-

Dali &

-


-








.

--.


.


 
 

 

():

                                  Πρλογος-Εισαγωγ

     Κι αυτ το κεμενο το οφελω στον εξαρετο φλο και συνεργτη θα μποροσα να πω, Χρστο Σωτηρπουλο και τον ευχαριστ πολ. Τρα σο για τη προσφορ του Μκη, αδιαμφισβτα υπρξε τερστια τσο στη μουσικ, σο και στη συγγραφικ και τη ποηση, αλλ κι αγωνιστικ.   Π. Χ.

Βιογραφικ

     Η παρουσα του Μκη Θεοδωρκη ανμεσα στους συγγραφες, σως ξαφνισει κποιους. Πως γνεται μως να μη βρεθε ανμεσα στους συγγραφες, νας νθρωπος που χει γρψει ο διος περισστερα απ 30 βιβλα, εκατοντδες στχους για τραγοδια, ποιητικς συλλογς και χοντας στο ενεργητικ του να κρατικ βραβεο Λογοτεχνας για την Μυθιστορηματικ Αυτοβιογραφα «Οι Δρμοι του Αρχγγελου» (1988)!

     Ο Μκης (Μιχλης) Θεοδωρκης, Κρητικς στην καταγωγ, γεννθηκε στις 29 Ιουλου 1925 στη Χο. Τα παιδικ του χρνια τα πρασε σε διφορες πλεις της ελληνικς επαρχας πως στη Μυτιλνη, Γιννενα, Κεφαλονι, Πργο, Πτρα και κυρως στην Τρπολη. Απ ττε φνηκε καθαρ, τι η ζω του θα μοιραζταν με κθε τρπο στον αγνα για τον "νθρωπο". Ποηση του Μκη Θεοδωρκη, με το ψευδνυμο Ντνος Μης, δημοσιεεται στο βιβλιαρκι με ποιητικς συλλογς του 1941 με ττλο «ΣΙΑΟ»!



     Στην Τρπολη, μλις 17 ετν, δνει την πρτη του συναυλα παρουσιζοντας το ργο του Κασσιαν και παρνει μρος στην αντσταση κατ των κατακτητν. Στη μεγλη διαδλωση της 25ης Μαρτου 1943 συλλαμβνεται για πρτη φορ απ τους Ιταλος και βασανζεται. Διαφεγει στην Αθνα, που οργαννεται στο ΕΑΜ και αγωνζεται κατ των Γερμανν κατακτητν. Συγχρνως σπουδζει στο Ωδεο Αθηνν με καθηγητ τον Φιλοκττη Οικονομδη. Μετ την απελευθρωση ξεσπ ο εμφλιος. Λγω των προοδευτικν του ιδεν καταδικεται απ τις αστυνομικς αρχς. Για να διστημα ζει παρνομος στην Αθνα χωρς να σταματσει την επαναστατικ του δρση. Τελικ συλλαμβνεται και στλνεται εξορα στην αρχ στην Ικαρα και στη συνχεια στο επονομαζμενο στρατπεδο θαντου, τη Μακρνησο. Τελικ αποφοιτ απ το Ωδεο το 1950 με δπλωμα στην αρμονα, αντστιξη και φογκα. Το 1952, γρφει το πρτο του βιβλο με ττλο «ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ»!
     Το 1954 μεταβανει με υποτροφα στο Παρσι, που εγγρφεται στο θρυλικ Conservatoire και σπουδζει μουσικ ανλυση με τον Olivier Messiaen και διεθυνση ορχστρας με τον Eugène Bigot. Η περοδος 1954-1960 εναι μια εποχ ντονης δραστηριτητας για τον Θεοδωρκη στο χρο της Ευρωπακς μουσικς. Συνθτει μουσικ για το μπαλτο της Ludmila Tcherina, το Covent Garden, Stuttgart Ballet και επσης για τον κινηματογρφο.Το 1957 του απονμεται το πρτο βραβεο του Φεστιβλ της Μσχας απ τον Schostakovitch για το ργο του, Suite No 1 για πινο και ορχστρα.Συγχρνως συνθτει πολλ ργα συμφωνικς μουσικς και μουσικς δωματου.



     Το 1960 επιστρφει στην Ελλδα. χει δη μελοποισει τον Επιτφιο του Γιννη Ρτσου, που σηματοδοτε την "στροφ" του προς το λακ τραγοδι. Συνθτει δεκδες κκλους τραγουδιν που βρσκουν βαθτατη απχηση μσα στον ελληνικ λα. Ιδρει την Μικρ Συμφωνικ Ορχστρα Αθηνν και δνει πολλς συναυλες σ λη την Ελλδα προσπαθντας να εξοικεισει τον κσμο με τα αριστουργματα της συμφωνικς μουσικς. Με νωπς τις μνμες του ελληνικο εμφυλου, το 1962 γρφει το εμβληματικ ργο «Το τραγοδι του νεκρο αδελφο», το οποο εκδδεται απ τον οκο Γκνη στη Ρμη. Σε μεταγενστερο βιβλο του «Μουσικ για τις Μζες (1972)», αναφρεται ο Μκης Θεοδωρκης στο «Τραγοδι του Νεκρο Αδελφο», με τον εξς τρπο:
     «ταν ο λας και το θνος δοκιμζονται απ βαθις ιστορικς κρσεις, ττε ο εκπρσωπος της κουλτορας γνεται μαχητς, γνεται Φεραος, Σολωμς, Κλβος, Παλαμς, Σικελιανς... Παλεει μαζ με τον λα, μαζ με το θνος στην πρτη γραμμ. Και ττε η κουλτορα γνεται μαχμενη». Το 1963 μετ τη δολοφονα του Γρηγρη Λαμπρκη ιδρεται η "Νεολαα Λαμπρκη", της οποας εκλγεται Πρεδρος. Την δια εποχ εκλγεται Βουλευτς της ΕΔΑ. Για τη Νεολαα Λαμπρκη, ο Μκης Θεοδωρκης γρφει να εξαιρετικ κεμενο, το οποο δημοσιεεται σε κδοσηπρτη φορ το 1966 ως «Μανιφστο των Λαμπρκηδων».
     Το 1964, το Λιθογραφεο Ι. Πρφτη, δημοσιεει το βιβλο του Μκη, «Μκης Θεοδωρκης-Τραγοδια», που περιλαμβνονται οι στχοι απ τα μεγαλτερα ργα που καθιρωσαν τον Μκη τη δεκαετα ’60, ως τον κορυφαο λληνα δημιουργ («Επιτφιος» Γιννη Ρτσου, «νας μηρος» Μπρνταν Μπαν και απδοση Βασλη Ρτα, «Το Τραγοδι του νεκρο αδελφο» Μκη Θεοδωρκη, «μορφη Πλη», κ.α.) Την 21η Απριλου του 1967 περν στην παρανομα και απευθνει την πρτη κκληση για Αντσταση κατ της Δικτατορας στις 23 Απριλου.



     Τον Μη του 1967 ιδρει μαζ με λλους την πρτη αντιστασιακ οργνωση κατ της Δικτατορας, το ΠΑΜ και εκλγεται πρεδρς του. Συλλαμβνεται τον Αγουστο του 1967. Μπουμπουλνας, απομνωση, φυλακς Αβρωφ, η μεγλη απεργα πενας, νοσοκομεο, αποφυλκιση και κατ οκον περιορισμς, εκτπιση με την οικογνεια στη Ζτουνα Αρκαδας, στρατπεδο Ωρωπο. λο αυτ το διστημα συνθτει συνεχς.Και γρφει! Στον Ωρωπ η κατσταση της υγεας του επιδειννεται επικνδυνα. Στο εξωτερικ ξεσηκνεται θελλα διαμαρτυριν. Προσωπικτητες, πως ο Ντιμτρι Σοστκοβιτς, ρθουρ Μλερ, Λρενς Ολβιε, Ιβ Μοντν, κ.α. δημιουργον επιτροπς για την απελευθρωσ του. Τελικ υπ την πεση αυτ αποφυλακζεται και βρσκεται στο Παρσι τον Απρλιο του 1970.
Απ εκενη τη στιγμ και για μα δεκαετα περπου, δεν σταματ να γρφει και να εκδδει βιβλα σε οκους του εξωτερικο, τα οποα αποτελον κποια απ τα σημαντικτερα συγγραφικ πολιτικ ργα της εποχς.
     Το 1971, δημοσιεεται στη Ρμη να αριστουργηματικ δτομο βιογραφικ Ημερολγιο «Το Χρος», και ακολουθον το 1972 τα βιβλα «μεσα πολιτικ προβλματα» (Λονδνο) και «Μουσικ για τις μζες», το 1976 «Περ Τχνης», «Οι μνηστρες της Πηνελπης», «Δημοκρατικ και συγκεντρωτικ Αριστερ», «Κνημα γα τον πολιτισμ και την Ειρνη», το 1977 «Για μια κυβρνηση εθνικς συνεργασας», και το 1978 «Η αλλαγ-Προβλματα εντητας της Αριστερς».



     Στο εξωτερικ αφιερνει λο το χρνο του σε περιοδεες σ' λο τον κσμο με συναυλες, συναντσεις με αρχηγος κρατν και προσωπικτητες, συνεντεξεις, δηλσεις για την πτση της δικτατορας και την επαναφορ της Δημοκρατας στην Ελλδα. Οι συναυλες του γνονται βμα διαμαρτυρας και διεκδκησης και για τους λλους λαος που αντιμετωπζουν παρμοια προβλματα: Ισπανος, Πορτογλους, Ιρανος, Κορδους, Τορκους, Χιλιανος, Παλαιστνιους. Γιατ πεποθησ του ταν πντα,«τι η δημοκρατα και η ελευθερα εναι απαρατητες προποθσεις για την εδραωση της ειρνης. Γιατ ο πλεμος αποφεγεται μνο απ ανθρπους ελεθερους, που μπορον να ρυθμσουν οι διοι τις τχες τους». Το 1972 επισκπτεται το Ισραλ δνοντας συναυλες. Συναντται με τον ττε Αντιπρεδρο της Κυβρνησης Αλν, που του ζητ να μεταφρει μνυμα στον Αραφτ. Πραγματικ αμσως μετ συναντται με τον Αραφτ, στον οποο επιδδει το μνυμα της Ισραηλινς Κυβρνησης και προσπαθε να τον πεσει να αρχσει συζητσεις με την λλη πλευρ. Απ ττε συνβη πολλς φορς να παξει τον ρλο του τυπου πρεσβευτ μεταξ των δο πλευρν.
     Εναι χαρακτηριστικ, τι το 1994 γιορτσθηκε πανηγυρικ στο σλο η υπογραφ της συμφωνας μεταξ Ισραηλινν και Παλαιστινων παρουσα των Πρες και Αραφτ με την παρουσαση του Μαουτχουζεν που στο μεταξ χει γνει "εθνικ τραγοδι" του Ισραλ και του μνου για την Παλαιστνη που γραψε ο Θεοδωρκης, ως αναγνριση και της δικς του συμβολς στην υπθεση της ειρνης στην περιοχ αυτ. Επισκπτεται επσης την Αλγερα, Αγυπτο, Τνιδα, Λβανο και Συρα προσπαθντας να ενισχσει τον διλογο μεταξ αντιμαχομνων πλευρν. Το 1974 με την πτση της Δικτατορας γυρζει στην Ελλδα. Συνθτει πντα μουσικ. Δνει πολλς συναυλες τσο στο εσωτερικ σο και στο εξωτερικ. Παρλληλα συμμετχει στα κοιν ετε ως απλς πολτης, ετε ως βουλευτς [1981-86 (παρατηση) και 1989-92 (παρατηση)] ετε ως Υπουργς Επικρατεας [1990-92 (παρατηση)].



     Το 1976 ιδρει το Κνημα «Πολιτισμς της Ειρνης» και δνει διαλξεις και συναυλες σ λη την Ελλδα. Το 1983 του απονμεται το βραβεο Λνιν για την Ειρνη (το «νμπελ» των σοβιετικν). Στο πρτο μισ της δεκαετας 1980-89, εκδδονται βιβλα του Μκη Θεοδωρκη στην προσπθεια του δημιουργο να εκθσει την επιβαλλμενη υποκουλτορα στην Ελλδα και να τονσει την ουσα, τις ρζες και τις καταβολς της ελληνικς μουσικς. Το 1982 εκδδεται το εμβληματικ «Μαχμενη Κουλτορα», ακολουθντας μετπειτα το «Ανατομα της Μουσικς» (1983) και το …αιρετικ «StarSystem» (1984) που τραξε τα νερ του εγχριου StarSystem καταγγλλοντας διαπλοκς και λλες τακτικς ανμεσα σε καλλιτχνες και δισκογραφικς εταιρεες με ονοματεπνυμα!
     Στο δετερο μισ της δεκαετας 1980-89, τα βιβλα του Μκη Θεοδωρκη στοχεουν στην αφπνιση ενς λαο που μεθ και παραπλανται απ καιροσκοπικς πολιτικς και πρσκαιρες υλικς απολασεις, με τον Πολιτισμ να παραπαει πνω σε τραπζια και σε χωμνος σε γαρφαλλα και επιπλουσες δηλσεις προεξεχουσν προσωπικοττων του τπου «Μπουζοκια οι ναο του πολιτισμο» και «φτνει πια ο Ελτης και ο Σεφρης…». Μσα σε αυτ το κλμα, εκδδονται τα «Στοιχεα για μα να πολιτικ» (1986), «Κρυμμνες Αλθειες» (1987, συνντευξη), «Που πμε;» (1989) και «Ζητεται Αριστερ» (1990).
     Το 1986 γνεται πραγματικτητα κτι που απ το 1970 ακμα χει υποστηρξει σε συνεντεξεις του: η δημιουργα επιτροπν ελληνοτουρκικς φιλας στην Ελλδα με πρεδρο τον διο και στην Τουρκα με τη συμμετοχ γνωστν πνευματικν ανθρπων πως ο Αζζ Νεσν, ο Γιασρ Κεμλ και ο Ζουλφ Λιβανελ. Αργτερα παζει και πλι το ρλο του τυπου πρεσβευτ ειρνης, μεταφροντας μηνματα των ελλνων πρωθυπουργν, του Α. Παπανδρου και του Κ. Μητσοτκη προς την τουρκικ κυβρνηση. Επσης το 1986 (μετ την καταστροφ στο Τσερνομπλ) πραγματοποιε μεγλη περιοδεα με συναυλες σ λη την Ευρπη κατ της ατομικς ενργειας. Την δια περοδο, διοργαννονται με δικ του πρωτοβουλα δο συνδρια για την ειρνη στο Tübingen και στην Κολωνα. Συμμετχουν πολιτικο πως ο σκαρ Λαφονταιν και ο Johannes Rau, φιλσοφοι πως ο Dürrenmatt, συγγραφες, πολιτειολγοι και καλλιτχνες. Εκε χει την ευκαιρα να αναπτξει τη θεωρα του για τον ελεθερο χρνο και τη σημασα του στη διαμρφωση ελεθερων ανθρπων.Η μνημειδης ομιλα του στο Διεθνς Συνδριο «Ελεθερων καλλιτεχνν», στη Δυτικ Γερμανα, το 1987, δημοσιεθηκε αυτοσια στην εφημερδα Frankfurter Allgemeine, με ττλο «Αντιμανιφστο»! Στην Ελλδα δημοσιεεται για πρτη φορ το 1989.



     Η «περεργη» για την Ευρπη περοδος 1990-2000+, εναι περοδος εσωτερικς αναζτησης και ξαρσης της οικολογικς συνεδησης για τον Μκη Θεοδωρκη, ο οποος στο διστημα αυτ δημιουργε ορισμνα απ τα πιο λυρικ του μουσικ ργα και εκδδει αρκετ βιβλα με πλθος κειμνων του, μσα απ αρθρογραφα και συνεντεξεις, εν για πρτη φορ εκδδονται ποιματ τουστα ελληνικ, αγγλικ, γαλλικ και γερμανικ. Το 2000 σε επιμλεια Ιουλτας Ηλιοπολου (σζυγος Οδυσσα Ελτη) κυκλοφορε το «Να μαγευτ και να μεθσω», εν ακολουθον μετ απ ναν χρνο το «GEDICHTE – POEMES» (2001, Λουξεμβοργο) και το «IHADTHREELIVES - SelectedPoemsofMikisTheodorakis». Το 1990 δνει 36 συναυλες σ ολη την Ευρπη υπ την αιγδα της Διεθνος Αμνηστεας. Συνεχζει δνοντας συναυλες για την ηλιακ ενργεια (υπ την αιγδα της Εurosolar), κατ του αναλφαβητισμο, κατ των ναρκωτικν κ.λ.π. Παρλληλα αγωνζεται και για τα ανθρπινα δικαιματα σε λλες χρες και κυρως στις γειτονικς Αλβανα (που την επισκπτεται και ως Υπουργς για τα δικαιματα της ελληνικς μειοντητας) και Τουρκα. Ως πρεδρος Διεθνος Επιτροπς στο Παρσι καταβλλει προσπθειες για την απελευθρωση των τορκων ηγετν της αντιπολτευσης Κουτλο και Σαργκν που τελικ επιτυγχνουν. Προτενει τη διοργνωση Πανευρωπακο Συνεδρου Ειρνης στους Δελφος και υποβλλει στην κυβρνηση σχδιο για μια "Ολυμπιδα του Πνεματος". Ιδρει επιτροπ συμπαρστασης και βοθειας προς τον Κουρδικ λα.
     Το 1993 αναλαμβνει Γενικς Διευθυντς Μουσικν Συνλων της ΕΡΤ, μως παραιτεται τον επμενο χρνο. Σε περιοδεα του στην Αμερικ και τον Καναδ το 1994 για την ενσχυση Πολιτιστικο κντρου των ομογενν, η Σγκλητος του Québec υποδχεται με ομφωνο ψφισμ της, με το οποο τον τιμ για την προσφορ του στον πολιτισμ και τους αγνες του για τον νθρωπο.



     Τα επμενα χρνια παρουσιζονται οι περς του "Ηλκτρα" (1995) και "Αντιγνη" (1999) εν παρλληλα αναπτσσει μεγλη δραστηριτητα στο εξωτερικ (Ευρπη, Ντια Αφρικ, Αμερικ) και παρνει δυναμικ θση σε λα τα σημαντικ γεγοντα της εποχς (ελληνοτουρκικ φιλα, σεισμο, βομβαρδισμο στην Γιουγκοσλαβα, υπθεση Οτσαλν, πλεμος στο Αφγανιστν, πλεμος στο Ιρκ κ.λπ.). Στις αρχς της νας χιλιετας, εκδδεται η εξαιρετικ τριλογα «Που να βρω τη ψυχ μου» (2002-2003), που πραγματεονται «Μουσικ», «Τχνη και Πολιτισμς» και «Ιδες» απ τον Μκη Θεοδωρκη, εν το 2004, κυκλοφορε το «ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ – ΕΓΚΩΜΙΟΝ», αφιερωμνο στον επιστθιο φλο του Μκη επ σειρ 10ετιν, Μνο Χατζιδκι. Το 2000 εναι υποψφιος για το Νμπελ Ειρνης. Σσσωμη η πολιτικ και η πνευματικ ηγεσα Ελλδας και Κπρου στηρζει την υποψηφιτητα, εν στη Νορβηγα, στα γραφεα της Επιτροπς για το Νμπελ φθνουν συνεχς επιστολς απ λα τα μρη του κσμου απ προσωπικτητες, φορες και απλος ανθρπους. Η Σουηδικ Ακαδημα του το αρνεται. Το 2002 παρουσιζεται η περ του "Λυσιστρτη", νας αληθινς μνος στην Ειρνη.
     Το 2007, εκδδεται απ τις Πανεπιστημιακς Εκδσεις Κρτης, το βιβλο «Συμπαντικ Αρμονα-Μουσικ και Επιστμη στον Μκη Θεοδωρκη» που περιλαμβνει 18 κεμενα που περιγρφουν τα φαινμενα της μουσικς και της αρμονας σε συμπαντικ, γινο και ανθρπινο εππεδο. Αφορ στην θεωρα που ανπτυξε απ φηβος ακμη ο Μκης Θεοδωρκης, πσω στο 1942 περ συμπαντικς Αρμονας, ανακαλπτοντας -εν αγνοα του- μρος των θεωριν των πυθαγρειων. Στις αρχς της δεκαετας 2010-2019, ο Μκης Θεοδωρκης, σε ηλικα 86 ετν, ξεσηκνεται υπ των νων της «ελεγχμενης χρεωκοπας» και προσφυγς της χρας σε καθεστς οικονομικο και πολιτικο ελγχου (Μνημνιο). Ιδρει το Κνημα Ανεξρτητων Πολιτν-Σπθα και εκδδει πληθρα πολιτικν βιβλων, με ρθρα και ομιλες του απ το 2011 ως και το 2017.



    Δεκδες εναι ββαια και τα βιβλα ΓΙΑ τον Μκη Θεοδωρκη. Με να αστερευτο πλοτο, συγγραφικ και μουσικ, ο Μκης Θεοδωρκης στριξε λη του την πορεα ζως του σε τρεις ξονες: Ελλδα-Κσμος-νθρωπος, τους οποους υπηρτησε και υπηρετε πιστ και με απλυτη συνχεια για περισστερα απ 75 χρνια, αποτελντας τσι μα προσωπικτητα που ανταποκρνεται στον μεγαλτερο δυνατ βαθμ στην συνπεια Λγου-Πρξης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ (Α’ εκδσεις)

* ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ (1952)
* ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΑΔΕΛΦΟΥ (1962 – Ρμη)
* ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ – ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ (1964)
* ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΛΑΜΠΡΑΚΗΔΩΝ (1966)
* ΤΟ ΧΡΕΟΣ α' και β' τμος (1971-72 - Ρμη)
* ΑΜΕΣΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ (1972 - Λονδνο)
* ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΜΑΖΕΣ (1972)
* ΠΕΡΙ ΤΕΧΝΗΣ (1976)
* ΟΙ ΜΝΗΣΤΗΡΕΣ ΤΗΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ (1976)
* ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΡΑ (1976)
* ΚΙΝΗΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΙΡΗΝΗ (1976)
* ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ (1977-78)
* Η ΑΛΛΑΓΗ - ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ (1978)
* ΜΑΧΟΜΕΝΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ (1982)
* ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ (1983)
* STAR SYSTEM (1984)
* ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ (1986)
* ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ (1986 α' τμος β' τμος / 1987 γ' τμος / 1988 δ' τμος /1995 ε' τμος)
* ΚΡΥΜΜΕΝΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ (1987)
* ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ (1987)
* ΟΛΑ ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ (1987)
* ΑΝΤΙΜΑΝΙΦΕΣΤΟ-για τις Ανθρωπομονδες (1989)
* ΠΟΥ ΠΑΜΕ ; (1989)
* ΖΗΤΕΙΤΑΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ (1990)
* Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ -1940-96 (1997)
* ΜΕΛΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΠΟΙΗΣΗ (1997 α' τμος: Τραγοδια - 1998 β' τμος: Συμφωνικ, Μετασυμφωνικ,Ορατρια - 1999 γ' τμος)
* Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ - Εργογραφα (1998)
* ΝΑ ΜΑΓΕΥΤΩ ΚΑΙ ΝΑ ΜΕΘΥΣΩ – Επιμλεια Ιουλτας Ηλιοπολου (2000)
* GEDICHTE – POEMES (2001 -Λουξεμβοργο)
* ΠΟΥ ΝΑ ΒΡΩ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΜΟΥ (2002 α τμος: ΜΟΥΣΙΚΗ - 2002 β τμος: ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - 2003 γ’ τμος)
* ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ – ΕΓΚΩΜΙΟΝ (2004)
* ΑΞΙΟΣ ΕΣΤΙ -Επιμλεια Γιργου Μαλοχου (2004 α τμος, 2005 β τμος)
* I HAD THREE LIVES - Selected Poems of Mikis Theodorakis (2004)
* ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ-ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΤΟΝ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ (2007)
* Ο ΣΥΜΦΩΝΙΚΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ-Απ την Κασσιαν ως τη Λυσσιστρτη (2008)
* ΣΠΙΘΑ (2010)
* ΜΠΟΡΟΥΜΕ (2011)
* ΣΠΙΘΑ-ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΚΑΙ ΔΥΝΑΤΗ (2011)
* ΔΙΑΛΟΓΟΙ ΣΤΟ ΛΥΚΟΦΩΣ (2016)
* ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ ΣΤΟ ΛΥΚΑΥΓΕΣ (2017)
* ΣΤΗ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ - ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ ΜΙΚΗΣ, ΓΟΥΛΙΑΜΟΣ ΚΩΣΤΑΣ (2018)


==================

ΠΟΙΗΜΑΤΑ

Μικρ Φαντασα (1943)

ρθες σαν αρα κι απθεσες τους Παρδεισους
στα χελη μας μ' να φιλ. Και μας προσπρασες.
Και σ' ειδαμε, εκστατικο να λινεις
μσα στο πειρο Φως !

Τρα πια τποτα δε μνει που να θυμζει το πρασμ σου.
Μνο τα φιλημνα χελη μας
γνηκαν αηδνια που στενζοντας πετον προς κθε λμψη
τχα μην εσαι συ και το φιλ σου.

Στα Περβλια (1962)

Στα περβλια, μες στους ανθισμνους κπους
σαν λλοτε θα στσουμε χορ
και το Χρο θα καλσουμε
να πιομε αντμα και να τραγουδσουμε μαζ.

Κρτα το κλαρνο και το ζουρν
κι εγ θα ‘ρθω με τον μικρ μου τον μπαγλαμ.
Αχ κι εγ θα ‘ρθω...
Μες στης μχης τη φωτι με πρες Χρε
πμε στα περβλια για χορ.

Στα περβλια, μες στους ανθισμνους κπους
αν σε πρω, Χρε, στο κρασ
αν σε πρω στο χορ και στο τραγοδι
ττες χρισ μου μιας νυχτις ζω.

Κρτα την καρδι σου, μνα γλυκει
κι εγ εμ’ ο νιος που γρισε για μια σου ματι.
Αχ για μια ματι...

Για το μτωπο σαν φυγα μανολα
εσ δεν ρθες να με δεις.
Ξενοδολευες και πρα μνος μου το τρανο
που με πγε πρ’ απ’ τη ζω...

να Δειλιν (1962)

να δειλιν
σε δσαν στο σταυρ.
Σου κρφωσαν τα χρια σου,
μου κρφωσαν τα σπλχνα,
σου δσανε τα μτια σου,
μου δσαν την ψυχ μου.

να δειλιν
με τσκισαν στα δυο.
Μου κλψανε την ραση
μου πραν την αφ μου
μν’ μου ‘μεινε η ακο
να σ’ αγροικ παιδ μου.

να δειλιν
ωσν τον σταυραητ.
χμηξε πα στις θλασσες,
χμηξε πα στους κμπους,
κμε ν’ ανθσουν τα βουν
και να χαρον οι ανθρποι.

Προδομνη Αγπη (1962)

Τα μεσνυχτα που σμγουνε οι ρες,
προδομνη μου αγπη,
τα μεσνυχτα που σμγουν οι καρδις μας,
προδομνη μου αγπη.

Νταν, νταν, νταν, νταν, νταν σημανει
νταν, το τλος της αγπης.
Δυο πουλι, δυο περιστρια
ταξιδεουνε μσα στ’ αστρια.

Τα μεσνυχτα που εναι μακρι ο λιος,
προδομνη μου αγπη,
τα μεσνυχτα που εναι κοντ οι ζως μας,
προδομνη μου αγπη.

Νταν, νταν, νταν, νταν, νταν σημανει
νταν, το τλος της αγπης.
Δυο πουλι, δυο περιστρια
ταξιδεουνε μσα στ’ αστρια.

Τα μεσνυχτα θα σε περιμνουν,
προδομνη μου αγπη
σαν θα φγει το φεγγρι στο σκοτδι,
προδομνη μου αγπη.

Νταν, νταν, νταν, νταν, νταν σημανει
νταν, το τλος της ζως μας.
Δυο πουλι, δυο περιστρια
ταξιδεουνε μσα στ’ αστρια.

Καιρς Να Δεις (1968)

Σου επαν ψματα πολλ
ψματα σμερα σου λνε ξαν
κι αριο ψματα ξαν θα σου πουν
ψματα σου λνε οι εχθρο σου
μα κι οι φλοι σου σου κρβουν την αλθεια.
Ψετικη δξα σου τζουν οι ψετες
μα κι οι φλοι σου με ψετικες αλθειες σε κοιμζουν.
Πο πας με ψετικα νειρα;
πο πας με ψετικα νειρα;
Καιρς να σταματσεις
καιρς να τραγουδσεις
καιρς να κλψεις και να πονσεις
καιρς να δεις.

Εχα Τρεις Ζως (1969)

Εχα τρεις ζως
τη μια την πρε ο νεμος
την λλη οι βροχς
κι η τρτη μου ζω
κλεισμνη σε δυο βλφαρα
πνγηκε μες στο δκρυ.

μεινα μνος
χωρς ζω, χωρς ζως
τη μια την πρε ο νεμος
την λλη οι βροχς.

μεινα μνος
εγ κι ο Δρκος
στη μεγλη σπηλι.

Κρατ ρομφαα
κρατ σπαθ
εγ θα σε πνξω
εγ θα σε σκοτσω
εγ θα σε σβσω
εγ θα σε τινξω
πνω απ’ τη ζω μου

γιατ χω τρεις ζως
η μια για να πονει
η λλη για να θλει
κι η τρτη για να νικ.

Στον γνωστο Ποιητ (1969)

Ργα Φεραε, σε σε κρζω.
Απ την Αυστραλα στον Καναδ
κι απ την Γερμανα στην Τασκνδη
σε φυλακς, σε βουν και σε νησι
διασκορπισμνοι οι Ελληνες.

Διονσιε Σολωμ, σε σε κρζω.
Κρατομενοι και κρατοντες
δροντες και δερμενοι
διατσσοντες και διατασσμενοι
τρομοκρατοντες και τρομοκρατομενοι
κατχοντες και κατεχμενοι
διηρημνοι οι λληνες.

Ανδρα Κλβε, σε σε κρζω.
Λαμπερτατος ο λιος απορε
απορον τα βουν και τα λατα
οι ακρογιαλις και τ’ αηδνια
λκνο ομορφις και μτρου η πατρς μου
σμερα τπος θαντου.

Κωστ Παλαμ, σε σε κρζω.
Ποτ λλοτε τσο φως δεν γινε σκτος
τση ανδρεα φβος
τση αδυναμα η δναμη
τσοι ρωες μαρμρινες προτομς
πατρς του Διγεν και του Δικου η πατρς μου
σμερα χρα υποτελν.

Νκο Καζαντζκη, σε σε κρζω.
μως αν λησμονον οι θνητο
που μιλον ακμα τη γλσσα του Ανδροτσου
η μνμη κατοικε πσω απ τα σδερα
και τις σκοπις
η μνμη κατοικε μσα στα λιθρια
φωλιζει μες στα κτρινα φλλα
που σκεπζουν το κορμ σου Ελλδα.

γγελε Σικελιαν, σε σε κρζω.
Η ψυχ της πατρδας μου εσαι συ
πολμορφο ποτμι
τυφλ απ το αμα
κουφ απ το βγγο
ανμπορο απ το μγα μσος
και τη μεγλη αγπη
που εξ σου εξουσιζουν την ψυχ σου.

Η ψυχ της πατρδας μου εναι δυο χειροπδες
σφιγμνες σε δυο ποτμια
δυο βουν δεμνα με σκοινι
στον πγκο της ταρτσας.
Ο αργτικος κμπος φουσκωμνος απ το μαστγιο
και ο λυμπος κρεμασμνος πισθγκωνα
απ το κατρτι του αεροπλανοφρου για να ομολογσει.
Η ψυχ της πατρδας μου εναι αυτς ο σπρος
π’ πλωσε ρζες πνω στο βρχο.
Εσαι συ μνα, γυνακα, κρη
που αγναντεεις τη θλασσα και τα βουν
και κρυφ βφεις μ’ αμα
τα κκκινα αυγ της Αναστσεως
που εγκυμονον οι καιρο και οι ντρες.

Αμποτες να ‘ρθει στη δστυχη χρα μου
Πσχα Ελλνων.

γνωστε Ποιητ, σε σε κρζω.

Εκενος ταν Μνος (1976)

Εκενος ταν μνος μες στα πλθη
εκενος ταν μνος στο κελ
γι’ αυτν αργ τραγοδησες, πολ αργ
πολ αργ, πολ αργ.

Εκενος δεν ακοει τη φων σου
η αγπη σου εναι νεκρ γι’ αυτν
εναι νεκρ τα λγια κι οι λυγμο σου
αργ η μνμη, αργ και το φιλ σου
πολ αργ, πολ αργ.

Εκενος ταν ρεμος κι ωραος
εκενος ταν μνος κι ορφανς
Εκενος ταν δκαιος κι απραντος
σαν ουρανς.

Εσ φωνζεις τρα τ’ νομ του
στο αμα του ορκζεσαι μ’ οργ
περμενες την ρα του θαντου
σαν τη βροχ μας φεγει τρα το παιδ
σαν τη βροχ, σαν τη βροχ.

Τρα Που ΠεθανουνΤτα Λουλοδια (1978)

Τρα που πεθανουν τα λουλοδια
τρα που σωπανουν τα πουλι
μου ‘μειναν στα χελη τα τραγοδια
ξεχασμνη αγπη μου, παλι.

Χρισαν οι δρμοι μας μιαν ρα
φορτωμνοι σγνεφα βαρει
μες στους παγωμνους δρμους τρα
βσανο η ζω μας και καπνι.

Τρα περιμνουμε το θμα
πσω απ το τζμι το θολ
η κμαρ μας μοιζει μ’ να κλμα
φυτεμνο μσα μας πνιχτ.

Οι δρμοι μας χωρσανε για πντα
μη με περιμνεις στη γωνι
η νοιξη μονχα για τους λλους
βσανο η ζω μας και καπνι.

Το Τραγοδι Της Γης (1980)

Το τραγοδι της γης
δεν τ’ κουσες ποτ
οτε θα τ’ ακοσεις πια.
Σκτωσες λα τα πουλι
τα δση
το νερ
το λαμπερ νερ
τον ποταμ.

Πει...
Σκτωσες το χμα
τον λιο
την καρδι σου.

Ποτ δεν θα ξαναδες
το χρμα τ’ ουρανο
δεν θ’ ακοσεις ποτ
τον χο των χρωμτων.
Σαν βολδα προχωρες στο χος.
Στερν φορ ας ακουστε μες στη σιωπ
το τραγοδι της Γης.

Πριν τελικ τυλιχτ στο χος
να “γει σου” θα πω στη ζω.

Η Αρκοδα (1984)

Μιαν αλυσδα μου δνουν γρω στο λαιμ
εμαι αρκοδα, χορεω γφτικο χορ.

Μσα στα γπεδα με γυμνζουνε
τ’ γρια πλθη να χαιρετ
με μαμοδες μαζ με βζουνε
τ’ γρια πλθη να προσκυν.

Μες στο κελ μου αγγλοι μπανουν σιωπηλο
ρθε το τλος, δεν ρθε ακμα η αρχ.

Μια Φυλακ (1984)

Μια φυλακ
-πς μας φτσαν ως εκε-
μια φυλακ
η ζω μου φυλακ.

Χωρς ποιν
-πς μας φτσαν ως εκε-
και δικαστ
η ζω μου φυλακ.

Στου Μακρυγιννη
πριν προλβεις να μιλσεις
Εγγλζου βλι σε γοντισε.
Μας κοταζες με βλμμα μελαγχολικ
να σκεφτσουνα θαρρες
πσο λγο η μρα κρτησε.

Μες στις πλατεες νας-νας καθισμνοι
τη μοναξι μας τη γραμμνη
τη σφργισες με βλμμα μελαγχολικ
ποιος θα πει το μυστικ
στη ζω μας τη χαμνη.

ΠΕΖΑ

                           Ανθρωπομονδες

     Τι εναι, καταρχν, οι «ανθρωπομονδες»;
     Πρκειται για να σνθετο και αρκετ πολπλοκο σστημα καταμτρησης της ανθρπινης ενργειας, βιολογικ, πνευματικ, ψυχικ. πως εναι γνωστ, υπρχουν να σωρ παργοντες που αυξνουν αυτ την ενργεια, δηλαδ τις ανθρωπομονδες, καθς και τσοι λλοι που τις μεινουν. Δεν εναι φυσικ στις προθσεις μας να τους καταγρψουμε λεπτομερειακ, θετικος και αρνητικος. Αν και κτι ττοιο θα ταν τελικ χρσιμο, μιας και, πως θα δομε, εκενο που μετρ μσα στην ανθρπινη ζω δεν εναι μνο γενικ και αφηρημνα οι κοινωνικς σχσεις και τα ανθρπινα δικαιματα, αλλ πολ καθαρ και συγκεκριμνα το πσες ανθρωπομονδες εξασφαλζει ο κθε πολτης μσα στο δοσμνο κοινωνικ σστημα, μσα στις δοσμνες κοινωνικς σχσεις, ελευθερες, δικαιματα, ανγκες, υποχρεσεις, καταναγκασμος και δυναττητες.
     Δεν υπρχει καμι αμφιβολα πως σο το σστημα εναι περισστερο δημοκρατικ, φιλελεθερο, σο το εππεδο της ζως υψηλτερο, οι δυναττητες μρφωσης και πληροφρησης περισστερες, εξασφαλισμνη η πραγματικ συμμετοχ σε συλλογικς αποφσεις, σο ο πολτης νιθει και εναι υπεθυνος, σο… σο… κ.λπ., τσο αυξνουν μσα του οι ανθρωπομονδες, μεγαλνει η ανθρπινη ενργεια. μως, η ιστορικ περοδος που διανουμε μας δεχνει τι μσα και στα δο κυραρχα συστματα, στον καπιταλισμ και στο σοσιαλισμ, λες οι κυραρχες σχσεις και κυρως οι σχσεις παραγωγς τελικ παρνουν απ τον μσο πολτη πολ περισστερες ανθρωπομονδες απ’ αυτς που δνουν.
     Στον προηγμνο καπιταλισμ, το κριο γνρισμα εναι, αναμφισβτητα, οι μεγλες δυναττητες που προσφρει το σστημα σε υλικ αγαθ. μως για την κατκτησ τους - που η διαφμιση τα μεταβλλει σε εδη πρτης ανγκης - ο πολτης εναι υποχρεωμνος να καταβλλει πολ περισστερες δυνμεις απ σες τελικ του προσφρουν αυτ τα, υλικ κυρως, αγαθ, με αποτλεσμα να χνει, αντ να κερδζει, σε ανθρωπομονδες.
     Στο σοσιαλιστικ σστημα, χωρς να χουν αλλξει οι σχσεις μσα στην παραγωγ, οτε και η ποιτητα της ζως - που παραμνει σε εππεδα καττερα απ τις χρες του προηγμνου καπιταλισμο - κυριαρχε να νο φαινμενο : o Γενικς Νμος που προσωποποιε και εκφρζει το Κμμα , πιο σωστ, η ηγεσα του.
     Πς εκφρζεται αυτς ο Γενικς Νμος; Εκφρζεται με την επσημη ιδεολογα, που καταλγει σε ναν κολοσσιαο ηθικο-κοινωνικ καταναγκασμ. Διαμορφνει να νο τπο τρπου συμπεριφορς και ζως. Τελικ καταλγει στην αρατη κρατικ βα και ηθικ καταναγκασμ. Η ανθρπινη ενργεια ελαττνεται. Ο πολτης συμμετχει λο και λιγτερο στην παραγωγ. τσι χνει, απ λλο δρμο κι αυτς, σε ανθρωπομονδες.
     Το στοιχεο του Γενικο Νμου που κυριαρχε στο σοσιαλιστικ σστημα, δεν εναι παρ μια μορφ εξουσας. Στις αρνητικς επιπτσεις του στη διαμρφωση των ανθρωπομονδων θα πρπει να προστεθον λα τα αρνητικ στοιχεα που παρατηρομε στις κοινωνες του καπιταλιστικο συστματος, μιας και, πως επαμε η αλλαγ στις σχσεις εργασας εχε μνο να «στιγμιαο» νομικ χαρακτρα.
     νας νθρωπος, χωρς το αναγκαο μνιμουμ σε ανθρωπομονδες εναι τελικ κουρασμνος σωματικ, ψυχικ και πνευματικ, ανκανος να σκεφτε, να οραματιστε, να γυμνσει το μυαλ του, να πρει αποφσεις, πρωτοβουλες, να φτιξει κτι δικ του, να δημιουργσει.
     Αυτ ως προς τη σκψη, το μυαλ. Ως προς την ψυχ του, τα συναισθματ του, τον εσωτερικ του κσμο, εναι δειος απ την ενργεια που δνει η επαφ μας με την ομορφι, τη φση, την τχνη, την καλ συντροφι, τις αρμονικς σχσεις στο σπτι, στο σχολεο, στη δουλει, με τους γνωστος και τους φλους.
     Τλος, ως προς το σμα, ο νθρωπος της πλης εναι υποχρεωμνος να επαναλαμβνει καθημεριν τις διες κινσεις να υποβλλεται στην δια ακινησα, στη μεταφορ στο εργοστσιο, στο κατστημα, στο γραφεο, εν δεν χει δυναττητες για θληση, μακρινος περιπτους, εκδρομς μσα στη φση. Ο αρας που αναπνει γνεται λο και πιο μολυσμνος. Δε νιθει καλ. Η τροφ του, με τα τυποποιημνα προντα, παει να εναι υγιειν. Η περθαλψη στα νοσοκομεα εναι ελλειπς. Πσχει απ μικροαρρστιες ταν δεν εναι ρρωστος σοβαρ.
     Θα πρπει να δομε επσης τι μηνματα και ποια ερεθσματα τον περιβλλουν, τον ενοχλον, τον επηρεζουν καθημεριν, απ το πρω ως το βρδυ. Οι διαφημσεις, ο Τπος, οι χοι και οι μουσικς, το ραδιφωνο, οι φωνς στους δρμους και οι κθε εδους θρυβοι της πλης, τλος, η τηλεραση. Χιλιδες μηνματα, διαφημιστικ, πολιτικ, ερωτικ, αθλητικ, που μως τα διπει σχεδν λα η δια λογικ. Η κυραρχη λογικ του κθε συστματος. Ο Γενικς Νμος της Αγορς στη Δση. Ο Γενικς Νμος της Πολιτικς Θρησκεας στην Ανατολ.
     Μπορομε νομζω, να φανταστομε τον μσο πολτη της Ευρπης. Να τον δομε την ρα που ξεκιν για τη δουλει του. λλος πηγανει στη στση του λεωφορεου, λλος στο σταθμ του μετρ, εν κποιος τρτος μπανει στο ιδιωτικ του αυτοκνητο. Γενικ, εναι κουρασμνος απ το πρωιν ξπνημα, νυστζει, το κεφλι του εναι μουδιασμνο. Αυτς που οδηγε, βζει το ραδιφωνο. ποιο σταθμ κι αν ψξει, θ’ ακοσει την δια περπου τυποποιημνη μουσικ της εποχς. Τα δια διαφημιστικ σποτς. Το δελτο καιρο τις πολιτικς ειδσεις σε ρυθμ «χωρς ανσα».
     Αυτς που ταξιδεει με το λεωφορεο το μετρ, ρθιος καθιστς, διαβζει ανρεχτα τους ττλους της εφημερδας κρυφοκοιτζει την εφημερδα του διπλανο του. Κανες δεν βλπει τον λλον στα μτια. Εναι λοι συνωφρυωμνοι, κατσοφηδες, απελπισμνοι, γιατ σε λγο θα κλειστον για οκτ ολκληρες ρες. Δεν τολμον ακμα να σκεφτον, τη στιγμ που θα σχολσουν. Την ρα της επιστροφς.
     Αν μπει στο λεωφορεο στο βαγνι μια πραγματικ ωραα γυνακα, ττε οι ντρες ξυπννε, γουρλνουν τα μτια και τη φαντζονται, οι περισστεροι, γυμν. Μια ωραα γυνακα γι’ αυτος δεν εναι παρ να γυμν σμα στο κρεβτι, ργανο ερωτικς ηδονς. Γργορα μως συνρχονται, οι ψεις τους ξαναγνονται βαρις. «Αυτ εναι νειρα», σκφτονται και κατεβζουν το κεφλι. Βγανουν κατ ομδες απ’ τους σταθμος και βαδζουν για να πνε στη δουλει τους.
     Ο οδηγς του Ι.Χ. χει λλα προβλματα. Βρσκει πως τα κκκινα φανρια ανβουν ειδικ γι’ αυτν. Ο ρυθμς της ρος γνεται κθε μρα και πιο αργς. Αυτς οι συχνς στσεις, η αργοπορα, του τεντνουν τα νερα. Χτυπ νευρικ με τα δχτυλα το τιμνι. Σβνει το ραδιφωνο. Το ξανανογει. Αγριοκοιτζει αυτν που προσπαθε να τον ξεπερσει. Εναι τοιμος για να μτρο ασφλτου να σκοτσει να σκοτωθε. Τλος, χει πρβλημα στο parking. Θα βρει θση; Παρκρει εξουθενωμνος. Εξουθενωμνος κλενει την πρτα και η μνη σκψη που κνει εναι «πτε θα τελεισουν αυτς οι ατλειωτες οχτ ρες σπου να ξαναβλω το κλειδ για να ανοξω την πρτα και να γυρσω στο σπτι…».
     Tι περνει, αλθεια, απ’ το μυαλ αυτν των ανθρπων που κατ κοπδια κατευθνονται στις δουλεις τους; Τποτε! Εκτς απ τον απηχο απ κποιο νυχτεριν καβγ, κποιο πρβλημα. οι φευγαλες εντυπσεις, αν την προηγομενη νχτα εδαν στην T.V. κποιο ενδιαφρον ματς, σριαλ βιντεοφλμ.
     Το μυαλ εναι κουρασμνο, μουδιασμνο, τρομοκρατημνο μπροστ σε μια ακμα μοντονη, χαρη, κουραστικ, χωρς ενδιαφρον, σε μια κυριολεκτικ χαμνη μρα απ’ τη ζω τους. Το μυαλ χει παραλσει, καθς λες αυτς οι εικνες, οι αναμνσεις, οι σκψεις ρχονται και φεγουν αστραπιαα.
     Το μυαλ μοιζει σαν να κολοσσιαο εργοστσιο με σταματημνες μηχανς. Εναι ακνητο. Το μυαλ δε δουλεει. Μπως μως δουλεει η ψυχ, το συνασθημα;
     Και φτνουμε στη δουλει. Τις προλλες πγα στα καταστματα FNAC στη rue de Rennes να αγορσω δσκους. Περιμναμε με τη Μυρτ ουρ στο ταμεο. Κπου δκα λεπτ. ταν φτασε η σειρ μας, η ταμας μτρησε τους δσκους που διλεξα γρφοντας στην αριθμομηχαν τις τιμς. Στο τλος τις θροισε με μια κνηση. Η Μυρτ βγαλε την μπλε κρτα. Η ταμας την βαλε στο ειδικ μηχνημα που εναι συνδεδεμνο με τον ηλεκτρονικ υπολογιστ που ελγχει λες τις τρπεζες και λους τους λογαριασμος. Αφο πρασαν μερικ δευτερλεπτα, η απντηση ταν θετικ και γρφτηκε σ’ να χαρτκι που βγκε απ’ το μηχνημα. Αφο πληρσαμε, περσαμε απ την λλη πλευρ του ταμεου. Κθισα να παρακολουθσω την ταμα.
     Παρατρησα πως η πληρωμ γνεται με τρεις τρπους. Ο πρτος, με χρματα που τα μετρ με γργορες κινσεις. Ο δετερος, με τσεκ που το ελγχει σε ειδικ μηχνημα. Και ο τρτος, με την μπλε κρτα που την περν στο κομπιοτερ. Οι πελτες περννε συνεχς, χωρς το παραμικρ διλειμμα. Η ταμας σκυμμνη ελγχει τα εμπορεματα, καταγρφει στο κομπιοτερ τις τιμς, τις αθροζει και κνει τις εισπρξεις με τους τρεις τρπους που εδαμε. λες οι κινσεις εναι γργορες αλλ καλ υπολογισμνες και σταθερς. Το σμα της εναι ακνητο. Δουλεουν μνο τα χρια της και το μυαλ της.
     Πσοι πελτες περνον μπροστ της κθε ρα; Πσα εμπορεματα; Πσα λεφτ εισπρττει στο οχτωρο; Τι θα συμβε αν κνει λθος; Ποι εναι η ευθνη της και με ποις συνπειες; Επομνως δεν εργζεται μνο, αλλ χει και το γχος μπως κνει λθος. Μπως δεν δει καλ την τιμ μπως δεν μετρσει σωστ τα χρματα.
     Η Μυρτ μου επε τι, στα μεγλα καταστματα «Βερπουλου», στο Κουκκι, η ταμας γνωρζει απ’ ξω τις τιμς των εμπορευμτων.
     Ας φανταστομε τρα την ταμα αυτ το βρδυ, στερα απ οχτ ρες δουλεις. ταν φυγε το πρω απ το σπτι της ταν σχεδν νχτα. Εν ξω ο λιος φωτζει την πλη, μσα στο κατστημα ο φωτισμς εναι ηλεκτρικς. Ο αρας κοντισιον. Δηλαδ ζει μσα σε μια τεχνητ ατμσφαιρα και τεχνητ περιβλλον. Δεν βλπει γρω της. Δεν βλπει οτε τους πελτες, γιατ το μτι της πρπει να παρακολουθε τα εμπορεματα, μετ τις τιμς και, τλος, τα χρματα. Μσα σε οχτ ρες πσα εμπορεματα εδε; Πσες αθροσεις κανε; Πσα χρματα μτρησε με το χρι της; Αυτ τα τρα πργματα, Εμπορεματα - Αθροσεις - Χρματα, εναι ο κσμος της για μιαν ολκληρη μρα. Στο διλειμμα της εργασας, στην καντνα, εναι η μοναδικ ανθρπινη στιγμ.
     Κουρασμνη για ,τι προηγθηκε και για ,τι θα επακολουθσει, τρει ανρεχτα το σντουιτς, πνει με αργς γουλις το αναψυκτικ, και κπου κπου ανταλλσσει δο λγια αδιφορα με τις διπλανς της. Για τι μιλον; Προσωπικ προβλματα, αρρστιες, ακρβεια, τα παιδι τους, οι ντρες τους. Στην καλτερη περπτωση θα πουν πως πρασαν το week-end πο θα το περσουν. λα αυτ, μηχανικ, ανρεχτα, χωρς ενδιαφρον. Γιατ η σκψη της καθεμις γυρζει στα δικ της.
     ταν βγανει στο δρμο, αρχζει να βραδιζει. Δο βματα στο πεζοδρμιο. Καμι βιτρνα και να η εσοδος του μετρ. Εναι η ρα της μεγλης κνησης. Μπανει πως πως. Στριμχνεται. Αφνει το κορμ της να λικνζεται στο ρυθμ των τροχν και τις κινσεις αυτν που μπαινοβγανουν. Δεν σκφτεται τποτε. Μνο βιζεται να φτσει στο σπτι.
     Αν εναι μητρα, την περιμνουν να καθκοντα. Κουζνα, γεματα, πιτα, ροχα, γνοιες των παιδιν. Μετ εναι ο σζυγος. Το διο σκοτωμνος κι αυτς, δεν χει ρεξη για κουβντες. Διαβζει μηχανικ την εφημερδα του. Τρνε. Τα παιδι πλαγιζουν. Κθονται για λγο μπροστ στην T.V. Αν εναι η καθορισμνη μρα που πρπει να κνουν ρωτα, σηκνονται και πλαγιζουν. Αν χι, μνουν λγο περισστερο μπροστ στο κουτ. Κποιος κοιμται επ τπου. Δεν αντχει. Τσακισμνοι βυθζονται σε πνο χωρς νειρα, χοντας το φβο, απ την ρα που πλαγιζουν του απασιου χου απ’ το ξυπνητρι, που, ως συνθως, δεχνει γριες πρωινς ρες.
     Αυτ η περιγραφ δεν εναι φανταστικ, οτε αναφρεται σε κποια εξαρεση. Αφορ το 90% λων των εργαζομνων στις σγχρονες κοινωνες. Τσο στον καπιταλισμ σο και στο σοσιαλισμ.
     Αν αναλσουμε σχολαστικ λες τις περιπτσεις, δηλαδ λα τα επαγγλματα, θα διαπιστσουμε τι λο και περισστερο λεπει η προσωπικ ζω, η οικογενειακ ζω και η κοινωνικ συναναστροφ και, φυσικ, λεπει ο χρνος για πνευματικ και ψυχικ καλλιργεια, για σωματικ σκηση, για περιπλνηση μσα στη φση, στε τα μτια να δουν πρσινο και γαλζιο. Να δουν τα λουλοδια και τα βουν. λα τα πργματα που ηρεμον, ξεκουρζουν και ομορφανουν τον εσωτερικ μας κσμο. Οι πλεις - λες ομοιμορφες - δεν χουν πια παρ σφαλτο και γκρζα κτρια, χωρς ενδιαφρον. Αυτοκνητα που δημιουργον ναν συνεχ ρυθμ, παρ φσιν, που κνει να τεντνουν τα νερα και να «σπζουν».
     Επειδ ανφερα τη λξη ρυθμς, θα πρτεινα να εξετσουμε την επδραση που χουν οι διφοροι ρυθμο στη ζω μας. Και καταρχν, να ερτημα : Υπρχει τχα φυσικς ρυθμς; Υπρχει - κατ προκταση - ανθρπινος ρυθμς; Ο φυσικς ρυθμς εναι πρτ’ απ’ λα ο ρυθμς του Σμπαντος. Η κνηση των στρων. Εμς που κατοικομε στη Γη, μας επηρεζει μεσα η κνηση μσα στο ηλιακ σστημα. Η Γη και ο λιος. Η Γη και η Σελνη. Απ’ αυτς τις δυο βασικς κινσεις - ρυθμος, πηγζει η ννοια του Χρνου. Καθς και η ννοια της Αρμονας. Τερστιοι γκοι, πως η Γη, η Σελνη, ο ρης, ο Κρνος, η Αφροδτη, χορεουν να μπαλτο με ακρβεια δευτερολπτων. Εναι η Αρμονα! Απ’ αυτος τους ρυθμος και τις σχσεις γεννιονται η Νχτα και η Μρα. Γεννιονται οι Εποχς.
     Η Βιομηχανικ Εποχ παραβιζει - βιζει -, σκοτνει το φυσικ ρυθμ. Δε λαβανει καθλου υπψη της την ανγκη του ανθρπου να εναρμονζεται με το ρυθμ των στρων, του ηλιακο συστματος, της μρας και της νχτας, της Σελνης, της νοιξης και του Θρους, του Φθινπωρου και του Χειμνα.
     μως δεν πρκειται μνο για το φυσικ ρυθμ που μας περιβλλει. Εναι και ο δικς μας, ο εσωτερικς ρυθμς, που καθορζεται βασικ απ τους χτπους της καρδις μας. Με βση το ρυθμ της καρδις, γνονται μσα στον ανθρπινο οργανισμ χλιες δυο πολπλοκες λειτουργες, κινσεις, που μως λες εναρμονζονται με τον κυραρχο εσωτερικ ρυθμ. Ιδιατερη σημασα χει το νευρικ σστημα, που ξεκιν και καταλγει στα τρισεκατομμρια κτταρα του ανθρπινου εγκεφλου.
     Χωρς να εμαι γιατρς βιολγος, στηριζμενος μνο στην απλ λογικ, συμπερανω τι το νευρικ μας σστημα δεν μπορε παρ να επηρεζεται και να λειτουργε με βση, τσο τον εσωτερικ - ανθρπινο - ρυθμ, σο και τον εξωτερικ - φυσικ - ρυθμ. Με λλα λγια βλπω μια τλεια αρμονικ σχση ανμεσα σε λους αυτος τους ρυθμος, που εξασφαλζουν την αρμονικ ανπτυξη και πρευση του ανθρπου μσα στη φση και στη ζω. Θεωρ λοιπν το σεβασμ στο Ρυθμ σαν το θεμλιο για τη δημιουργα ανθρωπομονδων.
     μως εδαμε τι η βιομηχανικ εποχ εκτροχιζει τον νθρωπο απ τον φυσικ και τον ανθρπινο ρυθμ. Επομνως η καταστροφ των ανθρωπομονδων ξεκιν απ’ τη στιγμ που οι σχσεις και οι ρυθμο που επιβλλουν οι νες παραγωγικς δυνμεις, δημιουργον τον πολτη-στρατιτη της παραγωγς. Ο βιομηχανικς νθρωπος εναι ο πειθαρχημνος, ο καταπιεσμνος, ο ρομποτοποιημνος στρατιτης του γραφεου και του εργοστασου, που το σστημα τον χει ξεριζσει απ το χμα του φυσικο ρυθμο, επιβλλοντς του τους ρυθμος της παραγωγς. Δηλαδ των μηχανν στο εργοστσιο, των μεταφορικν μσων στο δρμο. Των καταναγκασμν στο σχολεο, στο στρατνα και στο γραφεο, που τον εκτροχιζουν απ τον φυσικ εσωτερικ του ρυθμ.
     Αυτ το γριο πρωιν ξπνημα, το τροχδην στο πλσιμο, στο φαγητ, στους δρμους. Που τα διαδχεται η ανα της υποχρεωτικς κοινωνικς, χωρς προσωπικ ενδιαφρον, μοντονης εργασας. Το τροχδην στις διαφημσεις, στα γεγοντα, στις ειδσεις. Το συνεχς ανακτωμα των «μηνυμτων». Απεργες, μχες, πολνεκρα ατυχματα, πολιτικς συναντσεις, ματς, ωραες γυνακες, γυμνς στις διαφημσεις, βομβαρδισμνα τοπα, αστυνομικο, με γκλομπς, λων των εθνοττων, δεξισεις με υπροχες νυχτερινς τουαλτες, διαφημσεις απορρυπαντικν, Ργκαν - Γκορμπατσφ, ΜΑΤ που κυνηγον νεαρος στα γπεδα, υπουργικ συμβολιο, πορεα εργαζομνων, διαφμιση παιδικν τροφν, παιδι σκελετωμνα, κορσες αυτοκιντων, δηλσεις πρωθυπουργο, διαφμιση κκα-κλα - χιλιδες καθημεριν «μηνματα» που τα νερα τα ανεβοκατεβζουν, προσπαθντας να τα τοποθετσουν σε μια γωνι του εγκεφλου. μως, αυτς τι να κρατσει και τι να απορρψει; Και γιατ να κρατσει και γιατ να απορρψει; Θλω να πω, με ποι κριτριο; Ποι κρση, ποι φελος; Ποι σημασα; Δηλαδ, με λλα λγια, ο ανθρπινος εγκφαλος - αυτ το αριστοργημα της δημιουργας - καταντ κντρο διερχομνων, νας σκουπιδτοπος, στην κυριολεξα, που τελικ τα σκουπδια ξεχειλζουν και πνγουν τη λειτουργικτητ του, δηλαδ τη σκψη.
     χουμε, δηλαδ, δο βασικς παραβισεις. Η πρτη αφορ τους απνθρωπους ρυθμος με τους οποους εισβλλουν τα «μηνματα» στο νευρικ σστημα κι απ κει στον εγκφαλο. Και η δετερη, η ποιτητα των «μηνυμτων». Εναι λα τσο ανακατωμνα, απροσδκητα, ανμοια, παρλογα, ανεξγητα, που τελικ καταλγουν στο τποτα. Στο χος. Και να σκεφτομε τι αυτ εναι η καθημεριν «τροφ» ενς σγχρονου νευρικο συστματος και εγκεφλου. Επομνως, ποις και πσες ανθρωπομονδες μπορε να υπρξουν, στερα απ λη αυτ την ανωμαλα; Nομζω καμι.
     Ο φυσικς ρυθμς και η φυσικ αρμονα, απ τα οποα χει ανγκη ο νθρωπος, διαταρσσονται σφοδρ και απ λλους δο κοινωνικος καταναγκασμος : Tη βα και την πειθαρχα. Πσω απ την επιβαλλμενη εξωτερικ πειθαρχα, βρσκεται πντα η βα : ετε μεσα ετε σαν απειλ. Και ταν λμε βα, θα πρπει να λμε και φβος. Απ κει και πρα αρχζει μια αλυσδα καταπιεσμνων συναισθημτων και ψυχικν τραυματισμν, που μας οδηγον στην ανασφλεια κι απ κει στη μοναξι. Και εναι φοβερ πργμα να νιθει κανες μνος και ανασφαλς, μσα σ’ ναν κσμο που γνεται λο και πιο τερατδης. Το φοβισμνο και μοναχικ τομο, εναι περιττ να πομε πως χει αδεισει απ ανθρωπομονδες. Η ανθρπινη ενργεια που διαθτει εναι μηδν.
     Η πειθαρχα ξεκινει με το πρωιν ξυπνητρι, που σηματοδοτε μια ατλειωτη σειρ απ πρξεις που πρπει να γνουν μσα στη μρα, μνο και μνο γιατ «τσι πρπει». «τσι πρπει», μως, απ ποιν και για ποιν; Η βα και η πειθαρχα ξεκινον μσα απ την δια την οικογνεια. Απ την υποταγ της γυνακας στον ντρα. Και των παιδιν στους γονες. Το μωρ μεγαλνει με μια ατλειωτη γκμα απ «μη» - απ αρνσεις, στερσεις, απαγορεσεις - που το προετοιμζουν «για τη ζω». μως, ποι ζω;
     Πρτα απ’ λα, για το Σχολεο. Ας δομε τι λει ο λβιν Τφλερ, σχετικ με την εκπαδευση.
     Η Κρυφ Εκπαδευση
     Καθς η εργασα εγκατλειπε τα χωρφια και τα σπτια, τα παιδι πρεπε να προετοιμζονται για τη ζω στο εργοστσιο. Οι πρτοι ιδιοκττες ορυχεων και εργοστασων της εκβιομηχανιζμενης Αγγλας διαπστωσαν - πως γραψε ο ντριου Ουρ το 1835 - τι ταν «σχεδν αδνατο να μεταβλουν τομα που εχαν περσει την ηλικα της εφηβεας, ετε προρχονταν απ αγροτικ χειρωνακτικ επαγγλματα, σε χρσιμα βιομηχανικ χρια». Αν ταν δυνατ να προετοιμαστον οι νοι για το βιομηχανικ σστημα, αυτ θα λυνε σε μεγλο βαθμ στη συνχεια τα προβλματα της βιομηχανικς πειθαρχας. Το αποτλεσμα ταν μια ακμη βασικ δομ των κοινωνιν του Δευτρου Κματος : η μαζικ εκπαδευση.
     Βασισμνη στο εργοστασιακ πρτυπο, η μαζικ εκπαδευση δδασκε βασικ ανγνωση, γραφ, αριθμητικ, λγη ιστορα και λλα θματα. Αυτ ταν η «ανοικτ εκπαδευση». Αλλ κτω απ’ αυτ υπρχε μια αθατη «κρυφ εκπαδευση» που ταν περισστερο βασικ. Την αποτελοσαν - κι ακμη την αποτελον στα περισστερα βιομηχανικ κρτη - τρα στδια : να για την ακρβεια, να για την πειθαρχα κι να για τη συνεχ εργασα. Η βιομηχανικ εργασα χρειαζταν εργτες που θα εμφανζονταν στην ρα τους. Χρειαζταν εργτες που θα παιρναν εντολς απ μια διευθυντικ ιεραρχα χωρς πολλς ερωτσεις. Και χρειαζταν ντρες και γυνακες προετοιμασμνες να δουλψουν στις μηχανς στα γραφεα, εκτελντας κτηνωδς δουλεις. τσι απ τα μσα του 19ου αινα και μετ, καθς το Δετερο Κμα κατκλυζε τη μια χρα μετ την λλη, διαπστωνε κανες μια αδικοπη εκπαιδευτικ προδο : τα παιδι ρχιζαν το σχολεο σε λο και μικρτερη ηλικα, το σχολικ τος γινταν λο και μεγαλτερο (στις Ηνωμνες Πολιτεες αυξθηκε κατ 35% απ το 1878 μχρι το 1956) και ο αριθμς των ετν της υποχρεωτικς εκπαδευσης συνεχς αυξανταν.
     Η μαζικ δημσια εκπαδευση ταν καθαρ να ανθρωπιστικ βμα προς τα μπρος. πως διακρυξε μια ομδα μηχανικν και εργατν στην πλη της Νας Υρκης το 1829 «μετ απ τη ζω και την ελευθερα, θεωρομε την εκπαδευση σαν τη μεγαλτερη ευλογα που γνρισε ποτ το ανθρπινο γνος». Ωστσο, τα σχολεα του Δευτρου Κματος μεττρεψαν τη μια μετ την λλη τις γενις των νων σε πειθαρχημνη εργατικ δναμη του τπου που χρειαζταν η ηλεκτρομηχανικ τεχνολογα.
     Συνδυαζμενα, η πυρηνικ οικογνεια και το σχολεο εργοστασιακο τπου αποτελοσαν μρος ενς ολοκληρωμνου συστματος για την προετοιμασα των νων στε ν’ αναλβουν τους ρλους τους στη βιομηχανικ κοινωνα. Και απ’ αυτν την ποψη, οι κοινωνες του Δευτρου Κματος, καπιταλιστικς κομμουνιστικς, βρειες ντιες, ταν λες μοιες».
     Εγ θα προσθετα, τι η σγχρονη εκπαδευση, εκτς απ σα μας λει ο Τφλερ, δηλαδ την αγωγ και την ακρβεια, την πειθαρχα, τη συνεχ εργασα, την υποταγ στις εντολς που ρχονται απ τη διευθυντικ ιεραρχα και την προετοιμασα για τις «κτηνδεις» δουλεις, προετοιμζει τους μλλοντες «στρατιτες της παραγωγς» και για το χρηστο. Τους διδσκουν να κνουν εργασες εντελς αδιφορες και χρηστες, με την ννοια τι δεν χουν καμι σχση με τη φση και τις ανγκες (κυρως πνευματικς και ψυχικς) και τις δυναττητες της ανθρπινης προσωπικτητας.
     να ανθρπινο ον αποτελε αυτ καθεαυτ να θαμα της δημιουργας. Εναι προικισμνο με φοβερ δρα : σμα, χρια, πδια, ραση, ακο, σφρηση και, κυρως, σκψη και κρση. χει συναισθματα. Φαντασα. Και νιθει βαθι μσα του την ανγκη της δημιουργας. Αυτ το ον - το τσο προικισμνο - εναι τοιμο να τρξει μσα στη ζω, να χαρε, να δει, να γνωρσει, ν’ αγαπσει.
     Πς εναι δυνατν αυτ το ον να το κλεσεις, και μλιστα εθελοντικ, μσα σ’ να γραφεο, να το βλεις να κθεται μπροστ σε μια γραφομηχαν, που με τα δυο του χρια - που για να γνουν και να λειτουργσουν πως λειτουργον χρειστηκαν εκατομμρια χρνια βιολογικς εξλιξης - να γρφει κεμενα που δεν το αφορον; Αυτ το θαμα το πραγματοποιε η πειθαρχα στο σπτι και στο Σχολεο. Το κατορθνει η «μαζικ εκπαδευση».
     σο γρφω αυτς τις γραμμς, νιθω ν’ ακογεται λο και πιο πολ το ερτημα : «Μα, τλος πντων, πς θα ζσει η κοινωνα αν λεψει η πειθαρχα και αν λεψουν λες αυτς οι αδιφορες ως κτηνδεις εργασες;».
     Να να κολοσσιαο πεδο για ρευνα. Δηλαδ, γιατ χρειστηκαν ως σμερα λες αυτς οι θυσες, και αν και πσο μας ωφλησαν. Ας θυμηθομε μνο τα παιδι των 10-12 χρνων που τα κατβαζαν στα ορυχεα της Αγγλας και τα δνανε με σχοινι, για να τραβον τα καρτσια που ταν φορτωμνα με κρβουνο, επ 14 ρες την ημρα. σα επιχειρματα κι αν ακουστον για τη λογικ της «ανθρπινης προδου», εμνα προσωπικ δεν θα με πεσουν ποτ πως για να πει η ανθρωπτητα, δθεν, μπροστ, θα πρπει να βασανζουμε τα παιδι.
     Και τελικ πο φτσαμε; Να, η Ευρπη σμερα χει λα τα χαρακτηριστικ της προηγμνης κοινωνας. Ας την αναλσουμε λοιπν. χι γενικ και αριστα˙ με αριθμος και γενικτητες. Αλλ συγκεκριμνα. Ας εφαρμσουμε μιαν λλη κοινωνιολογα. Μια πρακτικ, μιαν εξατομικευμνη κοινωνιολογα.
     Ας παρακολουθσουμε διφορα τομα λων των κατηγοριν, λων των τξεων και των επαγγελμτων. μως να τα παρακολουθσουμε σχολαστικ, στην καθημεριν τους ζω. Για να δομε τελικ πς ζουν, πς συμπεριφρονται, τι προσφρουν και τι παρνουν. Και κυρως να μθουμε τι γνεται με τον περφημο «ανθρωπισμ» τους. Δηλαδ, η σγχρονη κοινωνα τους εφοδιζει με τις απαρατητες ανθρωπομονδες, στε να χαρον τη φση, τον ρωτα, τη φιλα, την οικογνεια, την τχνη; Λειτουργον σαν ντα προικισμνα με νου, σκψη και φαντασα; χουν συνεδηση τι εναι οι κληρονμοι της ανθρπινης σκψης, ιδιατερα σε πνευματικ ργα αθνατα, που γυμνζουν το νου, τρφουν τη φαντασα, πλατανουν τα σνορα του ψυχικο κσμου, βαφτζουν ολκληρο το εναι στα νματα του ωραου, αυτο που μας οδηγε στα πρατα της πραγματικς ελευθερας και ευτυχας;
     Με λλα λγια, αυτν που συνηθζουμε να αποκαλομε «νθρωπο», γνεται νθρωπος μσα στα πλασια της σγχρονης κοινωνας; , αντθετα, αυτ η κοινωνα ξφυγε απ τον νθρωπο, γινε αυτοσκοπς, εξυπηρετε μνο μια χοφτα φιλδοξα, πληστα και ασφαλς παρανοκ τομα, που κατορθνουν να υποτσσουν στους Γενικος Νμους (ελεθερη αγορ - πολιτικ θρησκεα) το σνολο του πληθυσμο; μως, με ποι τμημα;
     Εδαμε μερικ παραδεγματα, και θα μποροσαμε ασφαλς να αναφερθομε και σε πολλ λλα. μως το συμπρασμα χει δη βγει : ο νθρωπος χι μνο δεν γνεται αυτ που λμε «νθρωπος», αλλ η καθημεριντητα τον καταδικζει να γνεται λο και περισστερο «φυτ». χι με την ννοια του δντρου, που στο κτω κτω χαρεται αυτ που εναι - φτνει να μην το αγγζουν οι νθρωποι -, αλλ ενς ντος αντερου που το υποχρενουν να μη χρησιμοποιε τα θεα δρα της δημιουργας : Το υπροχο σμα, τον μοναδικ νου και τον ψυχικ κσμο, που δεν θα τον βρομε σε καννα λλο γινο πλσμα, παρ μνο στον νθρωπο.
     στε η λεγμενη εξλιξη, οι λεγμενες προηγμνες χρες, δημιουργον σμερα θλιβερ ντα. Ουσιαστικ εθελοντς στρατιτες εφ’ ρου ζως, κατδικους δι βου, δεμνους στο μαγγανοπγαδο της παραγωγς. Πειθαρχημνους και καταφοβισμνους γονες, παιδι, καθηγητς και μαθητς, αξιωματικος και στρατιτες, ιδιοκττες και εργαζμενους.
     Εκατοντδες εκατομμρια κατδικοι προχωρον καθημεριν. Στοιβζονται σε αυτοκνητα, τρνα, αεροπλνα, γραφεα, καταστματα, σχολεα και εργοστσια. Το χρμα που τους περιβλλει, γκρζο. Το χρμα που χουν μσα τους, γκρζο. Ευτυχισμνοι μνο σοι χουν γχρωμη τηλεραση.
     Μερικο πιστεουν πως μσα στις συνθκες μιας σγχρονης - προηγμνης τεχνολογικ - κοινωνας, λαμβνοντας υπψη το σνολο του φρτου και των καταναγκασμν που δχεται καθημεριν ο εργαζμενος, ο αντατος χρνος κοινωνικς εργασας δεν θα πρπει να υπερβανει τις τσσερις ρες. Πολλ τεστ χουν αποδεξει τι μετ τις τσσερις ρες συνεχος εργασας μεινεται η δναμη του εργαζμενου. Στις υπλοιπες τρεις τσσερις ρες, η προσφορ του ισοδυναμε με λιγτερο απ μισ ρα πραγματικς απασχλησης.
     χουμε λοιπν μερικς δεκδες εκατομμρια, στην Ευρπη, που εργζονται εντατικ το πρτο τετρωρο, εν στον υπλοιπο χρνο δεν αποδδουν αποδδουν λγα πργματα, παραμνοντας εν τοτοις υποχρεωτικ καθηλωμνοι στους χρους δουλεις. Απ την λλη πλευρ χουμε 12-17 εκατομμρια ανργους που μνουν στο σπτι τους, χωρς να εργζονται. Η Δυτικ Γερμανα τους δνει 60 δισ. μρκα αποζημωση, για να μη δουλεουν. Ποις τα δνει; Οι κεφαλαιοχοι, αφο τελικ αυτος εξυπηρετε η στρατι των ανργων; Σαν εφεδρεα και σαν απειλ επνω στους εργαζμενους να μη ζητον πολλ; χι! Η αποζημωση επιβαρνει ολκληρο το κοινωνικ σνολο! Δηλαδ οι διοι οι εργαζμενοι πληρνουν τους ανργους, για να εναι φρνιμοι και λογικο απναντι στο Κεφλαιο…
     Ερτησα στο Τμπιγκεν, κατ τις εργασες του Α Συνεδρου «Κουλτορα της Ειρνης», ναν υπεθυνο των γερμανικν συνδικτων, σε δημσια συζτηση: «Γιατ μ’ αυτ τα 60 δισ. μρκα δεν ζηττε να συμμετχουν οι σημερινο νεργοι στην παραγωγ; Ας δουλεουν λιγτερο, αφο η αποζημωση δεν καλπτει να πλρες μεροκματο. Ας εργασθον λ.χ. δο ρες. Με τον ρο μως αυτς οι δο ρες να αφαιρεθον απ τους υπλοιπους. χι φυσικ σε φελος των ιδιοκτητν. Αλλ των διων των εργαζομνων. Με λλα λγια, αν οι σημερινο νεργοι με την αποζημωση των 60 δισ. οφελουν να εργασθον δο ρες την ημρα, οι υπλοιποι εργαζμενοι να δουλψουν 4, 5, 6 ρες, ανλογα με το πσο δουλεουν σμερα. Εφσον εναι το κοινωνικ σνολο που επιβαρνεται, ας εναι λοιπν το κοινωνικ σνολο που θα ωφελεται, απ τη μερικ συμμετοχ των σημερινν ανργων στην παραγωγ». «χι», μου απντησε. «Δεν δεχμεθα να υπρχουν εργτες που να δουλεουν λιγτερο και να πληρνονται λιγτερο…».
     Εναι οπωσδποτε να δσκολο πρβλημα. Γιατ θα υπρξουν αμσως δο κατηγορες εργαζομνων. μως, να που δη υπρχει η κατηγορα των ανργων. Πς δεχμαστε τους ανργους; Πς δεχμαστε, οι εργαζμενοι - και χι το κεφλαιο - να πληρνουν τους ανργους; Και με ποι φελος; Αφο, τσι κι αλλις, το κοινωνικ σνολο επιβαρνεται με την αποζημωση που παρνουν οι νεργοι, γιατ να μην ωφελεται το διο το κοινωνικ σνολο, δουλεοντας δο τρεις ρες λιγτερο, χωρς να μειωθε η αμοιβ τους;
     Ναι, εναι δσκολα προβλματα. μως το πιο δσκολο εναι, νομζω, να ξεφγουμε απ τις πεπατημνες λσεις και συνταγς για να προχωρσουμε σε νες λσεις. Νομζω τι η αρχ θα πρπει να γνει με τον καθορισμ ενς αντατου χρνου εργασας, κατ κλδο, μσα στον οποο ο εργαζμενος αποδδει, χωρς να συνθλβεται κτω απ το βρος της σωματικς, πνευματικς και ψυχικς κπωσης. Ας πομε λοιπν πως αυτς ο χρνος της κοινωνικς, υποχρεωτικς εργασας εναι τσσερις ρες. Και ττε, θα ρωτσει κανες : Τι θα γνει με τις τιμς; Τι θα γνει με τους κεφαλαιοχους, που θα εναι υποχρεωμνοι, ετε να μεισουν την παραγωγ, εν θα δνουν για μισθος και μεροκματα τα δια λεφτ, θα εναι υποχρεωμνοι να διπλασισουν το προσωπικ τους, διπλασιζοντας και τα ημερομσθια;
     Θα εναι τσι μως τα πργματα; Φυσικ, αν τα δει κανες στατικ, αν δηλαδ σμερα θελσει κποιος να μεισει τις ρες εργασας κατ 50% - ας υποθσουμε πως μπορε να γνει κτι ττοιο - εναι ββαιο πως η οικονομα θα τιναχτε στον αρα. Οι τιμς θα φτσουν σε μεγλα ψη με αποτλεσμα να μειωθε η αμοιβ των εργαζομνων. Οπτε, μαζ με τη μεωση του χρνου εργασας κατ 50%, θα υπρξει και μεωση της αγοραστικς αξας επσης κατ 50%. τσι, το τετρωρο καταντ δρο δωρο.
     Επομνως, αυτ τη μεωση του χρνου απασχλησης θα πρπει να τη δομε μσα σε μια προοπτικ κατ την οποα θα πρπει να γνει μια σειρ απ βαθις αλλαγς. πως λ.χ. η ρομποτοποηση - αυτοματοποηση της εργασας και για ποιον θα λειτουργε. Ποιν θα ωφελε; Τον εργαζμενο τον ιδιοκττη; Οι κεφαλαιοχοι στην Ευρπη θα πρπει να δεχτον τουλχιστον αυτν την επαναστατικ αρχ κατ την οποα τα σγχρονα προντα της ανθρπινης μεγαλοφυας ανκουν σε λο το κοινωνικ σνολο.
     Νομζω μως πως ρχισα ανποδα τη σκψη μου. Δηλαδ, θα πρπει να πω, κι αυτ λω και υπογραμμζω, τι το κοινωνικ σνολο με πρωτοπορα τους εργαζμενους - στην Ευρπη - θα πρπει να απαιτσει στε η σγχρονη τεχνολογα - ηλεκτρονικο υπολογιστς, ρομπτ, αυτοματισμς - να περιλθει στην ιδιοκτησα του κοινωνικο συνλου. Δεν πρκειται να εθνικοποισουμε μλλον να κρατικοποισουμε τα εργοστσια. Μονχα να συμφωνσουμε πως που εφαρμζεται η να τεχνολογα με αποτλεσμα τη μεωση εργασας, αυτ η μεωση να γνεται υπρ των εργαζομνων, δηλαδ του κοινωνικο συνλου, και χι υπρ του εργοδτη.
     Κι αυτ γιατ η κοινωνα σμερα εναι αρκετ ριμη και δυνατ στε να θεσμοθετσει την κοινωνικοποηση της ανθρπινης και, επομνως, της κοινωνικς ιδιοφυας. Γιατ οι επιστμονες που εφευρσκουν τα να, υπερσγχρονα, μσα παραγωγς εναι κομμτι αναπσπαστο του κοινωνικο συνλου, και χι του κεφαλαιοχου που τους συντηρε και τους πληρνει για να πειραματζονται και για να ανακαλπτουν. Και για να του αφαιρσουμε κι αυτ το επιχερημα θα πρπει στην Ευρπη να θεσμοθετηθε και να επιχορηγηθε απ το κοινωνικ σνολο η Επιστημονικ ρευνα. Με λλα λγια, να κοινωνικοποιηθε το Τραστ των Εγκεφλων. Να κοινωνικοποιηθε η Επιστημονικ ρευνα, στε λα τα προντα της να ανκουν σε λους τους Ευρωπαους. Να λοιπν να στοιχεο που θα πρπει να λβουμε υπψη μας, στην πορεα και προετοιμασα για τη μεωση του χρνου εργασας.
     να λλο εναι η μεωση του καταναλωτισμο. Για να γνει μως κτι ττοιο θα χρειαστε μια σοβαρ προετοιμασα, γιατ πως ξρουμε τα 9/10 των διαφημιστικν μηνυμτων που δχεται σμερα ο μσος Ευρωπαος εξυπηρετον το πνεμα της υπερκατανλωσης. Δηλαδ σε πολλς περιπτσεις καταναλνουμε σως και 50% παραπνω απ τις πραγματικς μας ανγκες. Κι αυτ γιατ μας το επιβλλει η διαφμιση που καταφρνει να δημιουργε μσα μας μιαν λλη παρλληλη συνεδηση. Τη συνεδηση του τλειου καταναλωτ. Η εξατομικευμνη κοινωνιολογα θα πρπει να εξετσει, περπτωση με περπτωση, πσα και ποι αγαθ χει ανγκη ο καταναλωτς και πσα και ποι αγορζει επιπλον, μνο και μνο γιατ του το επιβλλει η διαφμιση.
     Αυτ η σπατλη χει και μια λλη πλευρ. Δηλαδ το τι ο μσος Ευρωπαος καταναλνει πολ περισστερο απ τις πραγματικς του ανγκες, τη στιγμ που ο μσος Αφρικανς λ.χ. δεν μπορε να ικανοποισει οτε τις στοιχειδεις του ανγκες. Αυτ εναι μια λλη δισταση της αυριανς Ευρπης. Γιατ δεν εναι μνο ανθικο αλλ και επικνδυνο να κλεσεις τα μτια σου κνοντας πως αγνοες αυτ που γνεται σμερα. Οι τρεις υπερδυνμεις, οι ΗΠΑ, η Σοβιετικ νωση και η Ευρπη θα πρπει να συνεργαστον, στε να μρος του δικο τους πλοτου να πηγανει κανονικ στις χρες του Τρτου Κσμου ως του ορθοποδσουν και σταθον στα δικ τους πδια.
     Πς θα χτυπσουμε τον υπερκαταναλωτισμ; Με αστυνομικ μτρα; Με απαγορεσεις; χι, βεβαως. Εδαμε τι τα οικονομικ μονοπλια χουν κατορθσει να δημιουργσουν μια «να συνεδηση». Αυτ δεχνει τι η μχη θα πρπει να δοθε μσα στην δια τη συνεδηση των ανθρπων. Πς; Με την αποκατσταση των ανθρπινων αξιν. Φτνουμε τσι στην καρδι του προβλματος. Δηλαδ στο πρβλημα της παιδεας, της αγωγς, του πολιτισμο. Δεν μπορομε να χτυπσουμε τον υπερκαταναλωτισμ γιατ στηρζεται πνω στην κολακεα του ανθρπινου εγωισμο, των αδυναμιν μας, της υπανπτυξς μας, της ανασφλεις μας και της μοναξις του σγχρονου ανθρπου.
     Επομνως, για να πμε στη ρζα του κακο χρειζεται να μελετσουμε και να εκπονσουμε δο μοντλα : να μοντλο μιας εντελς νας παιδεας, ανθρωποκεντρικς. Και να μοντλο μιας νας κουλτορας, που να σπει τα φτιαχτ σνορα που τη χωρζουν σε ελιτστικη και λακ, δηλαδ μιας σγχρονης ενιαας κουλτορας, που απ τη μια μερι να συμφιλισει τον σγχρονο πολτη με την παγκσμια πνευματικ - καλλιτεχνικ κληρονομι κι απ την λλη να του δσει τη δυναττητα να ταυτιστε με μια σγχρονη πνευματικ και καλλιτεχνικ δημιουργα - τελετουργα, που να τον εκφρζει απολτως.
     Παρακολοθησα στο Bercy ναν γγλο συνθτη - τραγουδιστ της ΡΟΡ. Η αθουσα εντυπωσιακ. Εχε γεμσει απ 15.000 θεατς - ακροατς, με μση ηλικα 20-25 χρονν. ταν μια σγχρονη τελετουργα. Τρεις παργοντες λειτουργοσαν παρλληλα: 1) H BIOMHXANIA ΘΕΑΜΑΤΟΣ - ΑΚΡΟΑΜΑΤΟΣ (Δσκοι, Τ.V., Ραδιφωνο, Video, Αθουσες Συναυλιν κ.λπ.), 2) Η Μουσικ ΡΟΡ, και 3) Η Νεολαα. Η πρτη φανεται να χει εξελιχθε σοβαρ.
     Γνωρζει λα τα ταχυδακτυλουργικ τρικ του εντυπωσιασμο και λειτουργε με την ακρβεια ηλεκτρονικο υπολογιστ. Φτα, ακτνες λιζερ, μπαλτα με γχρωμους προβολες και κθε τσο εντυπωσιακ σκοτδια. Το θαμα του κοινο στις εξδρες εναι δη μια ομορφι. Ο χος, τλειος αλλ υπερβολικ δυνατς. Εκκωφαντικς. Ειδικ οι βαθις ντες, τα pedal στο ηλεκτρικ ργανο, πρπει να προκαλον μια βαθι ασθηση στο θεατ - ακροατ. να θρησκευτικο χαρακτρα δος, λες και πρκειται να εμφανιστε σε λγο ο διος ο Θες. ο Σατανς. σο για τη Μουσικ - μελωδα, ρυθμς, αρμονα, ενορχστρωση, φωνς, σολστ - φανεται πως διαδραματζει δευτερεοντα ρλο.
     Να, μως, που τα περισστερα απ τα παιδι γνωρζουν τα τραγοδια. Απ πο; Απ τον καθημεριν βομβαρδισμ των σταθμν και των σταθμν Satellite. Συμμετχουν, χι μως θα λεγα με πθος. Εναι απλς ευτυχες γιατ τα ξρουν. Εναι αδιαμφισβτητο πως οι νοι νιθουν μεγλη ανγκη να εναι μαζ. Χαρονται γιατ χουν επιτλους κτι κοιν που να τους εννει. Κι αυτ εναι το εδωλο της ΡΟΡ, το τραγοδι και κυρως ο ομοιμορφος τρπος στο ντσιμο και στη συμπεριφορ τους. Ντνονται πως ντνονται οι Αμερικανο σταρ στα video-clips και κουνιονται - να εδος χορο - επσης πως οι Αμερικανο ακροατς των συναυλιν μουσικς ΡΟΡ.
     Μσα σ’ αυτν την ομοιομορφα και τη συμπεριφορ διακρνει κανες την ανγκη των νων να ξεχωρσουν μσα στην κοινωνα των μπαμπδων τους - που δεν τους εκφρζει πια - βρσκοντας μια κοιν σημειολογα και μλιστα διεθν. Βρσκουν πως αυτ η συμπεριφορ εναι θετικ. πειτα, το παιχνδι των φτων σε συνδυασμ με τον χο, το ρυθμ και τις κινσεις του πλθους, δημιουργε να θαμα μαγικ. Οι νοι ζουν να νειρο στο οποο συμμετχουν.
     Το νειρο τελεινει. Ανβουν τα φτα. Ανογουν οι πρτες κι αρχζει η πραγματικτητα. Τι μνει; Μια γεση πικρ. Γιατ εναι ββαιο πως οι νοι δεν πραν απολτως τποτα. Το μυαλ τους δεν κανε την παραμικρ κνηση. Και ο ψυχικς τους κσμος ταν απασχολημνος απ το θαμα μσα στο οποο συμμετεχαν κι αυτο μιμητικ. Αυτοματικ, σαν αντανκλαση του video-clip.
     Με λλα λγια, η μυθολογα της ΡΟΡ εναι χρτινη, πλαστικ, ρηχ. χι μνο δεν πλουτζει ψυχικ και πνευματικ, αλλ επιτενει το μοδιασμα, την αδιαφορα και τελικ τη μοναξι και τα αδιξοδα. Μας προτενει μως κτι σγχρονο που εκφρζει τις μζες : το τελετουργικ. Γιατ μνει τελικ η μεγαλειδης σκηνοθεσα (στο θαμα που ανφερα, ο φωτισμς κστισε 48.000 δολρια τη βραδι, δουλεουν 70 τεχνικο και το υλικ φορτνεται σε 8 καμινια), που θα πρπει να προβληματσει το σγχρονο καλλιτχνη.
     ταν λω «παιδεα ανθρωποκεντρικ» εννο φυσικ να μεταθσουμε τον κριο ξονα και, απ παιδεα που πρπει να κατασκευζει πειθαρχημνους, καταπτοημνους και ανασφαλες στρατιτες της παραγωγς, να γνει παιδεα που να προσπαθε να δημιουργε σο γνεται πιο ολοκληρωμνους, φοβους, αυτοπειθαρχημνους και δημιουργικος πολτες. Εναι περεργο που στα σχολεα μας δεν διδσκεται η κοινωνικ συμπεριφορ. Το παιδ δεν προετοιμζεται οτε για την κοινωνικ ζω, τις σεξουαλικς σχσεις, τη θση του μσα στον κσμο που θα ζσει. πως δεν διδσκεται η αληθιν δναμη του ανθρπου που εναι η πνευματικ του δημιουργα.
     Εν η ανθρπινη ιστορα σρνεται απ τσσερις ατμομηχανς : τη Φιλοσοφα, την Επιστμη, την Τχνη και την Πολιτικ, στα σχολεα μας τα παιδι μαθανουν πως η ιστορα του ανθρπινου γνους εναι μνο ιστορα πολμων, επαναστσεων, και καταστροφν που προκαλον οι νθρωποι στους ανθρπους. Εναι η ιστορα της ανθρπινης εξουσας στις χλιες δυο μεταμορφσεις της, στις χλιες δυο συγκροσεις της μιας Εξουσας με την λλη. τσι σχηματζεται σιγ σιγ μσα στα παιδι μας η ανγκη της βας σανμια δετερη φση. Αφο λα εναι πλεμος, αφο λα εναι βα, πρπει να φοβμαι τη βα, σκφτεται το παιδ πρπει να μθω να χρησιμοποι τη βα. Πργματι, η ιστορα των ανθρπων, πως διδσκεται, καταλγει στην εικνα μιας ζογκλας μσα στην οποα ζησαν κατ τχη μερικο μεγλοι φιλσοφοι, ποιητς, επιστμονες.
     τσι, οι χιλιδες ανακαλψεις, οι ρευνες, τα πνευματικ ργα που βρσκονται στη ρζα της κθε θετικς ανθρπινης εξλιξης χουν πολ μικρ θση μσα στις γνσεις που καλεται να χωνψει ο σγχρονος μαθητς. Πρα πολ μικρτερη απ τα κατορθματα του τδε βασιλι, αυτοκρτορα, πολμαρχου που βθισε σε ερεπια την τδε χρα στην τδε εποχ.
     Τι μετρ, αλθεια, ο ποιος στρατηγς μπροστ σ’ αυτος που ανακλυψαν τη ρδα, τον ατμ, τα μικρβια, τον ηλεκτρισμ; Μπροστ σ’ αυτος που μας κληροδτησαν τη λογικ, τους αριθμος, τις πρξεις, τις ιδες, την ομορφι. σ’ εκενους που ανακλυψαν τον διο μας τον πλαντη. Εναι μεγαλειδης, συναρπαστικ και μορφη η ιστορα του ανθρπινου γνους. μως δεν τη μαθανουμε. Δεν τη γνωρζουμε. Εννο την ειρηνικ πορεα μσα στην οποα οι νθρωποι διαρκς ανογουν μονοπτια προς το μλλον, για να τα κλεσουν, να τα καταστρψουν οι δαμονες της εξουσας, της βας και του πολμου.
      Το διο μορφη και συναρπαστικ εναι η γνση της Φσης. Αλθεια, σε ποι βαθμ ο μαθητς διδσκεται για τη σοφα των στρων, των φυτν και των ζων; Για την Παγκσμια Αρμονα που καθορζει τσο τους νμους που διπουν το Σμπαν σο και το τομο. Απ το μικρκοσμο στο μακρκοσμο. Την Αρμονα που διπει τους φυσικος νμους. Που βρσκεται μσα σε κθε φλλο κορμ, μσα στα ζα. Την Αρμονα των εποχν. Και το μεγλο μυστριο της ζως, τη δναμη της Γης, του χματος, σε συνδυασμ με τη ζωογνο παρξη του λιου. Ναι, ξρω. λα αυτ εναι απλ. Εναι καθημεριν. Και μως, ποις τα προσχει; Ποις τα γνωρζει… στε να βγει το μγα συμπρασμα : τι λα εναι αρμονα και τξη μσα στο Σμπαν και μσα στη ζω, εν το Σχολεο μας προετοιμζει μεθοδικ για να αντιμετωπσουμε μιαν ανθρπινη κοινωνα που λα εναι βα, δυσαρμονα και καταστροφ.
     Ναι, το Σχολεο πρπει να μας προετοιμζει στε να εμεθα ωφλιμοι στην παραγωγικ προσπθεια της κοινωνας. χι μως δολοι της παραγωγς. χι πειθαρχημνους κτω απ τη σκι της Εξουσας, της βας και της ανασφλειας, στρατιτες, μυρμγκια μσα στους χρους της παραγωγς, αλλ αυτοπειθαρχημνους, ελεθερους, ξεκοραστους και ψυχικ - πνευματικ και σωματικ ακραιους και ολοκληρωμνους ανθρπους, που συνειδητ μοιρζονται τον συνολικ κοινωνικ μχθο, γιατ τσι πρπει να γνει.
     Γιατ υπρχουν εργασες, κοπιαστικς, βρμικες, κτηνδεις, μοντονες, που μως πρπει να γνουν. Η πλη δεν μπορε να ζσει με τα σκουπδια. Οι δρμοι πρπει να ξεπλυθον απ’ τις λσπες. Τα κτρια και τα σπτια να καθαρσουν. Στα εργοστσια κποιοι θα πρπει να σερβρουν, κποιοι να μαγειρεουν και κποιοι να πλνουν τα πιτα και να σκουπσουν. λλοι θα σκψουν για να μπουν καλδια και αποχετευτικο σωλνες. Πολλο θα πρπει να χτυπον στις γραφομηχανς αδιφορα γι αυτος κεμενα. Πρπει να υπρχουν εργαζμενοι που θα μας μεταφρουν. Ταξιτζδες, αεροπροι, αεροσυνοδο, οδηγο αυτοκιντων και τρνων. λλοι θα μεταφρουν εμπορεματα. Ναι, θα υπρχουν βαρις και μοντονες δουλεις. Ιδιατερα στα εργοστσια, στους αγρος, μσα στη γη, στα εργαστρια.
     Το πρβλημα εναι τι μια κοινωνα που σβεται τον εαυτ της δεν μπορε να καταδικσει ναν πολτη σε ισβια καταναγκαστικ ργα, πως εναι, λ.χ., επγγελμα σκουπιδιρης, λαντζρης, σερβιτρος, δακτυλογρφος, καθαρστρια, ταξιτζς, διανομας, ανθρακωρχος δηλαδ σ’ αυτς τις απασχολσεις που ονομσαμε πιο πολ κτηνδεις.
     Καταρχν δεν πρκειται για επαγγλματα για τα οποα χρειζονται μακροχρνιες σπουδς και γνσεις. Εναι στην ουσα αυτ που λμε στο στρατ και στις φυλακς, αγγαρεες. Και τι κναμε εμες οι πολιτικο κρατομενοι; Μοιραζμασταν λοι ανεξαιρτως λες τις εργασες - αγγαρεες απ τις οποες εξαρτιταν η καθαριτητα, η τροφοδοσα και γενικ οι βασικς ανγκες των κρατουμνων. Δεν σκεφτκαμε ποτ πως ορισμνοι απ μας δεν θα ’καναν τποτε λλο λη τη μρα απ το να καθαρζει νας τους θαλμους, ο λλος να πλνει τις τουαλτες κι ο τρτος να φροντζει για τις τροφς.
     Η κοινωνα που δχεται την παρξη αυτν των δθεν επαγγελμτων, αδιφορα πως ονομζεται, παραμνει κοινωνα βαρβρων. Γιατ, αντ να επιβλλει τη μρφωση και την πραγματικ επαγγελματικ κατρτιση σε λα τα μλη της, αφνει επτηδες ναν αριθμ απ πολτες, ακμα κι αν παραδεχτομε πως υπρχουν πολτες με ελαττωμνη νοημοσνη, να παραμνουν αναλφβητοι, αμρφωτοι και επαγγελματικ ανκανοι, στε να τους καταδικζει, χωρς δικαστριο και μλιστα με τη δικ τους θληση, σε εργασες δια βου που μνον υποζγια θα σαν ενδεδειγμνα να πραγματοποισουν, αν διθεταν την ανατομα του ανθρπου.
     Αν δηλαδ δεν εναι δυνατν να χουμε να μουλρι - σκουπιδιρη εναι γιατ το μουλρι δεν μπορε να πισει τον σκουπιδοντενεκ, δεν χει χρια για να σκουπσει, δεν χει την ανθρπινη αντληψη για να ξρει απ πο και πς θα πρει τα σκουπδια για να τα πει πο και με ποι μσον. Μ λλα λγια, ο τυχος σκουπιδιρης καταδικζεται σ’ αυτν την ισβια ποιν γιατ η φση του δρισε ορισμνα ργανα επιπλον απ’ το μουλρι. Και ποι ργανα εναι αυτ; Ο νους, το σμα, τα χρια, η αντληψη και η κρση. Με λλα λγια, πολτιμα δρα, μοναδικ, κατακτσεις σε σχση με τα υπλοιπα ντα, που μως η κοινωνα χρησιμοποιε τσο σο να τον αναγκσει να κνει ελχιστα περισστερα απ’ σα θα κανε να ζο.
     Τι θα γνει λοιπν μ’ αυτς τις απασχολσεις - αγγαρεες; Ετε θα πρπει να τις μοιρζονται λα τα μλη της κοινωνας ετε, αν θα πρπει να απασχολονται μνο ορισμνοι μ’ αυτς, θα πρπει η απασχλησ τους να χει την ελαχισττερη δυνατν διρκεια, να χουν μια δετερη κρια απασχληση, πραγματικ επαγγελματικ. Επσης, γι’ αυτν την «κτηνδη» εργασα να υπρχει να ειδικ πριμ και να εναι εθελοντικ, απ την ποψη τι δεν θα πρπει να εναι κανες αναγκασμνος - καταδικασμνος να την κνει. Και κυρως θα πρπει να διαγραφον λες αυτς οι αγγαρεες απ τη λστα των επαγγελμτων. Γιατ επγγελμα υπηρτης βρμικων, επικνδυνων, ανθυγιεινν και αποκτηνωτικν αγγαρειν εναι σαν να λγαμε επγγελμα δολος. Αυτ εναι η ουσα και η αλθεια.
     Ζομε σε μια κοινωνα που ξανφερε τη δουλεα απ την πσω πρτα. Το γεγονς τι λοι αυτο οι σγχρονοι δολοι διαπληκτζονται συχν για να μπονε στα δεσμ (διαφορετικ θα πθαιναν απ την πενα), θα πρπει νομζω να μας κνει να ντρεπμαστε αντ να ρχνουμε στχτες πνω στην νοχ μας συνεδηση, πως γνεται σμερα. μως, αυτ η «νοχη συνεδηση», δεν λειτουργε μαζικ. χει φροντσει γι’ αυτ η δημσια παιδεα που, πως εδαμε, χει σαν κεντρικ αποστολ τη δημιουργα του αυριανο στρατο της παραγωγς.
     ταν μως λμε στρατ, αμσως αμσως σκεφτμαστε τη στρατιωτικ ιεραρχα. Η ιεραρχα, λοιπν, εναι το πρτο πργμα που μαθανει καλ ο μαθητς. Του λνε: Η κοινωνα μες στην οποα θα ενταχθες για να εργαστες, εναι μια αδικοπη πλη για μια καλτερη θση. Πρσεξε! Υπρχουν πολλο στρατιτες. μως, εσ, φρντισε ν’ ανβεις. Να γνεις υπαξιωματικς, αξιωματικς, μλος του επιτελεου, στρατηγς, αρχιστρτηγος. Για το λγο αυτ πρπει να χεις υπψη σου συνεχς τι θα πρπει να εργζεσαι καλ, να μορφνεσαι επαγγελματικ, για να εσαι πντα ανταγωνιστικς, και για να βγανεις νικητς μσα απ’ την πλη. μως δεν φτνει αυτ. Πρπει συνεχς να κοιτζεις ψηλ και μπροστ. Να πατς επνω σε ,τι βρεις και φυσικ επνω στους λλους για να ανβεις. Μην ξεχνς τι πντα ο σκοπς αγιζει τα μσα.
     Επομνως, εναι το πιο φυσικ των πραγμτων, αν για να πετχεις το δικ σου στχο αναγκστηκες να παραμερσεις, να τσαλαπατσεις και να μεισεις πολλος λλους. λλωστε, λοι εναι ανταγωνιστς σου. Ζεις μσα σε μιαν ανταγωνιστικ, «ελεθερη» κοινωνα, στην οποα θριαμβεει παντο και πντα ο νμος του ισχυροτρου.
     Εναι ββαιο τι αυτ η κυραρχη ψυχολογα καταφρνει τελικ να μεταβλει το μαθητ σε ναν παθιασμνο στρατιτη - μαχητ της παραγωγς. Σε μια παραγωγικ μονδα. Παραγωγικ δναμη. Ας φανταστομε χιλιδες, εκατομμρια λογα σ’ να γιγντιο ιπποδρμιο με παρωπδες στη γραμμ εκκνησης. Ο εππτης υψνει το πλο του. Μπαμ! Δθηκε η εκκνηση. Το κθε λογο καθς εκτινσσεται μπροστ δεν χει καμιν λλη γνοια παρ μνο το πς θα τερματσει πρτο. τσι γνεται και με τα εκατομμρια νους πολτες που ξεκινον. Η αγωγ τους, η ψυχολογα τους, η κυραρχη ιδεολογα που τους εμπνει εναι η επιτυχα με κθε θυσα. Δεν βλπουν γρω τους, δεν βλπουν πσω τους, δεν βλπουν τον λλον παρ μνο αν μπει στο δρμο τους, αν γνει ανταγωνιστς, με τη σκψη πς θα τον νικσουν.
     Πιστεω πως λες αυτς οι καλ κουρδισμνες μηχανς, που προορζονται τελικ να εξυπηρετσουν την παραγωγικ διαδικασα, χουν αδεισει πριν καλ καλ ξεκινσουν για τη ζω απ το μγιστο μρος ανθρωπομονδων. Απ το σνολο των αξιν που συνθτουν τον νθρωπο, μνο το τμμα εκενο που τους βοηθ στε να προσαρμοστον και να επικρατσουν μπανει σε λειτουργα, εν το υπλοιπο μνει σε αδρνεια. τσι, αν για μια στιγμ λεγε κποιος σ’ αυτν τον μαχητ - δρομα της παραγωγς: «Σταμτησε να πρεις μιαν ανσα! Δεν χρειζεται πια να δαπανς τσες δυνμεις καθημεριν στη δουλει σου. χεις ελεθερο χρνο!». Αυτς θα τον κοιτξει με ορθνοιχτα μτια λες και βλπει κποιον Αρειαν ρωτντας με απορα: «Ελεθερος χρνος; Τι εναι αυτ;». Kαι με το δκιο του. Γιατ σε λα τα χρνια των σπουδν του κανες δεν του μλησε για ελεθερο χρνο. Του επαν πως η μοναδικ κοινωνικ αξα εναι η εργασα και τι λα λειτουργον γρω απ’ αυτν. Του μαθαν τι ο νθρωπος δεν εργζεται για να ζσει, αλλ ζει για να εργζεται.
     Το σμα; Eναι να θαυμσιο ργανο στην υπηρεσα της εργασας. Το μυαλ και η σκψη; Πρκειται για λειτουργες που μας βοηθον να ανακαλπτουμε νμους, μεθδους και ργανα - εργαλεα που βοηθον στην εργασα. Ο ψυχικς κσμος και η φαντασα; Αυτς εναι ιδιτητες ειδικν ατμων που δημιουργον πνευματικ ργα χρη στα οποα ο εργαζμενος ανανενει τις δυνμεις του για την εργασα.
     χοντας πρει αυτν την αγωγ - πλση εγκεφλου - οι Αθηναοι της εποχς του Περικλους θα εχαν πεθνει απ ανα θα εχαν αυτοκτονσει καθς η παρουσα των δολων - το δουλοκτητικ σστημα - τους εχε απαλλξει απ την κοινωνικς αναγκαα εργασα. Να να σστημα χωρς εργασα! Εννο για τους ελεθερους πολτες. Οι μηχανς - δολοι γριζαν τη μηχαν της παραγωγς.
     Ας υποθσουμε τι σμερα σε κποια χρα υπρξουν ξαφνικ μηχανς - ρομπτ που γυρζουν τη ρδα της παραγωγς, οπτε οι πολτες της χρας αυτς δεν χρειζεται πια να ασχολονται με την παραγωγ, δηλαδ αν σταματσει η «εργασα», ττε τι θ’ απογνουν αυτο οι πολτες; Με το υπρχον παιδαγωγικ σστημα, τις υπρχουσες κοινωνικς αξες, καταναλωτικ πρτυπα και κατακτητικς παρορμσεις που χουν συσσωρευτε απ το εκπαιδευτικ σστημα που προετοιμζει το μαθητ να σβεται: το δκαιο του ισχυρτερου, το πιο πιθαν εναι οι μισο ν αρχσουν να σκοτνουν τους λλους μισος… απ περσσευμα εσωτερικς ενργειας. Γιατ, καθς θα εναι ανκανοι να αντιμετωπσουν θετικ και δημιουργικ τον ελεθερο χρνο, η ενργεια που θα αποταμιεεται μσα τους καθημεριν λγω της μη απασχλησης, μη χοντας μθει να διοχετεεται σε πνευματικς ενασχολσεις, θα κατευθυνθε αναγκαστικ προς τα πρωτγονα νστικτα, σαρκικς επιθυμες, βαρβαρικς παρωθσεις, κτηνδη σνδρομα, που αποτελον τη μια πλευρ της ανθρπινης φσης.
     Βλπουμε λοιπν πως η μαζικ - δημσια και ιδιωτικ - εκπαδευση, απ’ λα τα ζα χει διδαχθε περισστερο απ τα μερμγκια και τις μλισσες (μνο που αυτς τουλχιστον ζονε με τα νθη). Δημιουργον εργτες - μερμγκια, πολτες - μερμγκια, γιατ πως στα μερμγκια τσι και στις βιομηχανικς κοινωνες η λογικ εναι μα : εργασα - παραγωγ. Περισστερη εργασα για περισστερη παραγωγ. Μεγαλτερη παραγωγ για περισστερη εργασα.
     πως εναι γνωστ, τα μερμγκια δεν τραγουδον. Το διο κι αυτ η γκρζα στρατι των εργαζομνων στις σγχρονες κοινωνες λγες σχσεις χει με την πνευματικ δισταση της ανθρπινης φσης. Δουλεουν μυκ και λογικ, ανταποκρινμενοι στις ανγκες της παραγωγς που παρνει λο και περισστερο τεχνολογικ μορφ.
     Μπως μως εδ, στην τεχνολογα, βρσκεται η λση; Μπως δηλαδ η ρομποτοποηση των παραγωγικν δυνμεων απαλλξει τον νθρωπο απ την εξοντωτικ εργασα; Γιατ μια τετρωρη απασχληση, ακμη και στις πιο βαρις συνθκες εργασας, πρπει να αφνει ικαν ελεθερο χρνο στον εργαζμενο στε να μπορε να κοιτξει τον εαυτ του, να συμφιλιωθε με τη φση και να εξοικειωθε με την πνευματικ κληρονομι, τσο των προγνων του σο και των συγχρνων του πνευματικν δημιουργν;
     Το πρτο σκλος, λοιπν, της μελτης μας θα πρπει να εναι η ριζικ αναθερηση της σχσης : πολτης - εργασα. Αν θελσουμε να λσουμε αυτ το πρβλημα στα ρια λ.χ. της Ευρπης, εναι φανερ τι πρκειται γι μια γιγαντιαα προσπθεια που θα πρπει να απασχολσει το σνολο του ανθρπινου δυναμικο.
     Θα ’θελα εδ να απευθυνθ ιδιατερα προς τα κμματα της Αριστερς. Αυτ που κατ τεκμριο στο πργραμμ τους αναφρονται στα δικαιματα της εργατικς τξης, των εργαζομνων κ.λπ. Ας εξετσουν λοιπν το πρβλημα της απελευθρωσης των εργατν και λων των εργαζομνων κτω απ το πρσμα της θεωρας των ανθρωπομονδων. Μπως δηλαδ θα πρπει απ δω και πρα να λμε τι «εμαι ελεθερος» ταν η κοινωνα μου επιτρπει να δημιουργ και να διατηρ μσα μου το αναγκαο ελχιστο σε ανθρωπομονδες, στε να μπορ να απολαμβνω τα αγαθ της ζως, της φσης και του ανθρπινoυ πολιτισμο;
     Μπορε να προχωρσουμε ακμα παραπρα λγοντας τι πραγματικ δημοκρατικ καθεστς και πραγματικ κοινωνικ ιστητα και δικαιοσνη υπρχει ταν ο κθε εργαζμενος βοηθιται απ το κοινωνικ σνολο για να δημιουργε και να διατηρε μσα του το αναγκαο ελχιστο σε ανθρωπομονδες, στε να μπορε να απολαμβνει τα αγαθ της ζως, της φσης και του ανθρπινου πολιτισμο.
     Ας δομε τρα μια σειρ σχσεων - στην ουσα, σχσεων βας - που συντενουν στο σπσιμο της αρμονας και του φυσικο ρυθμο και επομνως μεινουν και καταστρφουν τελεως μσα μας τις ανθρωπομονδες. Αδειζουν απ ανθρωπομονδες :

Tσο ο εξουσιαστς σο και ο εξουσιαζμενος.
Τσο ο αποφασζων σο και ο εκτελν.
Τσο ο νομοθετν σο και ο νομοθετομενος.
Τσο ο διατσσων σο και ο διατασσμενος.
Τσο ο δοξζων σο και ο δοξαζμενος.
Τσο ο φοβζων σο και ο φοβομενος.
Τσο ο αδικν σο και ο αδικομενος.
Τσο ο υποτσσων σο και ο υποτασσμενος.
Τσο ο υβρζων σο και ο υβριζμενος.
Τσο ο εκμεταλλευτς σο και ο εκμεταλλευμενος.
Τσο ο υπηρετν σο και ο υπηρετομενος
Τσο ο «εγκεφαλοπλνων» σο και ο «εγκεφαλοπλυνμενος».
Τσο ο κατατσσων σο και ο κατατασσμενος.
Τσο ο επιτιθμενος σο και ο προσβαλλμενος.
Τσο ο βασανζων σο και ο βασανιζμενος.

     Νομζω τι μσα σ’ αυτς τις σχσεις βλπουμε τον καθρφτη της σγχρονης κοινωνας. Σχσεις υποταγς. Σχσεις βας. Σχσεις πειθαρχας. Για να εξυπηρετηθον οι εξουσιαστς και ο βασικς νμος των βιομηχανικν χωρν, μσα στις οποες η παραγωγ για την παραγωγ χει αντικαταστσει τα ξανα και τα ταμπο των θρησκευτικν δοξασιν στις πρωτγονες φυλς του ανθρπινου γνους.
     Συγχρνως, αυτς οι σχσεις, ετε εναι εκ των νω προς τα κτω ετε εκ των κτω προς τα νω, εξαφανζουν μσα απ τους πολτες τις αναγκαες ανθρωπομονδες για να απολασουν τη ζω τους. Για να επικοινωνσουν δημιουργικ με τους λλους, με τη φση, με τη ζω, με την πνευματικ δημιουργα και τσι να ολοκληρωθον σαν νθρωποι και να ευτυχσουν. Εδαμε τι αυτ η πυραμιδικ σχση διδσκεται στα παιδι μας παντο : μσα στην οικογνεια, μσα στο σχολεο, στο γραφεο, στο εργοστσιο, στο μαγαζ, στο εργαστριο… Παντο!
     τσι, η βιομηχανικ κοινωνα δημιουργε δειους ανθρπους. Οπτε οδηγομαστε προς το θνατο του πολιτισμο πως τον γνωρσαμε ως σμερα. σως γι αυτ το λγο υπρχουν μερικο φιλσοφοι που ισχυρζονται τι η Τχνη θα πψει να εναι απαρατητη στον νθρωπο. Δεν ξρω αν θα εναι η Τχνη απαρατητη στον νθρωπο. Πντως αν δεν γνουν ριζικς αναθεωρσεις, αλλαγς στην οργνωση της ζως μας, εναι ββαιο τι η Τχνη δεν θα χει καννα λγο παρξης. Γιατ η Τχνη προποθτει διλογο. Ο διλογος εκπορεεται απ την ανγκη του δημιουργο να εκφραστε με αισθητικ μσα καθς και την ανγκη του λαο να αποδεχθε αυτς τις αισθητικς προτσεις σαν τροφ του ψυχικο και πνευματικο του κσμου. ταν μως αυτς ο κσμος πψει να υπρχει, θα σταματσει παρλληλα και η αναγκαιτητα μιας ττοιας επικοινωνας.
     δη σμερα, η καταστροφ των ανθρωπομονδων μσα στο σνολο σχεδν των εργαζομνων χει απωθσει την Τχνη στην τελευταα σειρ των αναγκαιοττων του σγχρονου πολτη. τσι φτνουμε στην ανγκη για να νο μοντλο κουλτορας, που θα προσπαθσει να γεμσει το χσμα που γενν μσα μας η σημεριν κατσταση πραγμτων.

* Η ομιλα εκφωνθηκε στο Διεθνς Συνδριο «Ελεθερων καλλιτεχνν», στη Δυτικ Γερμανα, το 1987, που ο Μκης Θεοδωρκης ταν εισηγητς και δημοσιεθηκε αυτοσια στην εφημερδα Frankfurter Allgemeine.

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers