πρεπε να τελεισει τη βση του ργου πριν κρυσει το κερ. Μετ, αφο θρμαιναν μεταλλικ εργαλεα (τον καυστρα) προσπαθοσαν για τη τελικ μορφοποηση του χρματος πνω στη ζωγραφικ επιφνεια. Χρησιμοποιοσανε και μιαν λλη τεχνικ, που ανακτευαν κερ, θαλασσιν νερ και ντρο κι παιρναν να υλικ πιο εκολο στο χειρισμ και το εφρμοζαν με ειδικ πινλα. Πολλ ργα εχανε γνει και με τις 2 τεχνικς. Η εγκαυστικ εικνα τελεωνε με χραξη κποιων λεπτομερειν πνω στη κρινη επιφνεια.
Τα πορτρατα Φαγιομ με εγκαυστικ τεχνικ χουν ιδιατερη αντθεση μεταξ φωτεινν και ντονων χρωμτων. Εξαιτας των εργαλεων που χρησιμοποιθηκαν παρουσιζουν πλατις πινελις και χρματα τοποθετημνα το να δπλα στο λλο, χι καλ ανακατεμνα, χουν ανγλυφη υφ και πολλ απ αυτ μας παραπμπουν σε ργα του Van Gogh. Σμερα σοι χρησιμοποιον την εγκαυστικ τεχνικ, εξοπλζονται με σγχρονα μσα πως θερμαινμενες επιφνειες, ειδικς θερμαινμενες «πνες», πιστλι θερμο αρα κ.. που διατηρονε το κερ μαλακ και κνουνε την εργασα αρκετ πιο εκολη.


===== ======================


     Παρακτω παραθτω μερικ πορτρατα με φωτογραφες αλλ πριν, ρξτε μια ματι στο βντεο, που παρατθενται τη συνοδεα μουσικς, μερικ εξ αυτν. Π. Χ.

   Πορτρατα Φαγιομ

===========================








































































 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers