-

Dali &

-


-








.

--.


.


 
 

- 

: '

                  Η ΛΑΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

     Θτουμε εδ το ερτημα που απ' αφορμ του γρφτηκε αυτ το βιβλο, γιατ η Κρητικ λογοτεχνα κι χι μνο η Αναγεννησια­κ, αλλ κι αυτ του 16ου και 15ου αινα, ταν τσο λακ, γιατ αγκαλιστηκε τσο πολ απ το λα και μπκε στο στμα του ετε σαν αφγηση ετε σαν τραγοδι. Την απντηση θα την βρομε αν ρξουμε μια ματι στην πολιτικ, οικονομικ και κοινωνικ ιστορα της Κρτης.

     Η Κρτη απ το 1209 μχρι το 1669 βρισκταν κτω απ την ενετικ κατοχ, πως χουμε δη αναφρει. Η κατοχ αυτ ταν αρκετ πιεστικ, πως μαρτυρον οι αλλεπλληλες εξεγρσεις που συγκλνισαν το νησ τους δο πρτους αινες της ενετικς κυριαρ­χας. Και παρλο που οι εξεγρσεις αυτς κπασαν κατπιν, αυτ δεν οφειλταν τσο στην μβλυνση της καταπεσης στην απογο­τευση απ τις προηγομενες αποτυχες, σο στην απειλητικ εμφνιση των Τορκων. Η απελευθρωση θα εχε νημα μνο με την νωση της Κρτης με την βυζαντιν αυτοκρατορα, της οποας η ανμνηση εχε μενει ολοζντανη στην Κρτη, πως μαρτυρε χαρακτηριστικ το γεγονς τι στις επιγραφς για την ενθρνιση κποιου επισκπου μητροπολτη, δεν μνημονεονταν οι σγχρο­νοι ενετο δγηδες, αλλ οι βυζαντινο αυτοκρτορες. ταν μως η αυτοκρατορα ρχισε να κλονζεται, ιδιατερα δε πειτα απ την κατλυση της το 1453, οι εξεγρσεις αυτς χασαν το νημα τους.

     Οι Ενετο, πως δη επαμε, φεραν δικος τους αποκους, στους οποους μορασαν ττλους και γαες, και αν και οι ντπιοι ευγενες δεν πειρχτηκαν (ταν μλιστα βρσκονταν σε μεγλες οικονομικς δυσκολες οι Ενετο τους χριζαν τα χρη), οι χωρικο υπστησαν γριαν εκμετλλευση, ξεπσανε στην κατσταση του δουλοπροικου και γι' αυτ αργτερα καλωσρισαν την τουρκικ κατοχ. μως δεν ταν μνο η οικονομικ καταπεση, ταν κι οι αυθαιρεσες των κατακτητν, αρκετ συχνς φανεται, στε η ανμνησ τους να διασωθε και στο δημοτικ τραγοδι.

ιντ 'χεις καπετνιο μου κι εσαι συλλογισμνος;

Σε φονικ σε μπλξανε, γη σε σασσιναμντο;

Μα μνα δε με μπλξανε εισ καννα πρμα,

μνο Φργκους δεν προσκυν...

απαντει ο επικεφαλς της ομδας που τιμρησε τους Ενετος που πρσβαλαν κποιες κοπλες στο Ροδακινι.

     'Αλλες φορς ο τνος δεν εναι ηρωικς αλλ ο πικραμνος πνος της μνας που χει το γιο της στη φυλακ.

Μανλην χουν στη φλακ, Μανλην μαγκλαβζου,

δρνουν και μαγκλαβζουν τον κι αδικοτυραννον τον.

Κι η μνα ντου στο γρο ντου τζαγκουρνομαδισμνη

Μανλη, μην πρικανεσαι και μην βαροκαρδζης,

και τη Μεγλη Παρασκ και το Μγα Σαββτο

κνουν οι γιρχοντες μιστ, βγνουνε φλακιασμνους,

κι α δε σε βγλου τοτεσς ο Θιος δα σε γλυτση.

     Σγουρα οι Κρητικο υπφεραν πολλ απ τους Ενετος, για να φτσει μχρι τις μρες μας ο αποφθεγματικς στχος που κουσα προ ημερν τυχαα απ τον πατρα μου:

Καλλι του Τορκου το σπαθ παρ του Φργκου η κρση.

     Πρα απ την οικονομικ εκμετλλευση και τις κθε λογς αυθαιρεσες, υπρχαν οι αγγαρεες κι η αναγκαστικ υπηρε­σα στις ενετικς γαλρες, που μαστζονταν απ επιδημες. Πολλο αγρτες το σκαγαν στα βουν για να γλυτσουν.

Περικαλ σε νακληρε κι εσ καραβοκρη
μη δστε του πολυαγαπ, βαρ κουπ να λμνει.

     Τα βσανα των Κρητικν δεν οφελονταν μνο στους Ενετος. σαν και οι μπαρμπαρζοι πειρατς, που λυμανονταν τις ακτς, σκοτνοντας, λεηλατντας και παρνοντας δολους.

Στων μπαρμπαρζω τις αυλς, λιε μην ανατελεις.

     Η ενετικ κατοχ, αλλ και πιο πρτα η εξρτηση του νησιο απ τη συγκεντρωτικ βυζαντιν εξουσα, κανε αδνατη την εμφνιση αυλικς ζως και κατ συνπειαν, αυλικς ποησης, που εναι το κριο χαρακτηριστικ του ευρωπακο φεουδαρχικο μεσαωνα. χουμε δη αναφερθε στην πνευματικ δικτατορα που ασκοσαν οι λογιτατοι εκπρσωποι της Βασιλεουσας πνω στην πνευματικ ζω της αυτοκρατορας. Επαμε ακμη τι αυτ η δικτατορα ρχισε να αμβλνεται μετ την πρτη λωση της Κωνσταντινοπολης απ τους Φργκους, που οδγησε στη δημιουργα μμετρων μυθιστοριν σε δημοτικ γλσσα. Τλος επαμε πως οι θρησκευτικς ανγκες κνουν τον κλρο να υιοθετσει την δημοτικ γλσσα.

     λοι οι παραπνω παργοντες οδηγον στη διαμρφωση της εξς κατστασης: οι Κρτες λογοτχνες, στην πλειοψηφα τους αστο ευγενες, ρχονται πιο εκολα σ' επαφ με τους λογοτεχνι­κος θησαυρος της Δσης, λγω της ενετικς κατοχς. Η αρχα­ζουσα λγια βυζαντιν παρδοση, που λγω της γεωγραφικς απστασης και της συγκντρωσης της πνευματικς ζως στη βασι­λεουσα δεν ταν ποτ ισχυρ και που τρα χει πια εκλεψει, δεν επιδρ παρ ελχιστα. Η μνη βυζαντιν παρδοση που ασκε κποια επδραση εναι αυτ των πρσφατων ρομαντικν μυθιστο­ριν στη δημοτικ, απ τα οποα φανεται πως παρνουν και τους αρχασμος που χρησιμοποιον οι προαναγεννησιακο Κρτες ποι­ητς. Την πιο μεγλη επδραση φανεται να την δχονται μως απ το δημοτικ τραγοδι.

     Ο Gareth Morgan παραθτει να ολκληρο κατλογο δημοτικν τραγουδιν που σαν διαδεδομνα στην Κρτη την εποχ εκενη, και τα οποα ενπνευσαν λγιες δημιουργες απετλεσαν αφετη­ρα ντπιων παραλλαγν. Σαν ττοια τραγοδια αναφρει το πος του "Διγεν Ακρτα" (ο κδικας του Εσκοριλ εναι Κρητικ παραλλαγ), ο Κωνσταντνος κι η Αρετ, ο Χατζαρκης, που δωσε την παραλλαγ του σιορ Τζανκη, της 'Αρτας το γιοφρι, το κστρο της Ωρις κ.. Η επδραση των τραγουδιν αυτν εναι αρκετ ντονη σε προσωπικς ντεχνες δημιουργες πως η «Ριμδα Κρης & Νιου».

     ντονες ακμη εναι και οι ξενικς επιδρσεις, πως στην «Αδελφ Του Μαυριανο», που χει σαν θμα της μιαν ιταλικ ιστορα, πνω στην οποα συνθεσε κι ο Σαξπηρ τον Κυμβελνο του. Επσης και στη «Ριμδα Κρης & Νιου» το θμα εναι ξενικ, δανεισμνο απ την γαλλικ pastourelle, που ο ευγενς προσπαθε ν' αποπλανσει την μορφη βοσκοπολα.

     Η ανυπαρξα αυλικς ζως με τη δικ της ετικτα και τρπο ζως, δνει τα σκπτρα της πνευματικς ζως και της διαμρφωσης του καλλιτεχνικο γοστου στους αστος οι οποοι, αν και δεν σαν τσο προνομιοχοι σο οι αρχοντορωμαοι, δεν υφσταντο την γρια καταπεση και τις αυθαιρεσες που υφσταντο οι χωρικο, απαλλαγμνοι καθς σαν απ τις αγγαρες και την υπηρεσα στις γαλρες. Στα τλη δε της ενετικς κυριαρχας, οπτε πραν στα χρια τους να σημαντικ μρος του εμπορου, απκτησαν αρκετ οικονομικ δναμη. Στην παρξη της μεσαας αυτς τξης, της αστικς, αποδδει ο Λιουμπρσκι την λακτητα της Κρητικς λογοτεχνας. μως ας αφσουμε τον Αλεξου να μας περιγρψει την κοινωνικ σνδεση του Κρητικο πληθυσμο κατ την υστερο-ενετικ περοδο.

    "Απ τη διλυση της παλις τιμαριωτικς κοινωνας και την ανπτυξη ενς νου στοιχεου στις πλεις, χει τρα διαμορφωθε αστικ κοινωνα, που συστατικ της στοιχεα εναι να μρος της βενετικς ευγνειας, που διατηρε τη θση και τα κτματ του, οι Κρητικο ευγενες (nobili cretesi), δηλαδ μια δευτερεουσα ευγνεια εξ απονο­μς, οι αστο (citadini) κι ο λας (plebe, gente minuta). Ο πληθυσμς αυτς μοιρασμνος σε τσσερις πλεις, το Χνδακα, τα Χανι, το Ρθυμνο και τη Σητεα, πλησιζει στην τελευταα ενετοκρατα τις τριντα χιλιδες.

     Απ τις τξεις αυτς οι τιμαριοχοι («ενετο ευγενες» οι περισστε­ροι) εναι οι παραγωγο των γεωργικν προντων, εν οι «αστο» αποτελον να στοιχεο κυρως εμπορικ και βιοτεχνικ. Ο «λας» εναι το ναυτικ και εργατικ στοιχεο. Η θση των «Κρητικν ευγενν», που αριθμητικ εναι υπερδιπλσιοι απ τους «ενετος», ποικλει κατ πλεις. Στο Χνδακα συγχονται με τους «αστος» και το «λα» και καταγνονται με το εμπριο· στο Ρθυμνο χουν κτματα και εναι περισστεροι και πλουσιτεροι απ τους «ενετος», εν στις λλες δυο πλεις εναι εξομοιωμνοι μ' αυτος. Απ τον αστικ πληθυσμ το γνσια Ελληνικ στοιχεο (native greci) εναι οι «αστο» κι ο «λας», εν, πως θα δομε, οι δυο τξεις των ευγενν παρουσιζονται σε μεγλη κλμακα εξελληνισμνες. Η μαρτυρα των εκθσων εναι στα δο αυτ σημεα κατηγορηματικ.

     Οι αστο μας λοιπν αποτελον μια σεβαστ πλειοψηφα σε σχση με τους ευγενες, και αν κι εναι στερημνοι της πολιτικς εξουσας, πως λλωστε και στην Ευρπη στη φση της αποσνθε­σης της φεουδαρχας, εν τοτοις αποτελον θα λγαμε την κοινωνι­κ πρωτοπορα, μια κι χουν στα χρια τους την οικονομικ ζω του τπου. Οι ευγενες χουν μεν τα κτματ τους, αλλ δεν ζουν την αυλικ ζω της Δσης. Οι περισστεροι εξλλου εναι φρσκοι, δημιουργημνοι απ τις επαναστσεις, πως δη αναφραμε, και κουβαλνε μαζ τους σαν τους αρχοντοχωριτες του Μολιρου τη λακ τους καταγωγ. Στο τλος οι περισστερο τους ξεπφτουν οικονομικ" κι, πως λει ο Αλεξου, " γνονται απλο αγρτες, απαλλαγμνοι απλς απ τις αγγαρεες στις γαλρες, συγχονται με τους αστος και καταγνονται και αυτο με το εμπριο".

     Σ' λες τις παρμοιες καμπς της κοινοτικς εξλιξης, το κυ­ραρχο γοστο δεν εναι το γοστο της ρχουσας τξης που βρσκεται σε αποσνθεση, αλλ της ανερχμενης που κρατει στα χρια της τα νματα της οικονομικς ζως. Γι' αυτ κι η Κρητικ λογοτεχνα εναι βαθι λακ, ακμη και σε να ποιητ πως ο Σαχλκης, ο οποος εμφορεται απ αντιλακ φρονματα. Και αν και οι διεθνες εξελξεις εμπδισαν το λακ αυτ πνεμα να πρει μια πολιτικ αποκρυστλλωση, δεν θα πρπει καθλου να υποτιμομε τη σημασα του. Τα ργα που ενπνευσε σκησαν μια τερστια παιδευτικ επδραση πνω στον Κρητικ λα. Την ευρτερη απ­χηση που χει σμερα η Κρητικ λογοτεχνα, εκε την οφελει. Και αν, επαναλαμβνουμε, δεν υπρχαν ατυχες διεθνες συγκυρες, (η τουρκικ εξπλωση και κατοχ), σγουρα θα βλπαμε και την πολιτικ του κφραση, που θα οδηγοσε σως με επιτυχα αυτ τη φορ σε μια δετερη δημοκρατα του αγου Ττου.

     Ο Σαχλκης εναι αρχοντορωμαος, τα ποιματ του μως δεν αφνουν καμιν αμφιβολα για το ποιος ταν ο κσμος στον οποο απευθνονταν. Κι απδειξη τι πως κσμος αυτς τα δχτηκε, εναι τι τα καναν τραγοδι. Σγουρα οι σαν κι αυτν ξεπεσμνοι ευγενες νιθουν πιο κοντ στο λα παρ στην τξη τους. Κι αν και στους πρτους κρτες ποιητς διατηρονται ακμη λγια κι αρχακ στοιχεα, στους επμενους ποιητς της Κρητικς αναγννησης εξοβελζονται τελεως κτω απ την ανπτυξη μιας νας γλωσσικς συνεδησης. Οι λακο εκφραστικο τρποι, οι λακς αποφθεγματικς και επιγραμματικς φρσεις, οι ενσωματωμνες μαντινδες, τοποθετον τα ργα τους σε να πρωτφαντο εππεδο λακτητας, που η ανμνηση τους, πρα απ τις πολυριθμες εκδσεις που γνονταν μχρι και τα τλη του περασμνου αινα στη Βενετα, θα επιζσει για αινες και μες απ λακς παραλλαγς.

     Οι παραλλαγς αυτς ββαια εναι ολιγστιχες και δεν φτνουν την ποιητικ χρη του πρωττυπου, και ανμεσα στους στχους τους παρεμβλλεται και πεζς αφηγηματικς λγος. μως αποτε­λον τον πιο σφαλτο δεκτη της λακτητας των ργων αυτν και της απχησης που εχαν. Μοναδικ λαμπρ εξαρεση θα αποτελσει ο "Ερωτκριτος", του οποου το γλωσσικ ιδωμα ταν τσο γνησιτατα λακ, στε ο λας δεν χρειστηκε να το απλοποισει καθλου για να τον αφομοισει.

     Παραλλαγς του "Ερωτκριτου" δεν υπρχουν. χουμεν μως να σωρ ανθρπους που ξρουν απ' ξω τερστια αποσπσματ του. (Και σμερα που διορθνω αυτς τις γραμμς, πληροφορθηκα απ τον Larry Cool για ναν τριαντχρονο που τον ξερε λον απξω). Μλιστα η Ευαγγελα Φραγκκη, στην Κρητικ Πρωτοχρονι του 1962 γρφει, υπογραμμζοντας μλιστα τα λγια της, πως η γιαγι της τον ξερεν λον απξω. Οι κποιες απλοποισεις στον στχο που βλπουμε καμι φορ σε μαντινδες παρμνες απ' αυτν δεν εναι παρ ελχιστες. Ο "Ερωτκριτος" αποδεχνει τσι περτρανα πως την αξα ενς λογοτεχνματος δεν του τη προσφ­ρουν η επιτηδευμνη φρση, ο σπνιος εκφραστικς τρπος κι τι να ποημα μπορε να φτσει σ' μετρα ψη λογοτεχνικς αξας ακολουθντας απλς το λγο του απλο λαο.

     Ο Gareth Morgan στο ενδιαφρον μελτημ του μας μιλει για το πς δουλεονται οι λακς αυτς παραλλαγς απ τα ντεχνα ργα. Προπθεση, λει, για να αναπτυχθε μια λακ παραλλαγ απ να ντεχνο ργο, εναι να περιχει λακ θματα, που να βρσκονται δη στο λακ ρεπερτριο. Η "Ερωφλη" περιχει πολλ ττοια θματα, πως οι καταδιωγμνοι εραστς, το προφητικ νειρο, η αυτοκτονα της ηρωδας, κ.λπ. Στα θματα αυτ ο λακς διασκευαστς προσθτει λλα, πως η κακομεταχεριση της βασι­λοπολας απ τον βασιλι πατρα της, τα δυο παιδι που μεγαλ­νουν μαζ για να τους πει μια μρα μια μυστηριδης γρι τι δεν εναι αδλφια, με αποτλεσμα να ερωτευθον το να το λλο, κ.λπ. Με την επκταση των θεμτων επρχεται η αποδιοργνωση της ποησης, καθς το ενδιαφρον συγκεντρνεται στην πλοκ και χι στον στχο. τσι οι στχοι αποσυνδονται, μπανουν σε λλο στμα, οι πιο περπλοκοι απαλεφονται απλοποιονται, προστθενται λλοι κ.λπ. Υπρχει τλος η ενοποιητικ προσγγιση (integration of approach), σμφωνα με την οποα επιλγεται να κντρο ενδιαφ­ροντος, και με βση αυτ συντθεται η ιστορα. Σαν ττοιο κντρο ενδιαφροντος η "Ερωφλη" χει τη σκην που η βασιλοπολα ξεσκεπζει το βατσλι που περιχει μσα τα μλη του αγαπημνου της. Το χι αξιλογο μυθιστρημα του Ακοντιανο «Απολλνιος Της Τρου» γνρισε επσης μια παραλλαγ με τον ττλο "Τρσια", που το κντρο ενδιαφροντος εναι η αναγνριση ανμεσα στην Τρσια και στον πατρα της κι χι κποιο επεισδιο με τον κεντρικ ρωα, τον Απολλνιο.

     Με βση τις παραπνω παρατηρσεις κι απ κποιες ιδιομορ­φες του στχου, ο Gareth Morgan υποθτει τι το ποημα της «Ντολτστας Και Του Φιορεντνο» εναι παραλλαγ ενς ντεχνου ργου που δεν μας χει σωθε και πο υπρπει να γρφτηκε γρω στον 16ο αινα. Βλπουμε δηλαδ τον λα να διαφυλσσει την ανμνηση ργων που δεν μπρεσαν να διαφυλξουν οι βιβλιοθκες, αν αληθεει ββαια η παραπνω υπθεση.

                                  ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

     Φοβομαι πως για αυτ την περοδο δεν χουμε να πομε και σπουδαα πργματα. Η τουρκικ κατοχ δεν φνηκε να ευνοε την ανπτυξη των γραμμτων, σε αντθεση με την ενετικ. Η περισσ­τερο αξιλογη ποηση της εποχς εμπνεται απ τους απελευθερω­τικος αγνες των Κρητν ενντια στους Τορκους. Ο «Μιχλης Βλχος» (1705) εναι το πρτο μεγλο ιστορικ ποημα σε ρμα. Το επμενο εκτενς ιστορικ ποημα (1034 στχοι) εναι το «Τραγοδι Του Δασκαλογιννη», που κατγραψε ο αναγνστης του παπα -Σφη του Σκορδλη καθ' υπαγρευση του μπρμπα Μπαντζελιο το 1786, δεκξι ολκληρα χρνια μετ την αποτυχημνη εξγερση των Σφακιανν το 1770. Δπλα στο στιχοργημα του μπρμπα Μπαντζελιο υπρχουν και πολλ μικρτερα.

     Ο Cyril Mango υποστηρζει πως ο μπρμπα Μπαντζελις εχεν επεξεργαστε το ργο του με βση προπρχοντα τραγοδια, κατ το πρτυπο της επεξεργασας των ομηρικν επν, τα οποα δουλετηκαν στη βση προηγομενων ηρωικν ασμτων.

Ο Δημτρης Πετρπουλος μως πιστεει πως «οι μικρς πα­ραλλαγς στο σνολ τους δεν εναι τποτε λλο παρ αποσπσμα­τα απ τη μεγλη ρμα, που, καθς διασθηκαν προφορικ απ στμα σε στμα, συντομετηκαν τροποποιθηκαν σε κποιους στχους με τη συνηθισμνη τση πολλν τραγουδιστν που θλουν να τροποποιον να προσθτουν κτι με δικ τους επινηση κνοντας συμφυρμος με λλα μοια τραγοδια». Ακμη λει: «...μσα σε 16 χρνια... δεν μποροσε να γνει κατεργασα υλικο μικρτερων τραγουδιν, να γνουν αυτ γενικτερο κτμα, να προυν κποια μυθικ μορφ, κι τσι να συναρμοσθον απ κποιο ποιητ... στε να αποτελσουν την πολστιχη ρμα». Για την κατεργασα των ομηρικν επν εχε μεσολαβσει πολ μεγαλ­τερο διστημα. Η αντληψη αυτ του Πετρπουλου φανεται να εναι η πιο πιθαν. Σχετικ με τη διαφορ του ποιματος του μπρμπα-Μπαντζελιο απ τις μεταγενστερες παραλλαγς σημεινει ακμη ο Πετρπουλος:

    "Η μικρ παραλλαγ, νετερο ασφαλς δημιοργημα, εναι ργο κποιου αννυμου τραγουδιστ, που εμιμθη το φος του κλφτικου τραγουδιο. Το χαρακτηριστικ μως δημιοργημα της Κρητικς μο­σας εναι η ριμδα, που δεν χει σχση με το κλφτικο τραγοδι· διαφρει σημαντικ στο ποιητικ δσιμο, στο φος, στην κφραση, γνωρσματα που ξεχωρζουν καθαρ την κλφτικη ποηση απ την Κρητικ στιχουργα. Το διο ηρωικ θμα, με λλη μορφ παρουσιζεται στους στχους του κλφτικου τραγουδιο και με λλη στη δεκαπεντα­σλλαβη ρμα της Κρτης, που αρσκεται προπαντς στην πεζ αφγη­ση λεπτομερειν, τπων, προσπων και πραγμτων". χουμε λοιπν δο διαφορετικς «ποιητικς σχολς».

     Σαν λογοτεχνικ φος οι λακς παραλλαγς εναι πολ καττε­ρες, και θυμζουν τις παραλλαγς της «Ερωφλης» και της «Βοσκο­πολας». Δστε το παρακτω απσπασμα του μπρμπα-Μπαντζελιο, που αναφρεται στους Σφακιανος πριν την αποτυχημ­νη εξγερση.

Που 'χαν καρβια ξακουστ και νατες παινεμνους,

στην Πλη και στη Βενετι περσσα ξακουσμνους.

Δεν εδειλιοσαν πλαγος, φουρτονες δεν ψηφοσα,

και τα στοιχει τση θλασσας κι αυτνα τα νικοσα.

Και δα βαρκκια βλπουσι, σπια και τρυπημνα,

εις την αμμοτζα κετουνται, ξερ, χαρβαλιασμνα.

και συγκρνετ το με την αδξια ρμα της λακς παραλλαγς.

Πρω πρω με τη δροσ π' ανογει το ζουμπολι

αφουκρασττε να σας πω το σφακιαν τραγοδι.

Τραγοδι να το μθετε, τραγοδι να το λτε

και το Δασκαλογιννη μας να κθεστε να κλατε

πο τνε πρτος τω Σφακι, το και νοικοκρης

και θλησε για να γεν στην Κρτη Ρωμιοσνη.

Κθε Λαμπρ Χριστογεννα, βανε το καπλο

και του πρωτπαπα 'λεγε το Μσχο εγ θα φρω.

-"Κτσε δα δσκαλε Γιαννι εκε που μας επρπει

να μη το 'κοση ο παχις τσοι Τορκους να μας πψει".

-"Ας πψει Τορκους ο παχις κι ας πψει πασαλδες

μα βγανουν ντρες στα Σφακι τοτα ντεληκανδες".

     Ο συνθτης του «Τραγουδιο Του Τσολη» χει πιο μτριες φιλοδοξες και λιγτερες ικαντητες απ τον μπρμπα Μπαντζελι. Το στιχοργημ του για το φνο του περιβητου γεντσαρου Τσολη (1817) κι ολιγστιχο εναι, κι χει εκφραστικος τρπους που συναντμε σε πολλ Κρητικ δημοτικ τραγοδια. Συγκρνετε τους παρακτω στχους:

Το τσουλκι ξεφαντνει

και τσι κοπελις μαζνει,

κι παιζ τως και τη λρα

και στα μτια τσι συντρα,

κι διδν τως και παρδες

να του λνε μαντινδες

διδν τως και ριαλκια,

να του λνε τραγουδκια.

με τους παρακτω στχους απ το «Τραγοδι Της Σοσας ( Σουσννας)»:

Μα ποιος δεν εγπησε και θλει ν' αγαπση,

να τον φνε τα θεργι, κι η θλασσα, κι η ζση.

Ετσ κι η Σοσα, η λυγερ, τση Κρτης η κολνα,

εγπα το Σαλ-Μπαχρ, στα πλοτη και στα φρνια.

Ετσ η Σοσα, η λυγερ, τση Κρτης το καμρι,

εγπα το Σαλ-Μπαχρ, ντρα να τον πρη.

Ετσ κι η Σοσα, η λυγερ, του Κστρου το ντιλμπρι,

εγπα το Σαλ-Μπαχρ, να τον κμη ταρι.

Το τραγοδι της Σοσας, που γνρισε αρκετς παραλλαγς, βρσκεται στον αντποδα της επικοηρωικς αφηγηματικς ποησης. Εδ περιγρφεται ο ρωτας μιας Κρητικοπολας, της Σοσας, με να νεαρ Τορκο, τον Σαλ-Μπαχρ. Ο αδελφς της μως που τους ανακαλπτει, τη μαχαιρνει. Ο Σαλ-Μπαχρς κνει σαν τρελς για να τη σσει, επειδ μως δεν τα καταφρνει, μαχαιρνεται κι ο διος. Ο ρωτας θριαμβεει πνω απ εθνικς και θρησκευτικς διαφορς.

Σαν εδε το Σαλ-Μπαχρ η Σοσα κι αποθανει,

εγρισε στση μνας τση κι αυτ τα λγια λει:

-"Το βασιγτι, ποκαμα, το χλασα και μνο

να μη με θψεις μνα μου εις την Αγι Τριδα,

μν' κει που θψουν το Μπαχρ εις την δεξιν του μπντα".

Τσο εξημρωνε κι εγρνιζεν η μρα,
εψυχομχειε η λυγερ του Κστρου η περιστρα.

Σιμ σιμ τα βλανε τα σορτα κορμι ντως,

για να λυγζουν τσι καρδις απ τα βσαν ντως.

Εκει, που θψανε το νιο, εβγκε κυπαρσσι,

κι εκει που θψανε τη νια εβγκε καλαμινας.

Κθε πρω, κθε βραδ, και κθε νιο φεγγρι,

σκυφτεν ο κυπρισσος κι εφλειε το καλμι.

Κθε Σαββτο, Κυριακ και κθε μπαρμι,

σκυφτεν ο κυπρισσος κι εφλειε το καλμι.

νας παπς επρασε κι εδεν τα κι εφιλιοντο.

Τα γνια του πιασε σφιχτ κι ρχισε να φωνζει:

-"Αμν Αλλχ, γειτνοι μου, αμν Αλλχ παιδι μου,

τοτα τα ξνα τα ορφαν, τα πολυαγαπημνα,

ως εφιλιοντο ζωνταν, φιλιονται αποθαμνα".

     μως αν κι οι πρωττυπες δημιουργες σπανζουν τον καιρ της τουρκοκρατας κι οι ποιητικς τους αρετς δεν εναι και τσο υψηλς, ο λας χει πντα στο στμα του τα δημοτικ τραγοδια της παρδοσς του. Χαρακτηριστικ παρδειγμα εναι το τραγοδι «Η Αδελφ Του Μαυριανο».

     Η υπθεση του τραγουδιο εναι η εξς: Ο Μαυριανς παινται για την αρετ της αδελφς του. Ο βασιλις τον ειρωνεεται και στοιχηματζει να την κατακτσει. Εκενος δχεται βζοντας το κεφλι του για στοχημα κι ο βασιλις το βασλει του. Ο βασιλις αρχζει την πολιορκα κι η αδελφ του Μαυριανο, για να τον ξεφορτωθε, βζει μια βγια της στη θση της ντνοντς τη με τα δικ της ροχα με την παραγγελι:

Αν σε φιλε φλιε τνε, κι αν σε τσιμπ, τσιμπ τον

κι αν κψει την πλεξοδα σου να μη με μαρτυρσεις.

Ο βασιλις της κβει την πλεξοδα και το μικρ της δακτυλκι, αποδεικτικ σημδια τι την κατκτησε. Πνω που θριαμβολογε, εμφανζεται η αδελφ του Μαυριανο, με κοπη την πλεξοδα της και σο το δαχτλι της, οπτε ο βασιλις αναγκζεται να εγκατα­λεψει το βασλειο του.

    Η ιστορα δεν εναι ελληνικ, αλλ παρμνη απ τη Δση. Την δια υπθεση χρησιμοποιε και ο Σαξπηρ για τον «Κυμβελνο». Το νομα Μαυριανς εναι το ελληνικοποιημνο νομα του Μριανσον. Οι ανομοιοκατληκτοι στχοι του τραγουδιο (που το τοποθε­τον κατ τον Μργκαν ανμεσα στον 13ο και Ι6ο αινα) φτασαν μχρι και τις μρες μας, και μας σθηκαν σε δο ολτελα πρσφατες παραλλαγς, η μια του 1935 κι η λλη πιθανς υστερτερη, η οποα περιχεται στη συλλογ της κας Ταχατκη (κδοση 1976).

     Θα ταν αδικα να κλεσουμε το κεφλαιο για την τουρκοκρατα χωρς να αναφρουμε τα σατιρικ ποιματα που σαν πολ διαδε­δομνα την εποχ αυτ, και η απαγγελα τους σκορποσε φθονο γλιο στις συντροφις. Εναι χαρακτηριστικ τι «Το Τραγοδι Του Τσολη» εναι επικοσατιρικ, πως το χαρακτηρζει ο Αλεξκης, γραμμνο σε τροχακ μτρο, αν και το θμα του θα δικαιολογο­σε και ναν «ηρωικ» ιαμβικ δεκαπεντασλλαβο.

     Εναι χαρακτηριστικ η χρση του τροχακο μτρου στα εθυμα και σατιρικ στιχουργματα. Στη συλλογ του κου Πιτυκκη,12 απ τα δεκαεπτ σατιρικ στιχουργμα που παραθτει, μνο τα...τεσσερμισι εναι γραμμνα σε αμβο. Η «βιαστικ» ξεκινει με αμβο και καταλγει σε τροχαο. Στην «ομδα μουσι­κς» του Κντρου Ζως και Πολιτισμο της ΕΠΟΙΖΩ εχαμε κποτε, προετοιμ­ζοντας μια εκδλωση για το δημοτικ τραγοδι, διατυπσει δο υποθσεις, τις οποες θτουμε προς συζτηση και παραπρα ρευνα απ τους ειδικος. Η πρτη εναι τι ο τροχαος (-υ), αποτελε μια μετρικ αναπαρσταση του γλιου. Η δετερη εναι τι αποτελε την ακριβ αντθεση του αμβου (υ-) που χρησιμο­ποιεται για τη σοβαρτερη ποηση. Ο αμβος αναπαριστνει την ανθρπινη κνηση στη δουλει. Πρτα να μζεμα δναμης, και μια εισπνο, και μετ η δυνατ κνηση και η βαιη εκπνο, πως στο σκψιμο, στο κψιμο με το τσεκορι κ.λπ. Την ασθηση σοβαρτητας λοιπν που εμπνει ο αμβος σως την αντλε απ το ρυθμικ σχμα της δουλεις το οποο αναπαριστ με το μτρο του, και κατ' αντθεση ο τροχαος εκφρζει την «μη σοβαρ», την εθυμη και σατιρικ ποηση.

     Το τραγοδι «Με Τη Θεια Μου Τη Θοδρα» εναι γνωστ σε λους τους Κρητικος κι οι μη Κρητικο μπορετε να το βρετε στον «Καπετν Μιχλη» του Καζαντζκη. Εδ θα περιοριστομε να παραθσουμε να αληθιν χαριτωμνο τραγουδκι, που το παρα­θτει ο κος Πιτυκκης στη συλλογ του, με τον ττλο «Ο... βαρρρωστος».

Αχι, μνα δεν μπορ
σφξε μου 'να πετειν
βλε μου και στο ζουμκι
εμισ οκ ρυζκι.
Δσε μου κι να κουτλι
μα να μη σιμσουν λλοι
γιατ θα 'ρωστσω πλι.

                           ΚΡΗΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

     Με την κατληψη του Χντακα απ τους Τορκους το 1669, μπανει να μηχανικ τρμα στην ανπτυξη της Κρητικς αναγννη­σης. Οι δεσμο με τη Δση κβονται κι οι Κρτες λγιοι καταφε­γουν στα Επτνησα φορτωμνοι με τη νοσταλγα για τη χαμνη τους πατρδα. Ο Μαρνος Τζνε Μπουνιαλς, διεκτραγωδντας την κατσταση των κρητν εμιγκρδων μετ την κατληψη της Κρ­της, γρφει:

Αν σμξουν δεν γνωρζουνται, μνον οπο ρωτοσιν:

«Απ ποιον τπο ξνε μου εσαι;» μα δεν μποροσιν

λλο να συντυχανουσι, «Μ' απ την Κρτη» λσι,

κι ο εις το χρι τ' αλλουνο πινουσινε και κλασι.

    «Ο τελευταος αυτς στχος», λει ο Δημαρς, «μας φανερνει πσο δυνατ εναι πια η ποιητικ παρδοση στην Κρτη, στε να μπορε να προσφρει ττοιες αψεγδιαστες δημιουργες ακμη και μσα απ μια απλ χρονογραφα».

     Η σκυτλη μεταφρεται τρα στα Επτνησα. ντεχνη λογοτε­χνικ δημιουργα αξισεων δεν θα ξαναβρομε στην Κρτη παρ μετ απ διακσια χρνια. Οι προηγομενες μως λογοτεχνικς δημιουργες εχαν ρξει πλοσιες ρζες μσα στο δαφος της λακς παρδοσης, που εξακολουθε να δουλεεται γνιμα απ τον απλ πια λα. μως πριν μιλσουμε για τις λακς δημιουργες στην περοδο της Τουρκοκρατας, καλ θα εναι να κνουμε μια σντο­μη αναδρομ στο Κρητικ δημοτικ τραγοδι, που επηρεζει τις δημιουργες εκενης της εποχς.

Ας ξεκινσουμε πρτα απ το ριζτικο, που θεωρεται το πιο σφριγηλ και ρωμαλο, μα και το πιο παλι. Η παρδοσ του φανεται να ξεκινει πριν απ την ανκτηση της Κρτης απ τον Νικηφρο Φωκ (961 μ.Χ.), που ταν ττε υπδουλη στους Σαρακη­νος. Οπωσδποτε μως τους αμσως επμενους δυο αινες το βρσκουμε να γνωρζει μεγλη ακμ. Πολλ θματα του ριζτικου τραγουδιο εναι παρμνα απ τον ακριτικ κκλο, που κενη την εποχ απλνεται σ' λη τη βυζαντιν επικρτεια. Οι Κρητικς μλιστα ριζτικες παραλλαγς θεωρονται απ τις καλτερες, απ ποψη και τεχνικς και αισθητικς (Δουλγερκης), σημδι πως η ποιητικ και μουσικ φρμα πνω στην οποα δουλετηκαν ταν δη αποκρυσταλλωμνη κι ολοκληρωμνη. Γνεται μλιστα και μια μετατπιση, απ το καθαρ επικ, αφηγηματικ φος, στο λυρικ. Ο ποιητς μετχει συναισθηματικ στα ηρωικ κατορθματα τα οποα αφηγεται. Σας παραθτουμε να γνωστ ριζτικο με ακριτικ θμα, το θνατο του Διγεν.

Ο Διγενς ψυχομαχε κι η γη τνε τρομσσει.

Βροντ κι αστρφτει ο ουρανς και σειτ' ο απνω κσμος,

κι ο κτω κσμος νοιξε και τρζουν τα θεμλια,

κι η πλκα τον ανατριχι πς θα τνε σκεπση,

πς θα σκεπση τον αητ, τση γης τον αντρειωμνο.

Σπτι δεν τον εσκπαζε, σπλιο δεν τον εχρειε,

τα ρη εδρασκλιζε, βουνο κορφς επδα,

χαρκια αμαδολγαγε και ριζιμι ξεκονειε.

Στο βτσισμ πιανε πουλι, στο πταγμα γερκια,

στο γλκιο και στο πδημα τα λφια και τ' αγρμια.

Ζηλεγει ο Χρος με χωσι μακρ τνε βιγλζει

κι ελβωσν του την καρδι και την ψυχν του πρε.

     Αυτς ο νος χαρακτρας που παρνουν τα ριζτικα, σε συνδυα­σμ με το γεγονς τι τραγουδιονται ομαδικ κι χι απ να μνο τραγουδιστ, τα οδηγε σε μια προοδευτικ βρχυνση. Απ το παραπνω ριζτικο εναι ζτημα αν τραγουδονται σμερα οι μισο στχοι.

Το ριζτικο τραγοδι χωρζεται σε τρεις περιδους: την βυζαντιν, την ενετικ και την τουρκικ. να δεγμα απ την πρτη περοδο εναι και το παρακτω τραγοδι:

Απο την κρη των ακρι, ως τε να πη στην λλη,

χουσι τβλες αργυρς, στρωμι μαλαματνια,

ποτρια με τις ερωθις κι απο τα δη πλανται

κι επρασ' νας βασιλις κι εδε τα κι επλανθη:

«Χριστ μην μουν βασιλις, Χριστ μην μουν Ργας,

να πζευγα να χρευγα με νιες και μαυρομτες».

     Και σχολιζει ο Δουλγερκης:

    "να ττοιο τραγοδι εναι δσκολο να το τοποθετσει κανες σ' λλη, μετ τη βυζαντιν εποχ, πως υποδεικνει κι ο κ. Κουρμολης, σε μελτη του σχετικ με το πος και την επικ λη. Τα «μαλαματνια στρωμι», τα ποτρια με τις «ερωθις», τους ανγλυφους δηλ. ρωτες, οι αργυρς τβλες κι η μνεα ενς βασιλι σκανδαλισμνου, οδηγον τα βματ μας στα βυζαντιν χρνια. Αυτ η συμπαθητικ ωραιολογα κι η θεμιτ ποιητικ υπερβολ, εναι στοιχεα που τα ξεχν το ριζτικο της επομνης ενετικς περιδου. Σ' αυτ την περοδο το τραγοδι επιδι­κει την καθαρ απεικνιση του πραγματικο, την απλοστερη κφρα­ση, τη ρεαλιστικτερη εικνα. Τραγοδια ακμα που μας μιλον για μεγλους ρηγδες, βασιλοπο­λες, για πργους, για βγλες, για Αρμνους, για σπαθι, για κοντρια και ραβδι, απηχον την Βυζαντιν εποχ".

     Και συνεχζει πιο κτω, αναφερμενος στις λλες δυο περιδους:

    "Ο κκλος της Ενετικς περιδου, χει χτυπητ τα χαρακτηριστικ της ιπποσνης που μας φεραν οι Φργκοι με τον ερχομ τους. Το κυριτερο μως χαρακτηριστικ του εναι λλο. Πιο πλοσια και πιο ρεαλιστικ θματα απασχολον τα τραγοδια του. Αυτ τα τραγοδια δεχνουν μια τεχνοτροπα κατασταλαγμνη τρα κι ελευθερωμνη απ τη βαρι ποιητικ υπερβολ των τραγουδιν των θρυλικν ακριτικν κατορθωμτων. Σ' αυτ την εποχ ο Κρητικς τραγουδιστς χει αμεωτη τη λυρικ διθεση αλλ μνει περισστερο πιστς στα γεγον­τα, ετε τραγικ ετε ευχριστα, ετε μικρ ετε μεγλα εν' αυτ.

    "Στον τρτο κκλο της Τουρκοκρατας το ριζτικο τραγοδι κνει μια στροφ προς την αλληγορα. Ο Κρητικς αγρτης, ελευθερωμνος την εποχ της Τουρκοκρατας απ τα συχν δυναστικ μτρα των Ενετν αρχντων, επανασυνδεται ψυχικ με τη γη του. Πιο ελευθερωμνος τρα χει στεντερες επαφς μαζ της, γνεται φυσιολτρης και τραγουδε την αγπη του για τη φση, τον πθο του να ελευθερωθε, με αλληγορες. Αυτς ο κκλος μας χει δσει μερικ απ τα ωραιτερα ποιμενικ, κυνηγετικ, φυσιολατρικ, επαναστατικ τραγοδια της χρας μας. Την δια εποχ, στις αρχς της ββαια, ο Κρητικς παρνει απ τα ργα της Κρητικς προσωπικς λογοτεχνας τη ρμα και τη σχολαστικτητα σε λεπτομερειακς αφηγσεις".

     Πολλ ριζτικα πρασαν μσα και απ τις τρεις περιδους, ετε αφνοντας ξεχωριστ παραλλαγ, ετε γνωρζοντας μια νευ προη­γουμνου απχηση. Η πιο χαρακτηριστικ περπτωση εναι του πανελλνια γνωστο και αγαπητο ριζτικου, «Πτε Θα Κνει Ξα­στερι». Η παραλλαγ, την οποα σας παραθτουμε, ανγεται στην πρτη, την βυζαντιν περοδο, πως φανερνουν οι λξεις σπαθ και κοντρι.

Χριστ να ζνουμουν σπαθ και να 'πιανα κοντρι,

να πρβαινα στον Ομαλ, στη στρτα τω Μουσορω,

να σρω τ' αργυρ σπαθ και το χρουσ κοντρι,

να κμω μνες δχως γιους, γυνακες δχως ντρες,

να κμω και μωρ παιδι με δχως τσι μανδες.

     Εναι φανερ τι αυτ το τραγοδι μιμεται ο Μιχαλ Γλυκς, ταν το 1156 γρφει τους στχους:

γονες ατκνους καθιστ, τκνα χωρς γονων,

εκ της αγκλης της μητρς το βρφος αφαρπζει,

το βρφος απεστρησε μητρος θηλαζοσης...

πργμα που σημανει τι το τραγοδι αυτ εναι προγενστερο. Η μεταγενστερη παραλλαγ με την οποα μας εναι γνωστ το ριζτικο αυτ, αν και γινε δισημο σαν τραγοδι αντστασης ενντια στην τουρκικ κατοχ, ανγεται στην περοδο της ενετο­κρατας και καταφρεται ενντια στην ενετικ κατοχ. Αυτ απο­δεικνει ο Τζημς Νοτπουλος (με τον οποο συμφωνε και ο Gareth Morgan) ξεκινντας απ τη λξη «ματρνα», που δεν σημανει πλο, πως πιστεεται λαθεμνα, αλλ φυσιγγιοθκη, σε μια ιταλι­κ διλεκτο. Οι Μουσοροι επσης, στην στρτα των οποων θλει να κατεβε ο ποιητς, ταν μια πολ γνωστ οικογνεια, απ τις δδεκα εκενες που λθαν στην Κρτη μετ την απελευθρωσ της απ τον Νικηφρο Φωκ, κι εχαν βλει τους Ενετος σε πολλος μπελδες. Στην τουρκοκρατα τα χνη της οικογνειας αυτς χνο­νται. Μια πιθαν υπθεση εναι τι λλαξαν νομα για να γλυτ­σουν απ την απην καταδωξη των Ενετν, πως εχαν κνει κι λλες ισχυρς οικογνειες.

     Η ιστορα του τραγουδιο αυτο δεν σταματει στην τουρκοκρα­τα· φτνει μχρι τις μρες μας, που γινε τραγοδι αντστασης των φοιτητν ενντια στη δικτατορα. Μλιστα, μετ την κατληψη της νομικς σχολς τον Φλεβρη του 1973, στη θση του στχου «να κατεβ στον ομαλ, στη στρτα των Μουσορων», τραγουδοσαν οι φοιτητς «να κατεβ στη Νομικ, στις στρτες της Αθνας».

     Ο Samuel Baud Bovy σ' να σχετικ μελτημ του διαπιστνει ομοιτητες ανμεσα στα ριζτικα και τα κλφτικα τραγοδια, τα οποα διαφρουν απ τα τραγοδια της ανατολικς Κρτης (ριζτι­κα εναι τα τραγοδια που τραγουδιονται στα «ριζ» των βουνν της δυτικς Κρτης) και τα νησιτικα. Πιστεει δε τι εξαιτας της σχετικς   γεωγραφικς απομνωσης των περιοχν στις οποες αναπτχθηκαν, διατρησαν τον αρχακ τους χαρακτρα, δεχμε­να τις λιγτερες ξενικς επιδρσεις.

     Τα ριζτικα χουν ββαια ομοιτητες, χουν μως και διαφορς απ τα κλφτικα. να χαρακτηριστικ που ξεχωρζει τα ριζτικα απ τα κλφτικα εναι η επανληψη συλλαβν. Ας προυμε να πλατι γνωστ ριζτικο απ τον ομνυμο δσκο του Γιννη Μαρκ­πουλου, το «Αγρμια Κι Αγριμκια Μου». Οι στχοι του εναι:

Αγρμια κι αγριμκια μου, λφια μου μερωμνα

πστε μου πο 'ν' οι τποι σας και πο τα γονικ σας.

γκρεμν 'ναι μας οι τποι μας, λσκες τα χειμαδι μας

τα σπηλιαρκια του βουνο εναι τα γονικ μας.

     Οι στχοι αυτο τραγουδιονται ως εξς:

Αγρμια κι αγριμκια μου αγρμια κι αγριμκια μου.

Λφια, ε, λφια μου μερωμνα, ναι μερωμνα,

πστε μου πο 'ναι οι τ - πστε μου πο 'ν' οι τποι σας κ.λπ.

     Η νωση μως των πρτων τεσσρων συλλαβν του δετερου στχου (πστε μου που) στο διο μουσικ θμα με τον πρτο στχο εναι κτι το κοιν ανμεσα στα ριζτικα και στα κλφτικα.

    "Η εκτλεση του ριζτικου" γρφει ο Samuel Baud Bovy, "καθορζεται απ τις εξς συμβσεις: α) Τραγουδιονται μνο απ νδρες, β) Τραγουδιονται ομαδικ. γ) Δεν υπρχει συνοδεα οργνου". Και συνεχζει:

    "Οι ιδιατερες αυτς συνθκες εκτλεσης των ριζτικων τραγουδιν καθορζουν και τη μουσικ τους πρωτοτυπα. ντας ανεξρτητα απ το χορ και μη υποκεμενα στις «κανονιστικς» επιδρσεις των επαγγελματιν οργανοπαιχτν, διατηρον μια μεγλη ρυθμικ ελευθερα. μως καθς εκτελονται απ πολλος τραγουδιστς ταυτχρονα, διακρνει κανες πντοτε την παρουσα ενς κανονικο παλμο, που απ μνος του εξασφαλζει μια ελχιστη τατιση στις φωνς.

   Οι διες αυτς αιτες καθορζουν και τη διακσμησ τους. Εναι τραγοδια διακοσμημνα, και καννα ργανο δεν ρχεται να τους κλψει αυτ τους τη διακσμηση. μως η διακσμησ τους αυτ δεν χει κενη την πληθωρικτητα που παρουσιζουν ορισμνα τραγοδια της ηπειρωτικς Ελλδας, που ο σολστ εκτελε, ιδιατερα στο τλος μιας φρσης, αληθινς καντντσες.

...
    Εκτελονται σχεδν πντα απ δυο ομδες, συχν ανταγωνιστικς, (οι φλοι του γαμπρο κι οι φλοι της νφης, οι τραγουδιστς του χωριο στο οποο γνεται το πανηγρι κι οι τραγουδιστς απ το διπλαν χωρι), τσι στε το πνεμα του ανταγωνισμο και του να τη «φρεις στον λλο» που επικρατε, και που εναι χαρακτηριστικ των βουνσιων Κρητικν, χει σαν αποτλεσμα να τραγουδιονται συνθως με λη την νταση της φωνς...

   Τλος το γεγονς τι εναι μια συλλογικ εκδλωση, μια εκδλωση της κοιντητας, καθς και το γεγονς τι ξεφεγουν απ την ανγκη ανανωσης που χαρακτηρζει τον επαγγελματα μουσικ, τους χει εξασφαλσει μια αξιοσημεωτη σταθερτητα".

    "Σμερα", υποστηρζει ο Baud Bovy, "το ριζτικο τενει να εκφυλι­σθε. Σημεινει την παρεμβολ διστχων, ετε στη μση ετε στο τλος, που τραγουδιονται με γργορο, χορευτικ ρυθμ". Αυτ το χαρακτηριστικ, που το επισημανει και στις ουγγρικς τσιγγνικες ραψωδες, το αποδδει σε εποχς παρακμς του λακο τραγου­διο.

     Σμερα, οι παραδοσιακο ροι εκτλεσης του ριζτικου χουν αλλξει. Δεν τραγουδιται πια μνο απ νδρες, αλλ κι απ γυνακες. Δεν τραγουδιται πια μνο ομαδικ, αλλ κι απ μεμονωμνους τραγουδιστς, συνθως επαγγελματες, για τις ανγκες του ραδιφωνου και της τηλερασης. Ακμη (αυτ δεν το σημει­νει ο Baud Bovy, γιατ το φαινμενο σως να μην εχε εμφανισθε ακμη ταν γραψε τη μελτη του), στην εκτλεση των ριζτικων υπρχει και συνοδεα λρας. Τλος σημεινει ο Baud Bovy, «πως οι νεαρο χορευτς που εδαμε να χορεουν στους Λκκους προτιμοσαν αντ τους πολεμικος χορος που φηναν κθαμβους τους περιηγητς του περασμνου αινα, την κυματοειδ χρη του συρτο και του καλαματιανο, τσι κι ορισμνοι τραγουδιστς χουν δσει ριζτι­κα σ' εκτελσεις που επικρατε νας συναισθηματισμς κακο γοστου, που τα στερε απ το αυστηρ τους φος».

     Η πρβλεψ του μως τι «τποτε δεν μπορε να παρατενει την παρξη του ριζτικου καθς μετασχηματζεται η κοινωνα την οποα εξφραζε», προς το παρν φανεται να διαψεδεται.

     πως το ριζτικο εναι η χαρακτηριστικ μορφ τραγουδιο που επικρατε στη δυτικ Κρτη, τσι και στην ανατολικ εναι η μαντινδα.

     Για την ετυμολογα της λξης χουν προταθε διφορες ερμη­νεες. Μα εναι τι προρχεται απ την ενετικ λξη matinada που θα πει «βραδιν νυχτεριν τραγοδι». 'Αλλη, τι προρχεται απ τη λξη «μντης», επειδ υπρχουν μαντινδες με προφητικ περιεχμενο· μια τρτη ερμηνεα τλος εναι τι προρχεται απ τη λξη «πατινδα», που σημανει το περιδιβασμα στους δρμους τραγουδντας, που καταλγει σε καντδα κτω απ το παρθυρο της αγαπημνης.

     Ο F. Ragovin υποστηρζει τι η μαντινδα υπρχε στην Κρτη πολ πριν την ενετικ κατοχ. Ο ισχυρισμς αυτς μας αφνει σκεπτικος, γιατ ξρουμε τι η ρμα εμφανζεται στη δημοτικ Κρητικ ποηση δο αινες αφο ρχισε να εμφανζεται στην ντεχνη (βλπε περ Σαχλκη), στις αρχς δηλαδ του 18ου αινα. Μας εναι εξλλου δσκολο να φανταστομε δστιχα που να μην ομοιοκαταληκτον. Μνει μως ανοιχτ το ζτημα των «δανεων» των κρητν ποιητν, που ολοφνερα παρνουν απ τη λακ ποηση -εκτς πια κι αν φαντασθομε τι πραν ανομοιοκατληκτα δστιχα και τα μεττρεψαν σε ρμα. Ο Μργκαν αναφρει τι χουν διασωθε μαντινδες που τραγουδιονται και σμερα σε χειργραφα του 15ου και 16ου αινα, μως κι αυτς αμφιβλλει αν εναι γνσια λακ δημιουργματα προρχονται απ ντεχνα ργα. Αφνουμε λοιπν το ζτημα ανοικτ μχρι να μπορσουν να αποφανθον οι φιλλογοι. Αυτ που μπορομε να επισημνουμε εδ εναι η ευρτατη διδοσ τους, η πλοσια θεματολογα τους (υπρχουν πνω απ διακσιες διαφορετικς κατηγορες, σε σ­γκριση με τις δεκαπντε περπου κατηγορες στις οποες χωρζο­νται τ' λλα ελληνικ δημοτικ τραγοδια, αναφρει ο Ργκοβιν) κι η στεν σνδεσ τους με κθε σχεδν εκδλωση της κοινωνι­κς ζως, πανηγρια, γμοι, βαφτσια, ακμη και κηδεες.

     Δεν μπορ να μην αναφρω να ανκδοτο σχετικ με αυτς τις «επικδειες» μαντινδες. Σ' να διπλαν χωρι απ το δικ μου, το Καβοσι, πθανε κποτε νας γρος κι οι τρεις κρες του τον μοιρολογοσαν. Ξφνου το μοιρολι γνεται μμετρο. Λει η πρτη κρη:

Στον κτω κσμο που θα πας, κρτα και μια ντομτα·
το μεσημρι που θα φας να κμεις μια σαλτα
.

     Λει η δετερη:

Στον κτω κσμο που θα πας, κρτα κι να μαρολι,
να βλεις στη σαλτα σου μαζ με λγο αγγορι
.

     Η τρτη μως η φουκαριρα που δεν εχε το ποιητικ ταλντο των δο πρτων, προσθτει απλς «κρτα πατρα και κιονταν» (πρσο), προς μεγλη θυμηδα των παρευρισκομνων, που μη μπορντας να κρατηθον, ξσπασαν σε τρανταχτ γλια, μπροστ στο φρετρο, επιβεβαινοντας τη λακ ρση τι δεν υπρχει κηδεα αγλαστη πως και γμος κλαυτος.

     Εκε μως που οι μαντινδες δνουν και παρνουν, εναι στα πανηγρια και στους χορος. Ττε ο ερωτευμνος βρσκει την ευκαιρα να εκφρσει τον ρωτ του για εκενη που αγαπ, τον πνο, τη λπη τη χαρ ακμη και την οργ του για την πιστη. Ττε γνονται ακμη και «μαντιναδομονομαχες» και νικητς εναι αυτς που καταφρνει ν' αποστομσει τον αντπαλ του με τις πιο πετυχημνες μαντινδες. Καμι φορ, ταν τυχανει να χει κανες για αντπαλο γυνακα, της λει ξετσπωτες μαντιν­δες για να την κνει να ντραπε και να μην απαντσει. Αν μως αυτ τχει να εναι καμι καπτσα, δεν του χαρζει κστανα και του απαντ με τον διο τρπο, πργμα που για τον ντρα εναι πιο εξευτελιστικ.

     Χαρακτηριστικ εναι η «απντηση» που δωσε μια «μαρη κι σκημη», πως την χαρακτρισε κποιος με τη μαντινδα του.

Πως εμαι μαρη κι σκημη κατχω το, θωρ το,

μα εκει που τ 'χουν οι μορφες τ χω κι εγ, χαρ το.

     Να αναφρουμε τλος της αμμητη μαντινδα που κουσε στο γμο του κποιος δσκαλος, λγο περασμνος, που 'χε παντρευτε πιτσιρκα.

Ω κακομορη δσκαλε εντα σε περιμνει

οξεα θλει το μουν κι χι περισπωμνη.

     Υπρχουν νθρωποι που ο στχος κυλει μσα απ το στμα τους πως το νερ απ την πηγ. Σε να διπλαν χωρι απ το δικ μου, υπρχαν παλι δυο νδρες με μεγλη στιχοπλαστικ ικαν­τητα. Οπτε συναντιντουσαν συζητοσαν μμετρα, και ταν με­γλη απλαυση να τους ακος.

   Οι μαντινδες τραγουδιονται πνω σχεδν σε λους τους χορευ­τικος σκοπος. Φυσικ κποιες μαντινδες, ανλογα με το περιε­χμενο τους, ταιριζουν περισστερο με ορισμνους σκοπος παρ με λλους. Οι εθυμες κι οι σατιρικς ταιριζουν περισστερο με το γργορο ρυθμ του πεντοζλη και του μαλεβιζιτη, εν οι λυπητερς κι οι ερωτικς με τον αργ ρυθμ του σιγανο και του συρτο.

     Παλι που τα πανηγρια γνονταν στην πλατεα και τα καφενεα του χωριο, που λοι γνωρζονταν μεταξ τους και τις περισστε­ρες φορς ο λυρρης ταν χωριανς, δεν εχε κανες καμι δυσκο­λα να σηκωθε και να πει την μαντινδα που θελε. Σμερα μως που τα Κρητικ γλντια χουν μετατοπισθε στ' αστικ κντρα και τις ταβρνες, τις μαντινδες τις ακομε πια απ το στμα των λυρρηδων και των λαουτιρηδων κι χι απ το στμα του κσμου που γλεντ. να πρτο αρνητικ σ' αυτ την κατσταση εναι τι το τραγοδι χνει τον αυθρμητο χαρακτρα του, παει ν' αποτελε γνσιαν κφραση συναισθημτων και καταντ «επαγγελματικ» υποχρωση. Το λλο αρνητικ εναι τι δεν χουν λοι οι λυρρηδες το λεπτ κενο γοστο που θα τους επιτρψει να κνουνε καλ επιλογ απ τις μαντινδες που θα πονε. Καμι φορ τυχανει σε Κρητικ κντρα ν' ακοσεις μαντινδες αληθιν εμετικς. Ββαια υπρχουν πντα κι οι εξαιρσεις. Θυμ­μαι κποτε να λαουτιρη σε κποιο πανηγρι του Σταυρο, στα ρη, που εχεν αληθιν εξασιο γοστο. ταν κουσα τις πρτες μαντινδες, νμισα πως ταν συμπτωματικ ωραες. ταν μως επε και την:

Εμθαν το πως σ' αγαπ του μπαλκονιο σου οι βιλες,

κι ταν περν απ το στεν μοσχομυρζουν λες.

δεν κρατθηκα και ρπαξα χαρτ και μολβι.

     Τα ριζτικα κι οι μαντινδες εναι τα πιο ζωνταν στοιχεα της Κρητικς λακς ποιητικς παρδοσης, μως δεν εναι και τα μνα. Υπρχουν κι λλα Κρητικ δημοτικ τραγοδια, που αν και δεν χουν πια τη διδοση των δυο πρτων, εξακολουθον παρλα αυτ ν' ακογονται αρκετ. Κι αν και σμερα μεταδδονται κυρως χι τραγουδιστ, αλλ αφηγηματικ, δεν υπρχει αμφιβολα τι παλιτερα, πολλ απ' αυτ τραγουδιντουσαν. Το ποημα του 'Αη Γιργη, που κουγα μικρς πολλς φορς απ τη μητρα μου, ανακλυψα τι τραγουδιταν.

'Αγιε μου Γιργη, αφντη μου, ομορφοκαβαλλρη,

που 'σαι ζωσμνος στο σπαθ, με το χρυσ κοντρι,

τη χρη και τη δξα σου θλω να αναθιβλω

για το θεργι που σκτωσες τση χρας το μεγλο.

να θεργι που τονε 'ς τση χρας το πηγδι

θρωπο το ταζανε κθε πρω και βρδυ·

κι αν δεν του πηαναν θρωπο, θρωπο να δειπνση,

σταλι νερ δεν φηνε να κατεβ στη βρση.
     Ο Γκρεθ Μργκαν ανγει αυτ τα μισοθρησκευτικ τραγοδια καθς και τα κλαντα, σε προενετικ εποχ. Τα περισστερα αφηγηματικ τραγοδια τα τοποθετε ανμεσα στον 13ο και 17ο αινα και λγα απ' αυτ πιο πριν. Τα πιο πολλ τραγοδια ββαια υπστησαν αλλαγς με την πορεα του χρνου. Σε κποια προστθηκαν τορκικες λξεις, που μως εναι εκολο να ανιχνευθον σαν μεταγενστερη προσθκη, και να επιτευχθε η σωστ τους χρονολγηση. Σε λλα ποιματα πλι, πως ο 'Αη Γιργης που μλις αναφραμε κι ο σιορ Τζανκης, ο αρχικς ανομοιοκατληκτος στχος τους μετατρπηκε σε ρμα.
     Στη συντριπτικ πλειοψηφα τους τα Κρητικ δημοτικ τραγο­δια εναι σε δεκαπεντασλλαβο στχο. Υπρχουν μως μερικ σε δωδεκασλλαβο και ενδεκασλλαβο. Σε ενδεκασλλαβο, ανμεσα στα λλα, εναι και το «Κστρο Της Ωρις» και τα τραγοδια τα αναφερμενα στον προακριτικ ρωα Γιννη. Αν επιβωσαν, εναι γιατ τραγουδιντουσαν σε ορισμνες ωραες μελωδες, που δυστυχς δεν μας χουν σωθε. Ανγονται στην πρτη περοδο της ενετικς κατοχς, σως και πιο πριν. Σας παραθτουμε να δεγμα, τη «Φιλημνη», που καταγρφηκε ολτελα πρσφατα (1933) κι εναι σε ανομοιοκατληκτο στχο, χαρακτηριστικ της λακς ποη­σης σε λη την προενετικ και ενετικ περοδο.

             Η ΦΙΛΗΜΕΝΗ

Κτω στο γιαλ, κτω στο περιγιλι

κρην αγαπ, ξανθει και μαυρομτα,

δδεκα χρον κι ο λιος δεν την εδε.

Μνο η μνα της μονκριβη την χει

ρδο την καλε, τριαντφυλλο την κρζει.

-"Κανελριζα και νθη της κανλας

τι κιτρνισες, και τι 'σαι χλωμιασμνη;

Μην αρρστησες, μην εκρυφοθερμνθης";

-"Δεν αρρστησα, κρουφ δεν χω θρμη  

μα χθες το δειλιν, οψς αργ το βρδυ

πρα το σταμν, νερ να πα να φρω.

Κι ηρηκα 'να παιδ, σαν να 'ταν ξδερφος μου

και με φλησε στα μθια και στα φρδια

και στα μγουλα που 'χα το κοκκινδι!"

   Ο ενδεκασλλαβος ομοιοκατληκτος κατ δστιχα στχος λθε απ την Ιταλα μετ την κατκτηση της Κρτης απ τους Τορ­κους. Ο «Μπρουτζομορης» που σας παραθτουμε καταγρφηκε το 1944.

   Ο ΜΠΡΟΥΤΖΟΜΟΥΡΗΣ

Αφρουκαστετε, φλοι και δικο μου,

να σσε πω την παραπνεσ μου.

Μιαν αγπη εχα μπιστεμνη

μες στην καρδι μου τον ριζωμνη.

Μιαν ταχιν περν απ' την αυλ τζης,

καμρι και στολ 'τον το κορμ τζης.

Μιαν ταχιν περν τη γειτονι τζης,

σαν ρδα σανε τα μγουλα τζης.

Σκφτω καλ να την καλοξανοξω

κι εκενη 'θρρεψε να την φιλσω.

-"Πγαινε, λω φγε, μπρουτζομορη

μη βλω και σου σπσουνε τη μορη.

Πγαινε, λω, φγε, κακομορη

μη βλω τον πατρα να σε δερει".

Στο τλος μως, καθς αυτς πεθανει απ ρωτα, η σκληρ της καρδι λυγζει.

Σκφτει, γλυκ φιλε τνε στο στμα
κι ομδι ξεψυχσανε στο στρμα.
Μαζ μαζ τσοι βλανε στο μνμα
δε αδικι που τονε και κρμα.

                                 ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΙΝΤΕΡΜΕΤΖΟ

     Ποις επε πως τα παραμθια εναι μνο για μικρ παιδι; Υπρχουν παραμθια και για μεγλους· μλλον υπρχαν, γιατ τα παραμθια αυτ δεν «λειτουργον» πια, υπρχουν μνο σαν στοι­χεα λακς παρδοσης που η λαογραφα αγωνζεται να καταγρψει πριν εξαφανισθον.

     να απ τα στοιχεα που διακρνουν αυτ τα παραμθια εναι ο σντομος, αποφθεγματικς και καμι φορ, αινιγματικς λγος. Τα διακρνει επσης η επανληψη, πως το δημοτικ τραγοδι. Παρατηρομε ακμη τι στις λακς αφηγσεις σπανζει ο πλγιος λγος. τσι η αφγηση παρνει δραματικ ζωντνια, καθς επαναλαμβνονται αυτοσια τα λγια των δρντων προσπων.

     Θα σας παραθσω να ττοιο «παραμθι για μεγλους», να απ τα πολλ που κουγα ταν μουν μικρς απ' τη μητρα μου κι ευτυχς εχα τη προνοητικτητα να τη βλω να μου τα ξαναδιηγηθε και να τη μαγνητοφωνσω να χρνο ακριβς πριν πεθνει (1979), λες και ψυχανεμιζμουνα πως σε λγο θα ταν πολ αργ.
----------------------------------------------------------------------------------------

     τανε μια φορ νας νεαρς, που 'θελε να βρει μια κοπελι του γοστου του, που να ταιριζουνε οι χαρακτρες τους, να τνε καταλαβανει και να τνε καταλαβανει, για να τη παντρευτε. Σηκνεται λοιπν μια ταχυν, παρνει τη μαγκορα του και ξεκιν για το ταξδι. Στο δρμο που επγαινε συναντ να γρο.
 -"ρα καλ σου μπρμπα», του λει.
 -"Καλς το παλικρι. Για πο με το καλ";
 -"Πω στο χωρι που χω μια δουλει".
 -"Κι εγ εκει πω".

     Επηγανανε, επηγανανε και ξαφνικ πφτουνε πνω σε μια μερτακωνι (μυρτις). Λει ο γρος:
 -"Απ επα δα θα μπω νας και δυο θα βγω". Μπανει λοιπν μσα στις μερτις, και σε λγο βγανει ξω κρατντας να χοντρ ραβδ. Επηγανανε, επηγανανε και σαν εφτξανε στο χωρι του λει:
 -"Δεν ρχεσαι παιδ μου να πμε σαμε το σπτι μου να πιομε μια ρακ";
 -"Να 'ρθω μπρμπα", απαντει ο νεαρς. Πηγανουνε λοιπν στο σπτι του. Ο γρος εχε μια κρη κι ταν εφτξανε, πγε να τους ανοξει την αυλπορτα.
 -"'Αμαχα κι ατραχα, καλη­σπρα τση αφεντις σου", καλησπερζει ο νεαρς.
 -"Εχαμε μα ψφησε, καλησπρα τση αφεντις σου", απαντ η κοπλα. (Δηλαδ πολ συχη προπντηση, δεν λθε κανες σκλος να μας γαυγσει, λει ο νεαρς κι η κοπλα του απαντ τι εχανε μα ψφησε). Μπανουνε μσα, κθονται και πηγανει η κοπελι και φρνει τσι ρακς. Τηνε ξανογει καλ καλ ο νεαρς και λει.
 -"δε σπτι σπιτωσ, μα 'χει αρ δοκαρωσ" (καλ εναι δηλαδ η κοπλα, μα χει αραι δντια).
 -"Μα 'ναι σγουρα ας εναι κι αρ", απαντει η κοπελι.
     "Μωρ ετουνηνι σαν να μου κνει", σκφτεται ο νεαρς.
 -"Μωρ καμινωσ κεινι, μνο πως παραστραβζει", λει πλι σε λγη ρα ο νεαρς (η μτη της ταν λγο στραβ).
 -"Μα ντρτα (σια) βγζει τον καπν κι ας παραστραβζει κιλας", απαντ η κοπελι. Επεστηκε ο νεαρς τι αυτ ταν η κοπλα που ζητοσε. Εκτσανε, εφγανε, εσυνεννοηθκανε, δωκε ο νεαρς το λγο του να την πρει.
 -"Φεγω δα εγ", λει ο νεαρς, "να πω στο χωρι μου κι ,τι μιλσαμε, αν εναι τυχερ θα γενε". Σηκνεται λοιπν να πει στο χωρι του. Σε λγες μρες λει να πψει πεσκσι στη κοπελι. Πινει λοιπν και γεμζει να ασκ κρασ, βρζει να πετειν και τνε ντρουβαδιζει (τον βζει στον τρουβ) παρνει και να γουλδι τυρ και τριντα κριθινοκουλορες, τα δνει στο φαμγιο του και του λει να τα πρει και να τα πει στο σπτι τση κοπελις.
 -"Δσε τση πολλ χαιρετσματα", του λει, "και να τση πεις πως το αφεντικ μου μο 'πε να σου πως πως τριαντρης εναι λει ο μνας, σγυρ 'ναι το φεγγρι κι ο που φρνει την ημρα στη πετστα  'ναι δεμνος και του τργου το δερμτι, τστα κρδα  'ναι γεμτο".
     Σηκνεται λοιπν ο φαμγιος και ξεκιν για το σπτι τση κοπελις. Στο δρμο μως βρσκει παρα κι εκτσανε κι εφγανε το μισ γουλδι το τυρ, ολκληρο τον πετειν, πιανε το μισ κρασ κι εφγανε και τσι μισς κουλορες. Πηγανει λοιπν στση κοπελις, τση δνει αυτ που περισσψανε και τση λει:
 -"Χαιρετι­σμος πολλος απ τον ντεληκαν σου, μο  'δωκ αυτον το πεσκσι να σου το κρατ και μο 'πε να σου πω πως τριαντρης εναι λει ο μνας, σγυρ 'ναι το φεγγρι κι ο που φρνει την ημρα, στην πετστα 'ναι δεμνος, και του τργου το δερμτι τστα κρδα 'ναι γεμτο".
     Θωρε η κοπελι το πεσκσι κι εκατλαβε τι ο φαμγιος κπου κατσε κι φαγε αυτ που λεπανε. Του βνει λοιπν να φει, τον περιποιεται κι ταν τανε να φγει του λει.
 -"Ευχαριστ πολ για το πεσκσι να πεις στο αφεντικ σου και να του πεις ακμη πως δεκαπεντρης εναι ο μνας (εχε φει δηλαδ τις μισς κουλορες), εμισ 'ναι το φεγγρι (και το τυρ μισ), του τργου το δερμτι, ντντουλα προς ντντουλα (το ασκ δηλαδ νταντουκλοσε, επειδ δεν ταν καλ γεμτο) κι ο που φρνει την ημρα μουδ' εκοστη μουδ' εφνη (εξαφανστηκε δηλαδ ο πετεινς), και πες του ακμη πως αν αγαπ την πρδικα, τον κρακα μη δερει".

     Γυρζει λοιπν ο φαμγιος στο χωρι, βρσκει τ' αφεντικ του και του λει:
 -"Χαιρετισμος πολλος απ την κοπελι σου και μου ’πε να σου πω πως δεκαπεντρης εναι λει ο μνας, εμισ 'ναι το φεγγρι, του τργου το δερμτι, ντντουλα προς ντντουλα, κι ο που φρνει την ημρα, μουδ' εκοστη μουδ' εφνη".
 -"Α, ετσ λοιπν, μουδ' εκοστη μουδ' εφνη, στσου δα κερατ κι εγ θα σε καταστσω" λει τ' αφεντικ και τον αρπ και τον τουλουμιζει στο ξλο. Απνω που τις τρωγε, θυμται ξαφνικ ο φαμγιος.
 -"Στσου αφεντικ να σου πω κι εντα λλο μου 'πε. Αν αγαπς λει την πρδικα, τον κρακα μη δερεις".
 -"Ε, καλ να πθεις κερατ", του λει το αφεντικ, "γιντα δε μου το 'λεγες πιο πρτα, εδ, φας τσι".* (Βλ. το σχλιο στο τλος του κομματιο).
-------------------------------------------------------------------------------------------

     Το παραμθι αυτ λεγταν σαν μισοανιγμα κι αποτελοσε κατ κποιο τρπο να τεστ ευφυας, αν δηλαδ οι ακροατς θα καταλβαιναν αμσως τι σμαινε το «σγυρο φεγγρι» κι «ο που φρνει την ημρα», θα ζητοσαν εξηγσεις. σοι ββαια μ­ντευαν τον συμβολισμ, νιωθαν ικανοποηση.

     πως καταλαβανετε, εναι αμφβολο αν αυτ το παραμθι απευθυνταν στις τρυφερς ηλικες. πως σγουρα δεν ταν για παιδι (σμερα θα το λγαμε «ακατλληλο για ανηλκους») και το παρακτω παραμθι που θα σας διηγηθ, που το κουσα πολλς φορς απ το στμα της γιαγις μου, η οποα, σε αντθεση με τη μνα μου, κθε λλο παρ πουριταν ταν.
----------------------------------------------------------------------------

ταν μια φορ κι να καιρ μια βοσκοπολα κι ακριβς δπλα απ την καλβα της ταν το παλτι του βασιλι. Η βοσκοπολα εχε να βασιλικ και τον επτιζε κθε βρδι. Την ρα που τον πτιζε θελ' α προβλλει ο βασιλις να της πει:
 -"Βοσκοπολα που βαγιοκλαδζεις και ποτζεις το βασιλικ σου, για πε μου πσα φλλα 'χει"; Κι αυτ θελ' α του απηλοηθε.
 -"Δσκαλος εσαι, γρμματα ξρεις, για πε μου πσα στρα χει ο ουρανς"; Αυτ η δουλει γιντανε κθε βρδυ.
    Μια μρα πηγανει ο βασιλις και ντνεται ψαρς, παρνει κι να πανρι ψρια κι αρχζει να διαλαλε «ψρι καλ, ψρι καλ, εδ το φρσκο το ψρι». Τ' ακοει η βοσκοπολα, πετιται στο δρμο και φωνζει τον ψαρ. Πλησιζει αυτς.
 -"Βλε μου να κιλ ψρι", του λει. Αυτς βνει το ψρι στη ζυγαρι, το ζυγζει και της το δνει. «Πσο κνει;», τον ρωτ.
 -"να φιλ", της απαντ.
 -"να φιλ";
 -"Ετσ το δνω εγ το ψρι μου, να φιλ". Μα! μου! η κοπελι, αμετπειστος ο ψαρς. Τι να κνει και αυτ, εστθηκε και την εφλησε. Το διο βρδι πως πντα πηγανει η βοσκοπολα να ποτσει το βασιλικ της.
 -"Βοσκοπολα που βαγιοκλαδζεις και ποτζεις το βασιλικ σου, για πε μου πσα φλλα 'χει";
 -"Δσκαλος εσαι, γρμματα ξρεις, για πε μου πσα στρα χει ο ουρανς";
 -"Ψαρς δεν μουνα, ψαρς εγνηκα κι γ 'μαι που σε φλησα και σου 'δωκα το ψρι», απαντει ο βασιλις.
     "Α, κερατ κι εγ α σε καταστσω", λει φουρκισμνη απ μσα της η βοσκοπολα. Μια μρα λοιπν πινει και βφεται ολκληρη με καπνι απ τον ανηφρα (καμινδα). Πηγανει και στο κηπολι της και βγζει να μεγλο ραπνι. Εχε κι να αρνκι, το σφζει και το κνει δυο κομμτια. Κατ τα μεσνυχτα, πηγανει στο παλτι του βασιλι. Ρχνει το να κομμτι το αρν του λιονταριο που φλασσε την πρτα για να την αφσει να περσει. Μπανει μσα, πηγανει στην κρεβατοκμαρα, που βρσκει τον βασιλι να κοιμται. Τον σκου­ντ στον μο και του λει:
 -"Ξπνα βασιλι μου, εμαι ο χρος κι λθα να πρω τη ψυχ σου".
 -"Μα χρε μου", φωνζει αγουροξυπνημνος κι ντρομος ο βασιλις, "δε γνεται να το αναβλουμε, εμαι πνω στον ανθ της νιτης μου, να σου δσω ,τι θλεις, κ.λπ. κ.λπ." κλαψοριζε κλαγοντας ο βασιλις.
 -"Δε γνεται τποτα", λει αμετπιστη η βοσκοπολα, ",τι γρφει δε ξεγρφει".
 -"Βρε αμν", ο βασιλις, τποτα αυτ. Στο τλος κνει πως σκφτεται.
 -"Να σου πω", του λει, "υπρχει νας τρπος να σου χαρσω τη ζω. Να σταθες να σου βλω αυτ το ραπνι στον κλο". Εντα να κνει ο βασιλις, εστθηκε και του 'βαλε το ραπνι στον κλο.

     Το λλο βρδι πλι που πτιζε η βοσκοπολα το βασιλικ της, να σου κι ο βασιλις.
 -"Βοσκοπολα που βαγιοκλαδζεις και ποτζεις το βασιλικ σου, για πε μου πσα φλλα 'χει";
 -"Δσκαλος εσαι, γρμματα ξρεις, για πε μου πσα στρα χει ο ουρανς";
 -"Ψαρς δεν μουνε, ψαρς εγνηκα, κι εγ 'μαι που σε φλησα και σου 'δωκα το ψρι".
 -"Χρος δεν μουνε, χρος εγνηκα κι εγ 'μουνε που σου 'βαλα το ρπανο στον κλο".

     Μετ απ' αυτ ντρπηκε ο βασιλις και την επρε γυνακα του και ζσαν αυτο καλ και μεις καλτερα.
-----------------------------------------------------------------------------------------

     Επαμε πως ττοιου εδους παραμθια χουν πψει προ πολλο να κυκλοφορον στα στματα των μεγλων. Τα σκιν ανκδοτα τα χουν υποκαταστσει τελεως. Και καθς σμερα οι μνοι που ακονε παραμθια εναι τα παιδι, η γιαγι μου, μην χοντας σε ποιον να τα διηγηθε, καθταν και τα λεγε σε μνα. τσι, ταν κποτε η δασκλα μου, η συγχωρεμνη η κυρα Ειρνη (πγαινα ττε στη δευτρα δημοτικο), ρτησε ποιο παιδ θλει να λθει να μας πει να παραμθι, πετχτηκα πνω και επα: «Εγ! Εγ!». Βγκα ξω και διηγθηκα το παραμθι μου. Αφο τλειωσα μου λει:
 -"Δερμιτζκη, παιδ μου, ττοιου εδους παραμθια δεν τα λνε στο σχολεο".
 -"Εμνα κυρα μο το επε η γιαγι μου", εχα εγ ατρνταχτο το επιχερημα.

     μως μη νομζετε πως στα παιδικ μου χρνια γαλουχθηκα μνο με τα πορν παραμθια της γιαγις μου (ξερε αρκετ η συγχωρεμνη) τα σοφιστικ (περτεχνα) παραμθια της μητ­ρας μου. Θυμμαι ακμα την εικνα που εχα πλσει με την παιδικ μου φαντασα της λαφνας που «που βρσκει γργαρο νερ θολνει και το πνει». χω ακμη ολοζντανο στο μυαλ μου τον Κωνσταντνο καβλα πνω στο λογο του και την αδελφ του την Αρετ στα καπολια να τον ρωτει:

 -"'Αχι, αδλφι Κωνσταντ, μια λιβνια τη βγνεις!"

κι αυτς να της απαντ:

 -"Λιβνι εκοπνισα και για κειον τη βγνω".

     μως, απ' λες, πιο ζωντανς μνουν μες στη μνμη μου οι μορφς του "Καπετν Καζνη" και της "Κριτσοτοπολας".
-------------------------------------------------------------------------------------

*  ΣΗΜ: Τελικ τοτος ο κσμος εναι απθανος! Το λω γιατ το διο περπου παραμθι, το κουγα κι εγ απ τη γιαγι μου κι ταν την χασα και μεγλωσα, νμισα πως χασα οριστικ και το παραμθι, μιας κι εχα ξεχσει σημαντικς λεπτομρειες. Ωστσο η θει μου, αδερφ του πατρα μου και φυσικ κρη της χαμνης γιαγις μου, εχε μθει το παραμθι και ...την βαλα να μου το διηγηθε προ λγων ετν και τη ...μαγνητοφνησα με σκοπ να το καταγρψω (πρμα που χει γνει δη χειργραφα) και να το αναρτσω στα παραμθια μου με τη τελικ σημεωση, πως ποιος ξρει κτι για τον δημιουργ του να μου το αναφρει για να τον βλω απ κτω. Κι εν ο φρτος μ' εμπδισε να το περσω στο Στκι εγ, η τχη το 'φερε να το ανεβσει ο φλος μου ο Μπμπης, ββαια ...χι ακριβς πως το ξρω εγ, αλλ δε βαρισαι; Ανρτησα κι εγ τη δικ μου εκδοχ, κι αυτ στα Λαογραφικ! κι ννοια σας: χει ενδιαφρον!
     Φλε Μπμπη σ' ευχαριστ πρα πολ. Με κατασυγκνησες
!!!
                                   Πτροκλος Χατζηαλεξνδρου

----------------------------------------------------------------------------------------

                                       Η ΚΡΙΤΣΟΤΟΠΟΥΛΑ

     (Το παρακτω κεμενο αποτλεσε τη βση εισγησς μου σε συνδριο στην Σλοβενα. Captain Cazanis and Critsotopoula, the last Cretan epics, Romanticna Pesnitev, Proceedings of the conference «The romantic epic poem», Ljubljana, 4-6 December 2000. Univerza v Ljubljani, Ljubljana, 2002, pp. 601-608)

 

     Τα Κριτσοτοπολα καιΚαπετν Καζνη τους κουγα συχν απ τη μητρα μου ταν μουν μικρς, ιδιατερα κποιες κρες χειμωνιτικες νχτες, καθισμνοι μπροστ στο τζκι. Εχα μλιστα μθει κι ο διος αρκετος στχους. ταν πγαινα στην κτη δημοτικο, ξεκινντας απ να λαογραφικ νστικτο θα λεγα, βαλα τη μητρα μου και μου τους υπαγρεψε και τους γραψα σ' να τετρδιο. Η αξα της "Κριτσοτοπολας" δεν βρσκεται τσο στις λογοτεχνι­κς της αρετς, σο στη θση της σαν κοινωνικ φαινμενο -αποτελε σως το τελευταο επικ ποημα που γρφτηκε στην ιστορα, και που λειτοργησε επικ, το πρε δηλαδ ο λας και το κανε κτμα του.
     Εχα μνιμα την υποψα τι η μητρα μου σως αποτελοσε μια εξαρεση μαθανοντας απξω το ποημα αυτ. μως στο ρθρο του φιλλογο μου στο γυμνσιο Δημτρη Παπαδκη "Το Κρυφ Σχολει Της Μονς Φανερωμνης Ιερπετρας Κι Η Κριτσοτοπολα Ροδνθη" (Κρητικ Εστα, Ιαν. - Φεβρ. 1981), διαβζουμε πως «οι μανδες κι οι γιαγιδες μεγαλνουν τα παιδι ομορφοπλκοντας στο στμα τους την ηρωικ ζω της Ροδνθης τραγουδντας αποσπσματα απ την "Κριτσοτοπολα" του Διαλλινομιχλη που χουν αποστηθσει». 'Αρα πρπει να υπρξαν κι λλες γυνακες, εκτς απ τη μητρα μου, που απομνημνευσαν το ποημα. Ενδεικτικ πντως της «επικς φυσικτητας» των ποιημτων αυτν εναι η διαβεβαωση της μητρας μου τι τα αποστθισε διαβζοντς τα μνο μια φορ. σο κι αν φανεται υπερβολικς ο ισχυρισμς αυτς, εκφρζει πντως την ευκολα με την οποα τα απομνημνευσε.
     Πριν μελετσουμε το διο το ργο, νομζω πως εναι σκπιμο να παραθσουμε μια βιογραφα του συγγραφα, του Μιχλη Διαλλιν Διαλλινομιχλη, πργμα που θα μας διευκολνει αρκετ στην κατανησ του (αντιγρφουμε απ το ρθρο του Μανλη Γιαλουρκη "Ο Μιχλης Διαλλινς Κι Η Κρητικ Ιστορα", Βραδυν, 5-5-1969).

     Ο Διαλλινς καταγταν απ μια οικογνεια που τις ρζες πρπει ν' αναζητσουμε στη Δαλματα. ταν ακμη η Βενετα κυριαρχοσε στη Μεσγειο, ο Φραγκσκος Γιαλλινς, ο μακρινς πργονς του εγκαταστθηκε κει και χρσθηκε ευγενς απ τον Δγη Πτρο Γραδενγο, το τος 1294. Αργτερα μλη της οικογνεις του μεταναστεουν στην Κρκυρα και στην Κρτη. Απ αυτος καταγταν ο γνωστς Κερκυραος θαλασσογρφος. Εκενοι που προτμησαν την Κρτη εδαν στο τλος το επθετ τους να παραποιεται με τη συγχνευσ του με τον ττλο ευγενεας ντε (ντε Γιαλλινς, Διαλλινς). Η παραποηση τελικ επικρτησε, με τη καθιρωση του επιθτου Διαλλινς και τον πλρη εξελληνισμ των μεταναστν.
     Ο Μιχλης Διαλλινς γεννθηκε το 1853 στη Νεπολη της Κρτης και παντρετηκε τη Μαρα Χρυσκη, κρη οπλαρχηγο. Τα ελληνικ γρμματα τα διδχτηκε στο μοναστρι των Κρεμα­στν, αλλ η φεσ του για μθηση ταν τση, στε θεωρεται νας απ τους πιο μορφωμνους της εποχς του. Γνριζε για παρδειγ­μα τουρκικ και ιταλικ, στα οποα προφανς υπρξε αυτοδδα­κτος. Το 1878 τον βρσκουμε υπασπιστ του οπλαρχηγο Μανλη Κκκινη, αργτερα δε δικηγρο και δικαστικ.
     Πολυταξιδεμνος με τα μτρα της εποχς του, κατρθωσε να συγκεντρσει περιου­σα, που του επτρεψε να ιδιωτεει και ν' ασχολεται με τις αγαπημνες του ιστορικς ρευνες, που αποτελον κι να πολτιμο τμμα της προσφορς του. Ιδιατερα μελετ την προ­σφορ της Ανατολικς Κρτης στους απελευθερωτικος αγνες του νησιο, η οποα εχε παραμεληθε απ τους λλους ιστορικος ερευνητς. Το 1909 κυκλοφρησε τα "Ποιματα", συλλογ πατριω­τικν κυρως ποιημτων. Το 1912 κυκλοφρησε το δετερο ργο του, το μικρ πος της "Κριτσοτοπολας". Το 1927 κυκλοφρησαν τα "'Απαντα", ποιητικ συλλογ διανθισμνη με ιστορικ σημειματα και συμπληρωμνη με δυο μμετρα θεατρικ ργα. Τσο στα ποιματα, σο και στα θεατρικ ργα και ιδιατερα στις κατατοπιστικς σημεισεις που παραθτει ο διος, υπρχουν πλθος γνω­στες ιστορικς πληροφορες.
     Ο Μιχλης Διαλλινς υπρξε πνευματδης ομιλητς μ' ντονη σατιρικ διθεση, την οποα επεσμανε σε χρονογρφημα του ο Κονδυλκης. Οι σατιρικο του στχοι αποτελον γνσιο μνημεο λακς θυμοσοφας και σ' αυτος κυρως οφελει την εκτμηση που του τρεφαν οι χωρικο της περιφρεις του.
    Με το θνατο του, να σημαντικ μρος του ργου του μεινε ανκδοτο. Στα χρνια της κατοχς, σ' ρευνα που γινε απ τους Γερμανος στο σπτι της εγγονς του Μαρας Εμ. Πιτυκκη, να μρος των χειρογρφων του χθηκε. Σθηκαν μως αρκετ, που με τη φροντδα της εδαν τελικ το φως της δημοσιτητας ('Απαντα Β' τμος, 1970). Λγο αργτερα επανεκδθηκε κι ο Α' τμος.

    Η "Κριτσοτοπολα" αποτελεται απ 1367 δεκαπεντασλλαβους ιαμβικος στχους, οι οποοι ομοιοκαταληκτον κατ δστιχα, ε­κτς απ κποια σημεα που ομοιοκαταληκτον χιαστ (ο α με τον γ και ο β με τον δ). Σ' αυτ περιγρφεται η ζω της Ροδνθης, της κρης του πρωτπαπα της Κριτσς, να κεφαλοχρι που βρσκεται λγο πιο ξω απ τον 'Αγιο Νικλαο. Τη Ροδνθη απαγγει νας τορκος, ο Χουρστ αγς, για να την κνει γυνακα του. Αυτ μως τον σκοτνει, φορει τα ροχα του, και πηγανει και βρσκει τον καπετν Καζνη στο βουν, και κρβοντς του πως εναι γυνακα, του ζητ να την πρει μαζ του. τσι και γνεται. Στο εξς η Ροδνθη συμμετχει σ' λες τις περιπτειες του καπετν Καζνη και των παλικαριν του, και διακρνεται για την ανδρεα της. Σκοτνεται τελικ στη μχη της Κριτσς, το 1823, οπτε κι αποκαλπτεται πως εναι γυνακα και μλιστα η χαμνη κρη του πρωτπαπα.

     Το ποημα ξεκινει με μια μικρ εισαγωγ 12 στχων, που ο ποιητς αποκαλπτει την πρθεσ του να αφηγηθε μια θαυμσια ιστορα, να «διαμντι ατμητο», που του την διηγθηκε νας γρος απ τη Βιννο.
     Κατπιν μεταβανουμε στο Α' μρος (32 στχοι). (Το ποημα χωρζεται σε δκα μρη, τα οποα κατ το πρτυπο των ομηρικν επν επιγρφονται με γρμματα του ελληνικο αλφαβτου). Εκε δνεται η χρονικ και τοπικ αναφορ της ιστορας: 1821, τος της επανστασης, Κριτσ, ελληνοχρι της επαρχας Μεραμβλλου. Ο ποιητς περιγρφει την ενδυμασα των κατοκων, μιλει για την αγπη και την ομνοια που τους διακρνει, για την γενναιτητ τους και παραθτει στοιχεα απ τη θρησκευτικ και την κοινοτι­κ τους ζω.

     Στο Β μρος (30 στχοι) περιγρφονται οι γυνακες, η ενδυμασα τους, η νοικοκυροσνη τους, και οι ψυχικς τους αρετς.

     Στο Γ μρος (33 στχοι) ο ποιητς μιλει για την κρη του πρωτπαπα την Ροδνθη, περιγρφει τις χρες και τις ομορφις της κι αναφρει το γεγονς τι την βφτισε νας «φιλλληνας μσκοβος», που δωσε μλιστα στον πατρα της «εκατ χρυσ ναπολενια»

                    με εντολ την κρη του μ' αυτ να εκπαιδεσει.

   Στο Δ' μρος (46 στχοι) ο ποιητς μιλει για το κρυφ σχολει της μονς της Φανερωμνης, στο οποο φοτησε η Ροδνθη. Με το μρος αυτ ολοκληρνεται η αναφορ στο χρονικ και τοπικ πλασιο, γνωρζουμε το ιστορικ της κεντρικς ηρωδας, και στο εξς η δρση αρχζει να προχωρε γοργ.

     Στο Ε' μρος (22 στχοι) βλπουμε την Ροδνθη να κθεται να πρωιν στον αργαλει της και να υφανει, τραγουδντας με τσο μελωδικ φων, που

                        ενμιζες πως ψαλλαν του ουρανο γγελοι

                        και τ' αηδνια το γροικον κι φωνα χουν μενει.

     Στο ΣΤ' μρος (470 στχοι) κνει την εμφνισ του ο Χουρστ αγς απ το Χουμερικο. Μαγεεται απ το τραγοδι της Ροδνθης κι αποφασζει να την απαγγει. Γυρζει στο χωρι του, βρσκει το φλο του τον Ομρη, του ζητ να πρει μερικος νδρες και να πνε στην Κριτσ να του φρουν την Ροδνθη. Ο Ομρης, μετ απ αρκετος δισταγμος, δχεται. Παρνει τους νδρες του, πηγανουν στην Κριτσ και παρνουν την Ροδνθη αφο πρτα σφζουν τη μνα της που προσπαθε να τους εμποδ­σει. ταν γυρζουν οι Κριτστες στο χωρι τους απ μια κηδεα που εχαν πει και μαθανουν τα καθκαστα, τρχουν να τους προλβουν, μως τρα πια εναι πολ αργ. Φτνουν οι τορκοι στο Χουμερικο,

                        και σρναν τη Ροδνθη μας κλιτ και λυπημνη,

                        σα μαραμνη ροδαρ, σαν χρα κουρσεμνη.

     Παρνουν οι χανομισες την Ροδνθη και την ετοιμζουν για το γμο που θα γνει το βρδι. Σαν γινε ο γμος,


                       Μνει η Ροδνθη κι ο Χουρστ οι δυ τως ς' να σπτι,

                       και πει για να της ριχθ. Μ' αυτ του λγει- Χουρστη,

                       Εγ θα εμαι δια σε σαν σε συ για μνα,

                       μα με την τξη θα γεν πρπει το κθε να.

                       Μη βιζεσαι παρακαλ, εγ εμ' εδικ σου,

                       βγαλε πρτα τ' αργυρ ετοτα τ' ρματ σου.

                       και τα λοιπ φορματα με την υπομον σου,

                       και πσε στο κρεβτι σου να 'ρθω στην αγκαλι σου.

                       Βγζει αμσως το σκυλ τι και αν εφρει,

                       και πφτει στο κρεβτι του και προσκαλε την κρη.

                       Μ' αυτ αμσως χνεται σα φοβερ λιοντρι,

                       και σορνει το μαχαρι του απ' τ' αργυρ θηκρι.

                       Και το καρφνει στου Χουρστ μια, δυο και τρεις στο στθος,

                       κι απξω διεσκδαζε αμριμνο το πλθος!

                       Απ τους πνους ο Χουρστ κνει να ξεφωνση,

                       μα κενη εν τω μεταξ το στμα του 'χε κλεση.

                       Και δστου μνο μαχαιρις στο στθος κι επελκα,

                       (ρσε του λγει πιστε που δες Ρωμι γυνακα).

                        Κι εκε 'που θε να ρεε αμα της παρθενας,

                        τρεξε το φαρμακερ αμα της Τυραννας!

                        Σαν τον αποτελεωσε η ανδρειωμνη κρη,

                        βγζει ευθς τα νυφικ φορματα που 'φρει.

                        Βζει τα ροχα του Χουρστ· ζνεται τ' ρματ του,

                        κι αυτς την ονειρεεται στον πνο του θαντου!

                        Κι απ μια πρτα 'που 'διδε στου Μπη το περβλι,

                        πιδξια και σιγ-σιγ πηγανει και ανογει.

                        Κι εν στο πρτεγο γλεντον οι Γενιτσροι λοι

                        χωρς να την ιδ κανες κατρθωσε να φγη.

                        Σχζει λαγκδια και βουν κι εκε που επερνοσε,

                        δεν λεγες πως περπατε μνο πως επετοσε.

     Η Ροδνθη φτνει στο ξωμονστηρο του Αγου Ιωννη, γονατζει μπροστ στο κνισμα της Παναγας και κνει την προσευχ της, να λυρικ ξεχελισμα λο παρπονο για τα κακ που τη βρκαν. Κατπιν κβει τα χρυσξανθα μαλλι της, τα κρεμει στο προσκυνητρι και γρφει παραγγελι ποιος τα βρει να τα πρει και να τα πει στον πατρα της, για να τα βλει μσα στον τφο της μνας της. πειτα συνεχζει τρεχλα το δρμο της. Ξημερματα φτνει στο Μεσακ Λασθι, που συναντ να παπ και τον παρακαλε να την οδηγσει στον καπετν Καζνη. Αυτς πργματι την πηγανει στο λημρι του. ταν επιτλους τον συναντ, του λει ψματα πως εναι αγρι κι τι τον εχε πρει σκλβο του νας γεντσαρος, αλλ κατφερε να του το σκσει και τον παρακαλε να τον πρει μαζ με τα παλικρια του. Ο καπετν Καζνης, μετ απ αρκετος ενδοιασμος, συγκατατθεται.

     Αμσως μετ περιγρφεται να ανδραγθημα της Κριτσοτοπολας ( του Σπανομανλη, πως την φωνζουν, ο καπετν Καζνης κι οι νδρες του, γιατ δεν εχε τρχες). Μαζ με τρα λλα παλληκρια μπανουν μσα στο χωρι Λμνες για να εκδικηθον κποιο Καμπουρομπιλλη γιατ επιτθετο της μιας κοπλας και της λλης. Τον πετυχανουν μαζ με την παρα του, τσσερεις λλους Τορ­κους, τη στιγμ που σαν τοιμοι να οργισουν πνω σε κποιες χριστιανοπολες. Οι τρεις σντροφο της διστζουν κι αναρωτιονται αν θα πρπει να ειδοποισουν τον καπετνιο που χει μενει ξω απ το χωρι, για να λθει μ' ενισχσεις. 'Ομως η Κριτσοτοπολα που θυμται το δικ της πθημα, δεν κρατιται.

                        Μα ο Μανλης δεν βαστ κτυπ το γιαταγνι,

                        παζει της πρτας δυνατ κι αυτ ευθς ανογει,

                        κβει του 'νος την κεφαλ σαν στχυ με δρεπνι,

                        κι οι λλοι Τορκοι κοταζαν ο κθε εις να φγη.

                        Σρνει και ταις πιστλες του, τους λλους σημαδεει

                        κι αφο εξπλωσ' λλους δυο και τταρτο γυρεει!

                        Τον τταρτο τον εχανε οι λλοι τελεισει,

                        νας μονχα πρφτασε απ' λους να γλυτσει!

                        Κβει των δυο τες κεφαλς, παρνει και τ' ρματ των,

                        κι πειτα εγυρσανε και λεν στον αρχηγ των,

                        πως μαχα κι ατραχα εκμαν την δουλει των

                        κι εδξασαν ως Χριστιανο τον Ιησον Χριστ των.

     Στο Ζ' τμμα (141 στχοι) περιγρφεται η ανερεση του πτμα­τος του Χουρστ, η οργ των Τορκων κι η απφασ τους να εκδικηθον. τσι αιτιολογε ο ποιητς την εκστρατεα που ανλα­βε στις αρχς του 1823 ο Χασν πασς ξεκινντας απ την Ιερπετρα κατ του Μεραμπλου, για να καταπνξει την επανστα­ση της περιοχς αυτς. Στη μχη της Κριτσς οι τρεις χιλιδες επανασττες αντταξαν σθεναρ μυνα απναντι στους δεκξι χιλιδες επιτιθμενους τουρκαλβανος του Χασν. Οι πολιορκημ­νοι σκορπζουν τον θνατο στους επιτιθμενους, τσι που

                       δεν επρφταινε ψυχς να δεμαθιζει ο χρος.

     Το Η τμμα εναι μια θλιμμνη αναπληση του ποιητ για τα παλι νδοξα, ηρωικ χρνια, τον καιρ της κλεφτουρις και της επανστασης, τον καιρ της ανδρεας και του αγνο θους. Ττε τα αγν ελληνικ θη κι θιμα, τρα οι ξενικς επιδρσεις κι η ξενομανα.

                        Ττε εμριζεν ο νης αγντητα και χρι,

                        τρα χει μνον ιερν ιδαν και φροντδα,

                        καμις βαμνης παχουλς χιαντζας το ποδρι,

                        και τποτα δεν σκπτεται για σπτι και πατρδα.

                        Αχ! ττε τα παρσημα τα παρναμε στη μχη,

                        τρα αυτς που καλ με την Αυλ θα τα 'χει.

                        Ττε διασκεδζανε στους καθαρος αρες,

                        και 'πναν δολα πιοτ σπανως δε καφδες,

                        και τρα στο καφ σαντν με κτι μπιραριρες,

                        πνομεν σπρτα της Φραγκις, -ψευτις και μπουρδελδες.

                        Η κθε νη 'χε φυσικ τα χελη σαν κερσιο,

                        και δεν εβφετο ποτ κθε καλ κορσιο.

                        Α! ττε οι γυνακες μας φοροσαν κοντογονια,

                        και μοιζανε με πρδικες σαν εναι στο λιβδι,

                        τρα φορον μεταξωτ στιβνια με δακονια,

                        και βφουνται με σουλουμ και με τ' αυγο τ' ασπρδι.

                        Ο κσμος τρα περπατε με ψεδος και απτη,

                        κι ο εις τ' αλλο κυττζουνε να βγλουνε το μτι

                        Μ' εθνομαρτρους ψετικους κι αληθινος αγρτας,

                        και δραχμοκαταβροχθιστς και εθνοκρημνοσρτας.

     Στο Θ' τμμα (122 στχοι) περιγρφει ο ποιητς τις ενισχσεις που ρχονται στους Κριτστες. μως και πλι δεν κρατιται και αντιπαραβλει με τους σημερινος νους, τους αγνος εκενους αγωνιστς.

                       Που βνετε γιαλιστερ κολρα και γιακδες,

                        κι αντ τραγοδια ελληνικ μας ψλλετε καντδες.

                        Τους γροντες αγωνιστς να μην περιφρονετε

                        γιατ αυτο 'ναι αφορμ κι ελεθερα μιλετε.

                        Και σεις οι στρατιωτικο, που κατακτυπτε,

                        ταις σπθες σας στην αγορ πρπει να τους τιμτε.

                        Γιατ τα φρδια του εχθρο αυτο τα ταπεινσαν,

                        και τα σπαθι που ζνεσθε ετοτοι σας τα δσαν.

                        Αυτο επολεμοσανε τους Τορκους νκτα μρα,

                        για ν' αναπνουμε εμες ελεθερον αρα.

και καταλγει ο ποιητς με μιαν αποστροφ γι' αυτος που πσαν για την ελευθερα.

                        Ω σεις που μαρτυρσατε για την ελευθερα,

                        ψηλο αετο χρυσφτεροι κοσμοεξακουσμνοι,

                        αν και σας εξεχσανε λοι κι η ιστορα,

                        μως απ τη μοσα μου δεν εσθε ξεχασμνοι.

     Στο Ι τμμα (391 στχοι), ο ποιητς μας δνει μια επικ περιγρα­φ της τελικς μχης, που ληξε και πλι με τη νκη των Ελλνων.

                        Βλπεις εδ χριστιανος πντ' ξι εν' πεσμνοι

                        και παραπρα εκατ Φελδες σκοτωμνοι.

                        Θρνους ακος, σπαθις θωρες, που ποταμς το αμα

                        τρεχε και σχημτιζε μσ' στα λαγκδια ρμα.

                        διδε λιος λαμπηρς εκενη την ημρα,

                        μ' απ' τους καπνος των κανονιν και τουφεκιν ομδι,

                        εσυννεφοσκεπστηκε λη η ατμοσφαρα,

                        που νμιζες πως βρσκεσαι στα πρθυρα του 'Αδη.

     Ο ποιητς εξαρει και το ρλο των γυναικν σ' αυτ τη μχη, που κουβαλον στους πολεμιστς εφδια και νερ να δροσιστον κι αναφρει με περηφνεια μια «να σπαρτιτισσα» μνα, που κρατντας στην αγκαλι της τον σκοτωμνο γιο της, λει σ' αυτς που κλαγανε:

                        Μην κλατε, και τον πνο σας καθνας σας ας πνξει,

                        και εις τον εχθρν μια τουφεκι περστερη ας ρξει.

                        Κι πειτα σφγγει τον νεκρ μσα στην αγκαλι της

                        και ττοια λγια του 'πενε η να Σπαρτιτις:

                       -Για την πατρδα τη γλυκι σ' ανθρεψα παιδ μου,

                        γιατ επγες μρτυρας, πγαινε στην ευχ μου.

     μως και πλι δεν κρατιται ο ποιητς, ξανακνει τη σγκριση στους αμσως επμενους στχους.


                        Α, δυστυχς δεν βρσκονται τρα ττοιες μανδες,

                        οτε και δεν ευρσκονται ττοιοι πολεμιστδες...

     Πνω στη μχη, η Κριτσοτοπολα βλπει ξαφνικ τον Ομρη που σκτωσε τη μητρα της κι ορμει κατ πνω του. Ακολουθε μια γρια μονομαχα ανμεσ τους, μως η Κριτσοτο­πολα καταφρνει να τον σκοτσει και του παρνει το κεφλι.

                        Ζσε Σπανομανλη μου! φωνζει ο Καζνης.

Οι Τορκοι ορμον να γλυτσουν το κεφλι του Ομρ κι οι λληνες για να σσουν την Κριτσοτοπολα. Στη συμπλοκ που ακολουθε η Κριτσοτοπολα πληγνεται θανσιμα.

                        Δεν εναι εδ χριστιανο καννα παλικρι,

                        να πρει το κεφλι μου, τορκος να μην το πρει;

φωνζει η Κριτσοτοπολα στους συντρφους της σαν τον Κωνστα­ντνο Παλαιολγο.  

     σως οι στχοι αυτο, να δεχνουν κραυγαλοι και να κνουν φτην εντπωση σε καλλιεργημνο κοιν, μως δεν πρπει να υπρχει αμφιβολα για τη συγκνηση που σκορπο­σαν στις λακς μζες, που ταν βαθι ριζωμνος ο μθος του μαρμαρωμνου βασιλι. Ο πατρας μου που ταν παρν στην ηχογρφηση, μπρεσε και θυμθηκε κποιο στχο απ' αυτ το επεισδιο που η μητρα μου δεν μπρεσε να θυμηθε, εν αμφι­βλλω αν θυμταν λλο στχο απ το υπλοιπο ργο. σως τελικ οι παραπνω στχοι να μην εναι νδειξη ποιητικς αδυναμας του ποιητ, αλλ κφραση της βαθις λακς του ασθησης.

                        Το φονικ εκρτησε απ' το πρω ως το βρδι,

                        Ο χρος κρνα τακτικ θνατο στο ποτρι

                        κι αγκαλιασμνες οι ψυχς πηγανανε στον 'Αδη.

     Οι Τορκοι νικθηκαν, μως στους δικος μας εχαν σωθε τα πολεμοφδια κι τσι αποφσισαν ν' αποχωρσουν. Την επομνη, βρσκοντας ο Χασν ρημη την Κριτσ, μπανει μσα και την κατακαει. Σαν φυγε ο Χασν με το ασκρι του κατεβανουν οι Κριτστες απ τα ρη και βζουν μσα στα μισοκαπνισμνα ερεπια τους πληγωμνους να τους περιποιηθον, πριν αγριψουν οι πληγς τους. Ο γιατρς που ανογει το στθος του Σπανομανλη για να δει πς εναι η πληγ του, βλπει κπληκτος πως εναι γυνακα. Η πληγ εναι θανσιμη και δεν υπρχει σωτηρα. Οι φλες της την περιποιονται, εν οι Κριτστες μαθανουν με συγκνηση τι το γενναο αυτ παλικρι που τσο εχε διακριθε στη μχη, δεν ταν λλη απ την κρη του πρωτπαπα, τη Ροδνθη. Η Ροδνθη βρσκεται τρα στις τελευταες της στιγμς:

                        Κι αρχζει να παραμιλε με σφαλικτ τα μτια,

                        αχ, δεν λαμποκοπον σαν πριν τα λαμπερ διαμντια.

                        Και με φων αδναμη αρχνησε να λει,

                        'πο ο καθες που την γροικ ωσν το Πτρο κλαει.

                        Πατρα τι γυρεουνε εδ στο σπτι λοι,

                        σοι επσαν μρτυρες απ' των εχθρν το βλι;

                        Πατρα μου, δεν μου μιλς; πο βρσκεσαι; τι κνεις;

                        Να! ο Ζερβονικλας μας και ο Δασκαλογιννης.

                        Ο Δικος Αθανσιος κι ο Ργας ο Φερραος.

                        Αγαπητ πατρα μου πς λθε η μητρα;

                        εδ στο σπτι πρα;

                        Για κττα την πς μας κυττ με μτια βουρκωμνα

                        εσνα και εμνα!

                        Τα Χερουβεμ και Σεραφεμ με τους λοιπος αγγλους

                        τι θλουν επιτλους;

                        Γιατ βαστονε φωτειν μαρτυρικ στεφνια,

                        με θεα περηφνεια;

                        Ποιους θε να στεφανσουμε; πατρα μου γνωρζεις

                        πες μου και μη δακρζεις.

                        Για κτταξε πατρα μου αυτν τον καβαλρη

                        που θλει να με πρη;

                        Εναι ο γιος Γεργιος. Α! δεν θα αποθνω!

                        στη σκλαβωμνη Κρτη μας δουλει 'χω για να κνω.

                        Θλω ακμα κμποσους Τορκους να τελεισω

                        στους αδελφος μας Χριστιανος βοθεια να δσω.

                        Ποιοι εν' αυτο που στκονται στσ' αγγλους απ πν;

                        Α, ο Χριστς κι η Παναγι. Θε μου μην αποθνω,

                        Χριστ και Παναγα μου λγο καιρ ακμα

                        αφστε με να ζσω,

                        'που να πατσω ελεθερο της Κρτης μας το χμα

                         κι πειτα ας ξεψυχσω.

     Οπωσδποτε οι στχοι αυτο δεν εναι αριστουργηματικο, μως προκαλον ντονη δραματικ εντπωση με την επανειλημμνη χρση των ημιστιχων, που εχαν χρησιμοποιηθε για τη δημιουργα παρμοιων εντυπσεων δη απ το πος του "Διγεν Ακρτα". Κι ταν πεθανει η Ροδνθη, οι ελεγειακο στχοι που βζει ο ποιητς στο στμα των φιλενδων της που τη θρηνον, εναι αρκετ συγκινητικο.

                        Γιατ; γιατ δεν μας μιλς γλυκφωτο αστρι,

                        για πες μας πς εχλμιασες τσι σαν νεκροκρι.

                        Αχ! εξαδλφη μου γλυκι ποιο χαρο μαχαρι,

                        επρ' ο χρος κι κοψε της νιτης σου το νμα,

                        ποιο μαρο χρι πλωσε και σε 'σβησε αστρι.

                        Ποια μορα ταν που σ' πεψε σ' αραχνιασμνο μνμα;

                       'Αραγε ξερ ' η μνα σου ψυχ αγιασμνη,

                        τι θα πας να την ευρς για να σε περιμνη;

                        Αχ! πο να βρω τ' αθνατο νερ να σε ποτσω,

                        πστε μου σεις ποιος το κρατε, ρη βουν και δση,

                        κανες δεν μ' αποκρνεται· και πς θα σ' αναστσω;

                        Απ' τον καημ το στθος μου πηγανει για να σπση.

                        Ττε σηκνεται μια γρι και λγει στην Ελνη,

                        με μιαν αδνατη φων και συγκεκινημνη.

                        -Σπα παιδ μου σπασε μην κνεις να θρηνται,

                        κι αυτν την πτρα την σκληρ με τα πικρ σου λγια.

                        μν' κλαεις ναν γγελο που γλυκοκοιμται,

                        στον γγελο δεν πρπουνε θαντου μοιρολγια.

                        Μην πης, μην πης πως πθανε, πως εν' αποθαμνη,

                        μν' πες πως νας γγελος στους ουρανος πηγανει.

    Στη δραματικ συγκνηση προσθτει και ο θνατος του πατρα της Ροδνθης, που μην αντχοντας τον πνο απ το χαμ της κρης του, σωριζεται κτω νεκρς. Τους θβουν και τους δυο μαζ, στο διο μνμα που θαψαν και τη μνα της.

     Την "Κριτσοτοπολα" δεν θα τη χαρακτριζε κανες λογοτεχνικ κορυφ. Παρ τις αρετς της, μας θυμζει περισστερο τα ργα των πρτων προαναγεννησιακν κρητν ποιητν, με την αδεξιτητα των στχων και την ανμικτη με λγια στοιχεα γλσσα τους. Με τον Διαλλιν φανεται να κλενει ο κκλος της Κρητικς λογοτεχνας. Οι επμενοι λογοτχνες εναι περισστερο λληνες παρ Κρτες. Τα ργα τους απευθνονται περισστερο στον μσο λληνα καλλιεργημνο αστ, παρ στην ευαισθησα του απλο Κρητικο κι ας νιθουν οι διοι μχρι στα κατβαθα της ψυχς τους Κρητικο, πως ο Καζαντζκης και ο Πρεβελκης. Τα ργα που γρφτηκαν μετ την "Κριτσοτοπολα" και που θα μποροσαν να χαρακτηρισθον λακ Κρητικ, ξεπφτουν αναπφευκτα σε μια απλ ηθογραφα.

     Μιλντας για τη λακτητα των ργων της Κρητικς λογοτεχνας αναφερθκαμε στους ρους που οδγησαν στην ανπτυξη μιας πολιτισμικς ομοιογνειας μσα στον Κρητικ λα. Αργτερα αυτ η πολιτιστικ ομοιογνεια ενισχθηκε ακμη περισστερο, μως με να ολτελα αρνητικ τρπο: με την τουρκικ κατοχ. Η Κρτη για λγους ιστορικος δεν ανπτυξε την ναυτικ εκενη δναμη που εχαν αναπτξει για παρδειγμα η δρα, οι Σπτσες και τα Ψαρ. Οι αγωνιστς που ανδειξε ταν καπετνιοι του βουνο κι χι της θλασσας. Το γεωγραφικ αυτ κλεσιμο της Κρτης συνετλεσε στην πολιτιστικ της απομνωση και στην αποφυγ ξνων επιδρσεων. Δεν υπρξε εδ καννας Ργας Φερραος που να μεταφρει τα ιδεδη της Γαλλικς Επανστασης. Η Κρτη τρεφταν πολιτιστι­κ κι ιδεολογικ μνον απ το δαφος της παρδοσς της. Η μβλυνση των οικονομικν ανισοττων μσα στην κοιν φτχεια κι η σκληρ τουρκικ καταπεση, κνανε την ομοιογνεια και τη σ­μπνοια του Κρητικο λαο ακμη μεγαλτερη. Τρα δεν υπρχουν προνομιοχες τξεις που να συμμαχον με τον κατακτητ. Οι Καλλργηδες ανκουν σε περασμνες εποχς.

     Με την απελευθρωση μως της κυρως Ελλδας τα πργματα αλλζουν. Οι αστικς δυνμεις αρχζουν να αναπτσσονται σιγ-σιγ, απλνοντας την πολιτιστικ τους επιρρο και στην Κρτη. μως και εδ αρχζει να ξεπροβλλει μια ντπια αστικ τξη που μπανει πρωτοπορεα στους ξεσηκωμος του '66 και του '89. Η επαναστατικ ορμ των Κρητν που αγωνζονται αρχικ για την ανεξαρτησα και κατπιν για την νωση, συμπαρασρει την ανερχ­μενη ελλαδικ αστικ τξη στους νικηφρους αγνες του '12 και '13. Και δεν εναι τυχαο που ο μεγλος ηγτης της αστικς επανστασης, αυτς που κνει την Ελλδα των πντε θαλασσν και των δο ηπερων, εναι Κρητικς.

     Ο Διαλλινομιχλης εναι ο βρδος αυτς της επανστασης, που ξεκιν ορμητικ μετ τις πρσφατες πολιτικς νκες της (1909) για την απελευθρωση των υπλοιπων σκλαβωμνων περιοχν. Ο διπλασιασμς της Ελλδας αναδεικνει αυτοδικαως την αστικ τξη σ' «εθνικ» τξη που απλνει την επιρρο της σ' λες τις λακς μζες.

     Ο Διαλλινομιχλης εναι αστς: μορφωμνος και πολυταξιδεμνος (στω και για τα μτρα της εποχς του), οικονομικ αυτοδημιορ­γητος, σε βαθμ μλιστα που να του επιτρπει να ιδιωτεει και να ασχολεται με τις αγαπημνες του ιστορικς ρευνες, πως μας λει ο βιογρφος του, αποτελε μια τραγικ φυσιογνωμα. Λγω της καταγωγς του εναι συνδεδεμνος και νιθει ταυτισμνος με το λα. Δεν εναι τυχαο τ' τι δεν κατγεται απ καμι μεγαλοπολη, αλλ απ το καινοριο χωρι, τη σημεριν Νεπολη, την πιο μικρ απ τις πντε κωμοπλεις του νομο Λασιθου. Κοινωνικ μως εναι αστς, πλοσιος δικηγρος και μλιστα αρκετ καλλιεργημνος. Οι λγιες επιδρσεις δεν κρβονται εξλλου στο ργο του. Με τα ποιματ του υμνε τις νκες της τξης εκενης, που εναι προορισμνη να διαλσει τον ηρωικ και ιδανικ του κσμο. Συναισθηματικ εναι ταυτισμνος με τους Κριτστες και τις Κριτστισσες, τσι πως τους περιγρφει στο Α' και Β' μρος της "Κριτσοτοπολας".
     Το μικρ αυτ πος στο οποο υμνε τους ηρωικος αγνες μιας αγροτικς κοινωνας, αποτελε θριαμβικ εμβα­τριο για τους αγνες μιας νας αστικς κοινωνας, που εναι προορισμνη να την υποκαταστσει, μαζ με τα καινορια θη κι θιμα και τις καινοριες αξες που μεταφρει. Την αντφαση δεν τη νιθει κι εκε γκειται η τραγικτητα της φυσιογνωμας του. Παραπαει ανμεσα σε δυο κσμους, τους οποους αδυνατε να συμφιλισει. Απ κει προρχονται περισστερο οι αδυναμες του ργου του κι χι τσο απ δικς του λογοτεχνικς ανεπρκειες.

     Η φυσικ λειτουργα του πους εναι να μεταδδεται απ στμα σε στμα. Αυτ γινε με τα ομηρικ πη, αυτ γινε με το πος του "Διγεν Ακρτα". Αυτ γινε και με το πος της "Κριτσοτοπολας", παρ τις φτωχικς του λογοτεχνικς αρετς και δεν γινε με την "Οδσσεια" του Καζαντζκη, παρλο που χει μεταφραστε σε δο τουλχιστον απ' σο ξρω, ξνες γλσσες.

     Μια ολοφνερη αρετ του ργου εναι ο γργορος αφηγηματικς λγος. Ο ποιητς ποτ δεν επαναλαμβνει, ποτ δεν λει κτι δυο φορς. Δεν μπορες να πηδξεις καμι γραμμ διαβζοντς το, δεν μπορες να παραλεψεις καννα στχο απαγγλλοντς το, γιατ αμ­σως διαταρσσεται η κανονικ ρο. Το αμεωτο ενδιαφρον που παρουσιζει κθε νος στχος, καθς εναι μεστς απ περιεχμε­νο, τον κνει ν' αποτυπνεται πιο ντονα στο μυαλ, κνει πιο εκολη την απομνημνευσ του. Η γοργτητα κι η νεση της αφγησης του Διαλλιν λεπουν απ πολλ δημοτικ τραγοδια, των οποων οι στχοι πολλς φορς φανονται ασνδετοι και χαλα­ρο.

     μως το ργο δεν εναι σ' λη του την κταση αδιπτωτα επικ, αφηγηματικ. Υπρχουν λυρικς παρεμβολς, πως η προσευχ της Κριτσοτοπολας, 54 στχοι κι ηθικοσατιρικ αποσπσματα, που ο ποιητς σατιρζει την καινορια εποχ και θρηνε την απλεια του παλιο ηρωικο κσμου. τσι μως σταματ η ρο της αφγησης στα πιο επικ σημεα, θρυμματζοντας την επικ φρμα.

     Η παρλευση της ηρωικς εποχς, η απλεια της λακς πολιτι­στικς ομοιογνειας, εκφρζεται διττ στην "Κριτσοτοπολα" και μσα απ το περιεχμενο και μσα απ τη φρμα. Μσα απ το περιεχμενο, με τις μεσες ηθικοσατιρικς αναφορς του ποιητ. Μσα απ τη φρμα, με τη θραση της επικς εντητας του ργου με τις παρεμβολς αυτς, που δεν το αφνουν να λειτουργσει ολοκληρωμνα επικ. Και γι' αυτ χω πολ μεσες αποδεξεις: Ακριβς τα αντιεπικ αυτ μρη του ργου εναι που δεν μπρεσε να απομνημονεσει η μητρα μου. Εν η αφγησ της προχωρε κανονικ στην καστα που την εχα ηχογραφσει, φτνοντας στο σημεο της προσευχς η μχρι θρησκοληψας θρσκα μνα μου σταματει. -«Δεν την κατχω την προσευχ», λει. μως το πιο εκπληκτικ εναι τι εν συνεχζει την αφγησ της, ξαφνικ πιο κτω θυμται κποιους στχους απ την προσευχ τους οποους κι απαγγλει. Θεωροσε δηλαδ ολτελα φυσικ να μη θυμται την προσευχ, νιθοντας τι προσθτει ελχιστα στο ενδιαφρον του ργου και γι' αυτ δεν κνει καμι προσπθεια να θυμηθε τους λγους στχους που της ρχονται λγο πιο στερα στο μυαλ.

     Χαρακτηριστικ αδυναμα του ργου εναι η μορφικ του σνδε­ση. Το πσο λγο απασχολε τον ποιητ η φρμα φανεται απ τον αβαστο τρπο με τον οποο παρεμβλει τους ηθικοσατιρικος στχους του διακπτοντας την αφηγηματικ ρο. μως οι μορφι­κς αδυναμες του φανονται κι απ λλα σημεα. Καταρχν το κντρο ενδιαφροντος δεν βρσκεται στο τλος, πως του αντιστοι­χε φυσιολογικ (π.χ. η κατληψη της Τροας κι η επιστροφ στην Ιθκη στα ομηρικ πη), αλλ στη μση. Το κντρο ενδιαφροντος εναι το τι απογνεται η Κριτσοτοπολα μετ την απαγωγ της. Μλις η Κριτσοτοπολα σκοτνει τον Χουρστ και καταφρνει να το σκσει και να βρει τον καπετν Καζνη και τα παλικρια του, το ενδιαφρον εξανεμζεται. Η μητρα μου ελχιστους στχους θυμται απ εκε και πρα και μλιστα εκενους που αναφρονται σε εξατομικευμνα επεισδια, πως εναι η εξολθρευση του Καμπουρομπιλλη κι η σγκρουση της Κριτσοτοπολας με τον Ομρ. Ο τελικς θνατος της ηρωδας εναι περισστερο λυρικς παρ επικς, θυμζοντας μας τον αργ θνατο της Αρετοσας στον "Βασιλι Ροδολνο" κι σως και της "Ερωφλης". Και παρλο που αποτελε πως δη αναφραμε μια απ τις πιο καλς στιγμς του ργου, σαν αντιεπικ στοιχεο δεν μπρεσε η μητρα μου να απομνημονεσει τους σχετικος στχους.

     Οι μορφικς αυτς αδυναμες λεπουν απ τον "Καπετν Καζ­νη", που αν και συντομτερος (364 στχοι), εναι πιο ολοκλη­ρωμνος επικ. Το ποημα εναι χωρισμνο σε δο μρη. Στο πρτο μρος αναφρονται τα γενεαλογικ του καπετν Καζνη, καθς και το γιατ πρε το παρατσοκλι «Καζνης». ταν μεγλωσε λγο το παιδ το πγαν οι γονες του σε να μοναστρι να το βαφτσουν. Εν ταν τοιμοι για τη βφτιση πλακνουν ξαφνικ οι τορκοι, λεηλατον το μοναστρι, σπζουν την κολυμπθρα, οπτε για να μη μενει αβφτιστο το παιδ, το βαφτζουν τελικ μσα σε καζνι.

     Στο δετερο μρος περιγρφεται η ιστορα με τον Αλιδκο. Ο Αλιδκος ταν νας χειροδναμος Τορκος απ το Χουμερικο, φλος του πατρα του Καζνη. Κανες δεν τολμοσε να τα βλει μαζ του. Κποτε προκλεσε το γιο του φλου του, τον Μανωλι, να παλψουν κι ποιος βλει τον λλο κτω. Φυσικ νκησε ο Μανωλις. Ο Αλιδκος μως γινε πιο τορκος απ το κακ του και θα τον εχε σκοτσει αν ο Μανωλις δεν το 'βζε στα πδια πως τον συμβολεψαν να κνει κενοι που παραβρθηκαν στη σκην.

     Μια μρα ο πατρας του Μανωλιο φορτνει το γιδαρ του απιδο-μλο-κδωνα και πηγανει να τα πουλσει στο Χουμερι­κο, που εχε κποιους φλους. Μλις τον βλπει ο Αλιδκος πινει και τον σπζει στο ξλο, βζει τα τουρκκια και του σκορπζουν την πραμτεια και κβουν και του μουλαριο τ' αφτι και την ουρ. Γυρζει περλυπος ο γρος στο χωρι του, το Μαρμακτο και παραπονιται του Μανλη τι αν δεν πλευε ττε με τον Αλιδκο πως τον εχε συμβουλψει, δεν θα πθαινε αυτ που 'παθε. Ο Μανωλις ακοει και δεν μιλε, μα μσα του βρζει. Κνει μως υπομον, γειανουν οι πληγς του πατρα του και μια χειμωνιτικη βραδι ξεκινει για το Χουμερικο. Σαν κλενουν τα καφενεα, κιν ο Αλιδκος για το σπτι του. Φτνει μπροστ στην πρτα, και ετοιμζεται να ανοξει.

                        Μα τη στιγμ που γγιζε στην πρτα του ν' ανοξη

                        γροικ μια χρα ζωνταν επνω του ν' αγγξη.

                        -Ποιος εσαι; σρνει μια φων. -'Απιστε μη μιλσης

                        γιατ' αν φωνξης θα χαθς αμσως, δεν δα ζσης,

                        μνο παρατα τ' ρματα- ποιος εμαι; με γνωρζεις.

                        -Να σου τα δσω Μανωλι και κμ' ,τι ορζεις.

                        Του παραδδει τ' ρματα ευθς γιατ' εφοβθη.

                        -Εμπρς (του λγει) παρευθς θα πμε στο Λασθι.

                         Επαρακλιε, τασε, αλλ σαν εδε μως

                         πως θα 'μπανε σ' ενργεια του μπαρουτιο ο νμος,

                         τρεχε με τα τσσερα ημπρει δεν ημπρει

                         και φθνουν ξημερματα στου Λασηθιο τα ρη.

Σαν φτνουνε στο σπτι, ο πατρας προσπαθε να τον μεταπε­σει.

                        Κθισε (λγ' ο Τσομαρος) Αγ μου, ξεκουρσου

                        Κουρσθηκες: συνφερε- λα στα λογικ σου.

                        Και συ πατρα φρε δω το «'Αγιο Τεφτρι»

                        που εν' απ' αγριπρινο αμσως εις το χρι

                        και ,τι γρφει του Αγ πως χρεωστες να δσης

                        τους ραβδισμος 'που σου 'παιξε με τκο να πλρωσης.

                        (φωνζει ττ' ο γεροντς) πως θα γεν παιδ μου

                         μνο παρατα τον Αγ που να 'χης την ευχ μου.

                         Ττε μα μνιτα πολ του λγει ο Μανλης

                         που απ τον πολ θυμ εσυγκρατετο μλις.

                        -Αν δεν του δσης τις ραβδις που σου 'δωσε οπσω

                         μαρτον θε μου μαρτον, εσνα θα ραβδσω

                         κι αφο το ργον μου αυτ θε ν' αποτελεισω

                         και τον Αγ το φλο σου μπροστ σου θα σκοτσω.

                        -Παξε μου γρο κμποσες απλαφρα στη ρχη

                         που να γλυτσουμε κι οι δυο γιατ' σως ρκο θα 'χει

                         επε ο Αγς -Αδυνατς λγ' ο Μανλης πλι

                         κοιτζοντς τους και τους δυο με μνιτα μεγλη.

                         Ο γρος ττε σκθηκε και τον Αγ αρχζει

                         αλπητα και δυνατ να τον καταραβδζη

                         κι αυτς σε κθε ραβδισμ εφναζε «ινσφι»

                         ο δε Μανλης τις ξυλις μια μια στον τοχο γρφει.

                         Σαν φθασε στον αριθμ 30 λγει «στκα».

                         Δσε του για ενθμηση και για τον τκο δκα

                         ακμη ραβδισμος καλος- κι αν του εκαλοφνει,

                         το φρσιμο που σου 'καμε ας σου το ξανακνει.

                         Παζει τ' ακμη κμποσες κι πειτα τον αφνει

                         κι απ το τσο κπανο ολπριστος εγνη.

                         Εις την αξιοδκρυτη αυτ σαν λθε θση

                         θλ' ο Μανλης στερα τραπζι να του στση.

                         Δια να διασκεδσουνε να φνε και να πιονε

                         κι αν φταιξε ο εις τ' αλλο για να συγχωρεθονε.

                         Μ' Αγς του λει «Μανωλι εγ φα δεν θλω

                         μν' να γυρσω γργορα πσω στο Μεραμβλλο».

                        -Εσαι ελεθερος Αγ να πας εις το χωρι σου

                         κι τ' παθες τη σμερο τα φταει το μυαλ σου.

                         Μλιστα θα κουρστηκες και θα σου κμω χρι

                         να πρεις το κουτσφτικο και μαρο μας μουλρι

                         αυτ που του 'κοψες τ' αφτι και την ουρ Αληδκο

                         σαν δειρες τον κρη μου κτω στο Χουμερικο.

                         Μα δεν σου το χαρζομε μνο θα το πληρσεις

                         και πεντακσια γρσια, γι' αυτ θε να μας δσης.

                         Κι αν δεν τα στελης, μνος μου θε να 'ρθω να τα πρω

                         που δεν γλυτνεις κι αδελφο να εσθε με το χρο.

                         Και διπλοπαραγγλω σου Ρωμιος να μην πειρζης

                         γιατ κι αυτο 'χουνε ψυχ και να τους λογαριζης.

                         Κι ταν θελσης Χριστιανο τποτε να μιλσης

                         με ζχαρη κι ανθνερο το στμα να γμισης.

                         Εν μου πουν πως καμες ανοησας λλας

                         δεν δα γροικσης μοναχ τη ζεστασι της μπλας.

                         φυγ' ο Αγς και γρισε το βρδι στο χωρι του

                         κι επγε και ξεπζεψε νκτα στο σπιτικ του.

                         Και δκα μρες μοναχς στα σκοτειν εκλεσθη

                         στε που γειναν οι πληγς κι η κεφαλ ξεπρσθη.

                         Πρτη δουλει του τανε σαν γειανε να στελη

                         τα 500 γρσια σε κεντητ μανδλι.

                         Κατπιν τους Χριστιανος τσον τους αγαποσε

                         που πντοτε μ' ευγνεια και σπλχνος τους μιλοσε.

                         Κι ουδ' λλους Τορκους φηνε να τους κακολογονε

                         «Φοβρα θλουν οι κακο να περιορισθονε».

                         Αυτ 'τανε η ανδρει η πρτη του Καζνη

                         που δεν επροσκνησε ποτ Τορκου φερμνι.

                         Κι αυτ εγνηκ' αφορμ κι εις το βουν εβγκε

                         και τ' νομα τ' αθνατο στην ιστορα αφκε.

     Εδ το επικ ενδιαφρον διατηρεται αμεωτο σε λο το ργο. Το κντρο ενδιαφροντος (η τιμωρα) βρσκεται στο τλος, που αντιστοιχε φυσιολογικ. Η μοναδικ ηθικοδιδακτικ παρεμβολ ξεκινει απ τον 57ο στχο και φτνει μχρι τον 89ο. Απ τους 33 συνολικ αυτος στχους, η μητρα μου μνο τους δο πρτους απομνημονεει.

                        Αχ, οι παλιο πεθναν κι ετφησαν ομδι

                        τ' φταστα μεγαλεα κι ανδραγαθματ των.

     Θυμται μως και προσθτει «λει επα δυο τρεις λξεις μα τσι κατχω». Απ το υπλοιπο ποημα παραλεπει καμι σαρανταπενταρι στχους. Πολλο απ' αυτος εναι επιβραδυντικο (retarding) και χι αναδρομικο (retrogressive) για να χρησιμοποισουμε την ορολογα του Λοκατς, που αποτελον δηλαδ πλατειασμ απομακρνοντας την κβαση με τρπο μηχανικ κι χι δημιουργικ, προσθτοντας δηλαδ στο ενδιαφρον μας. Ττοιοι εναι οι 12 απ τους 14 στχους που ο πατρας προσπαθε να μεταπεσει τον Μανωλι και να μη δερει τον Αλιδκο.

     Οι υπλοιποι στχοι που παραλεπει εναι σκρπιοι μσα στο κεμενο. Κποιοι απ' αυτος εναι περιττο, πως ο τρτος και ο τταρτος απ τους παρακτω στχους.

                        Στα χλια επτακσια σαρντα εγεννθη,

                        ο πππος του Μανλης (και τοτος παληκρι)

                        αλλ' ακριβς εττε εβγκαν στο Λασθι,

                        ν' αρπσουν και να κλψουν, Τορκοι και Γεντσαροι.

                        Αβφτιστο παιδ 'ταν ταν στην Κρουσταλλνια,

                        οι χωρικο γονες του το παν να το βαφτσουν.

     πως βλπετε οι στχοι αυτο πλεονζουν, η αφγηση προχωρε μια χαρ και χωρς αυτος. Κποιοι πλι μονο στχοι παραλεφθηκαν (πως και στη "Κριτσοτοπολα") λγω της χιαστ ομοιοκαταληξας που υπρχει σε κποια τμματα του ργου. Για παρδειγμα:

                        Στα χλια επτακσια ενενντα εξ γεννθη,

                        θα το καθς λγουν Φλεβρης και Μρτης,

                        στο Μαρμακτο (εναι χωρο στο Λασθι)

                        εκε επρωτοεδε τον λιο ο αντρτης.

     Ο δετερος στχος που παραλεπεται, αφενς φρει σε ρμα, που εναι η επικρατοσα μορφ ομοιοκαταληξας, τον α με τον γ στχο, και αφετρου η απλειψ του δεν δημιουργε καννα ασθημα κενο. Ελχιστοι εναι οι στχοι που αλλοιθηκαν, εν σε μια περπτωση παραλεπεται να ολκληρο ημιστχιο. Οι στχοι,

                        γροικον αλγων γδοπους και φτνουν οι αγδες

                        και μπανουν αγριεμνοι, πεζο και καβαλροι

γνονται:

                        γροικον αλγων γδοπους και φτνουν οι αγδες
                        πεζο και καβαλροι.

     Η απλειψη του λεκτικ εκφραστικο ημιστχιου «και μπανουν αγριεμνοι» χρη μεγαλτερης εκφραστικτητας που πετυχανεται μορφικ με την παραμον μνο του δετερου ημιστχιου, ενισχει τις παρατηρσεις του Γκρεθ Μργκαν σχετικ με τη σημασα των ημιστχιων στα ακριτικ πη.
     Τα ημιστχια, εν αρχικ δημιουργθηκαν εντελς μηχανικ εξαιτας του μουσικο θματος πνω στο οποο ετραγουδοντο τα τραγοδια (το θμα αυτ απλωνταν σε ενμισι στχο, εν το δετερο ημιστχιο σχεδν απαγγελταν φτνοντας κποτε στο σημεο να παραλειφθε), ξαφνικ απκτησαν μια λειτουργικ θση μσα στο ργο. Το ημιστχιο χει πρθεση «να εισαγγει μια παση, που μπορε να κλενει και να ικανοποιε την ασθηση του προηγο­μενου τμματος και ρχνει πντα να δναμη στη γραμμ που ακολουθε... το αποτλεσμα μπορε να εναι πολ ισχυρ, ιδιατερα στο τλος ενς ποιματος» (π.χ. το ημιστχιο με το οποο τελεινει το ριζτικο "O Διγενς Cυχομαχε".

                        Να 'χε η γης πατματα κι ο ουρανς κερκλια
                        να πτου τα πατματα να 'πιανα τα κερκλια
                        να δσω σεσμα του ουρανο.

     'Αλλες φορς χρησιμοποιεται για το «μζεμα δναμης, που οδηγε στο νοιγμα ενς καινοριου θματος», για να εισαγγει μια ομιλα. Χρησιμοποιεται ακμη για σαρκασμ και για απειλ, μας λει ο Γκρεθ Μργκαν.

     Αυτ που η μητρα μου κανε εντελς ασυνεδητα και διαισθητι­κ, ν' απαλεψει δηλαδ το πρτο ημιστχιο για χρη της ντονης εντπωσης που προκαλε το δετερο αν μενει μνο του, κνει εντελς συνειδητ και σκπιμα ο Διαλλινομιχλης στην Κριτσοτοπολα, που εδαμε τι ωραο αποτλεσμα μας δνει στον επιθαντιο μονλογο της Ροδνθης. Το τι τα ημιστχια αυτ εναι τα δετερα κι χι τα πρτα, καθορζεται απ τις απαιτσεις της ρμας.

     Ο "Καπετν Καζνης" εναι ργο αισθητικ αντερο απ την "Κριτσοτοπολα" και στιχουργικ και μορφικ και θεματικ. Η γλσσα εναι πιο ανθευτα λακ, οι λγιες λξεις αποφεγονται (μνο μετρικο λγοι κνουν τον ποιητ να καταφεγει σ' αυτς), και αφθονον οι λακο εκφραστικο τρποι. Η αφγηση της μνας μου εναι απλαυση σ' αυτ το ργο, καθς τονζει χαρακτηριστι­κ λξεις και φρσεις λακς. Αξζει να σημεισουμε εδ πσο ξνος εναι ο διασκελισμς στο ποιητικ ασθημα του λαο. Τους παρακτω στχους που υπρχει διασκελισμς,

                        Αλλ αυτ τα ξρετε και μοναχ τα χελη
                        θα ανοξω για να σας επ για ναν Αλιδκο

τους απγγειλε η μνα μου με τρπο που δειχνε τι δεν καταλ­βαινε τη νοηματικ σνδεσ τους. Στην "Κριτσοτοπολα" υπρχει νας διασκελισμς στους παρακτω στχους:

                        μη λυπηθετε τους ρωμιος κτυπτε τους με τση
                        σκληρτητα και απονι και κθε γιαταγνι
                        να κβει αλπητα ρωμιος, μχρι να αποστομσει.

     Καθς παρακολουθοσα το κεμενο ακογοντας την καστα, πρσεξα τι πιο κτω υπρχε ο διασκελισμς αυτς. βαλα ττε στοχημα με τον εαυτ μου τι η μητρα μου δεν θα θυμταν τους στχους αυτος και το κρδισα, παρλο που δεν παρλειψε οτ' να στχο σ' αρκετν κταση πριν και μετ. Δεν εναι τυχαο λοιπν που ο Κορνρος, χοντας υψηλ ανεπτυγμνο λακ ασθημα, αποφεγει συστηματικ τους διασκελισμος, πργμα που δεν κνει ο Χορττσης κι ας εναι καττερς του ποιητς (ο διασκελι­σμς εναι δεγμα στιχουργικς δεξιοτεχνας).

     Για την ολοκληρωμνη φρμα του "Καπετν Καζνη" χουμε δη μιλσει: υπρχει μνο μια ηθικοδιδακτικ παρεμβολ και το κντρο ενδιαφροντος βρσκεται κανονικ στο τλος.

     Σημεινουμε ακμη την πιο ολοκληρωμνη θεματικ ανπτυξη. Η "Κριτσοτοπολα" μας φανεται σε αρκετ σημεα κραυγαλα και παρατραβηγμνη. Ο "Καπετν Καζνης" ικανοποιε μια σγχρονη ασθηση ρεαλισμο και μυθιστορηματικς πεζτητας, καθς αμ­βλνει την μανιχαστικ αντθεση ανμεσα στους χριστιανος και τους τορκους. Ο πατρας του Καζνη κι ο Αλιδκος χουν πολλ απ τα χαρακτηριστικ των middle of the road heroes (αμφιταλα­ντευμενοι ρωες) του σερ Ουλτερ Σκωτ, για τους οποους τσο τον επαινε ο Λοκατς. Ο πατρας χει ξεχσει το ξλο που φαγε, εναι πρθυμος να συγχωρσει. Ο Αλιδκος δεν φανατζεται απ το ξλο που τρει, αλλ συνετζεται. τσι προβλει η προσωπικτη­τα του Μανωλιο, το εφηβικ πεσμα του, μ' ελκυστικ φαιδρτητα, καθς τον βλπουμε να απειλε τον πατρα του τι θα δερει τον διο αν δεν πισει να δερει τον Αλιδκο. Και το λεπτ, ισορροπημνο χιομορ που υπρχει σ' λο το ργο (π.χ. ταν ο Μανωλις θλει να στρσει τραπζι του Αλιδκου μετ τις ξυλις που φαγε), προσθτει αρκετ στο μικρ αυτ πος.

     Εκτς απ τα δο αυτ πη ο Διαλλινς γραψε και δο ιστορικ δρματα, την "Σμαργδα" (που πως μου επε η μητρα μου εχε κποτε ανεβαστε απ τοπικ ερασιτεχνικ θασο) και την "Ελ­νη". Θα ταν ενδιαφρουσα μια μελτη τους για να φανε με ποιο τρπο εκφρζεται η να ασθηση ιστορικτητας στο πος και στο δρμα. (Με τον Διαλλινομιχλη καταπιστηκα πλι 20 χρνια μετ, με ανακονωσ μου σε συνδριο. "Ο λακς Κρητικς δραματουργς Μιχλης Διαλλινς: Το λακ θατρο στην υπηρεσα της απελευθρωσης των αλτρωτων περιοχν, Α' Διεθνς Συνντηση Λακο Θετρου, Περιφρεια Ιονων Νσων, Πρακτικ του Συνεδρου που γινε στη Ζκυνθο 27-28-29 Σεπτεμβρου 2002, Ζκυνθος 2003, σελ. 119-124. Βρσκεται επσης στο ηλεκτρονικ περιοδικ «Κρητικο».).

     Επσης γραψε και πολλ ποιματα, κυρως πατριωτικο περιεχομνου. Τα πολεμικ (πρωτοχρονιτικα) κλαντα 1912-13 εχαν υποκαταστσει κποτε για αρκετ καιρ τα κανονικ.

     Τον Διαλλιν δεν πρπει να τον κρνουμε με τα μτρα της λγιας κριτικς. Πρπει να τον κρνουμε βσει της απχησης που εχε και της παιδευτικς επδρασης που σκησε στον κσμο. Και μνο ταν αναλογισθομε τι οι βρδοι της νετερης Ελλδας, Σολωμς και Παλαμς, μνουν γνωστοι στον απλ χωριτικο επαρχιτικο κσμο, ττε μνο μπορομε να τοποθετσουμε τον ποιητ στη σωστ του δισταση, και να εκτιμσουμε την προσφορ και την απχηση που εχε. Μτρο της απχησης αυτς θεωρ και το δστιχο που δισωσε η μνμη του πατρα μου, το οποο απηθυνε ο Διαλλινς στους επστρατους στον γιο Νικλαο, λγο πριν απ τη μικρασιατικ καταστροφ.

                        Εσ λα που ψφιζες και Γοναρη και Ρλλη,
                        γλκα εδ να πολεμς τον Μουσταφ Κεμλη.

     Για τους νετερους Κρτες λογοτχνες δεν θα μιλσουμε, αφενς γιατ χουν μιλσει γι' αυτος πιο διεξοδικ και πιο εμπεριστατω­μνα λλοι περισστερο αρμδιοι, και αφετρου γιατ, πως επα­με, το ργο τους εναι περισστερο ελληνικ παρ Κρητικ. Για τους μεγλους σγχρονους Kρτες λογοτχνες (Καζαντζκης κ.λπ.) χουν γραφε ειδικς μελτες. Για λους μως χει γρψει δυο λγια στο βιβλο του "Η Νεοκρητικ Λογοτεχνικ Σχολ" ο Αντνης Σανουδκης. Σ' αυτ και παραπμπουμε λους σους θα θελαν να χει μια συνχεια αυτ το ργο.

                                                    Τλος
______________________________________________________________________________________

                                         ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
                      (Οι τμοι αναφρονται στα Κρητικ Χρονικ)
______________________________________________________________________________________
   1) Μριο Βττι: Ιστορα της Νεοελληνικς λογοτεχνας, εκδσεις Οδυσσας.
   2) Ερατοσθνης Καψωμνος: Το σγχρονο κρητικ ιστορικ τρα­γοδι, εκδ. Θεμλιο.
   3) Jean Tulard, Iστορα της Κρτης, εκδσεις Ζαχαρπουλος.
   4) Στφ. Ξανθουδδη-Θ. Λουλουδκη, Ιστορα της Κρτης, Αθνα 1981
   5) Αλξη Σολωμο, Το Κρητικ θατρο, εκδσεις Πλεις.
   6)   Κστα Θρακιτη, Σντομη ιστορα της Νεοελληνικς λογοτε­χνας, εκδσεις Δφρος.
   7) Βαγγλη Σκουβαρ, Τ Νεοελληνικ Γρμματα, Αθνα 1976.
   8) Ειρνη Ουσταγιαννκη-Ταχατκη, Λαογραφικ σταχυολογματα, Αρχνες 1976.
   9) Μαρα Λιουδκη, Μαντινδες, εκδσεις Γνσεις.
10) Αντνη Σανουδκη, Η νεοκρητικ λογοτεχνικ σχολ, εκδ­σεις Κνωσσς.
11) Σπρου Ζαμπλιου, Ιστορικ σκηνογραφματα.
12) Μανλη Πιττυκκη, Δημοτικ τραγοδια στην Ανατολικ Κρ­τη, Νεπολις 1975.
13)  'Αρνολντ Χουζερ, Κοινωνικ ιστορα της τχνης, εκδσεις Κλβος.
14) F. Ragovin, Cretan Mantinades, εκδσεις Κνουσσς.
15) Γιννη Κορδτου, Ιστορα Νεοελληνικς λογοτεχνας, εκδσεις Eπικαιρτητα.
16)   Κ.Θ. Δημαρ, Ιστορα Νεοελληνικς Λογοτεχνας, εκδσεις καρος.
17) Μ. Μανοσακα, Ιστορα της Κρητικς Λογοτεχνας.
18) Γιργου Σεφρη, Δοκιμς, εκδσεις καρος.
19) Georg Lukacz, The historical novel, Penguin.
20) Μρθας Αποσκτου, Μολιρος και κρητικ θατρο. Συμβολ στη συγκριτικ μελτη τν αναγεννησιακο λογοτεχνιν. Κρητικ Χρονικ, ΙΑ 102-170.
21)   Αλεξου Λευτρη: Η Φυλλδα του Γαδρου, τοι γαδρου, λκου και αλεπος διγησις ωραα. Θ 81-118.
22) Αλεξου Στυλιανο: Ο χαρακτρ του «Ερωτκριτου». ΣΤ 351-422.
23) Αλεξου Στυλιανο: Απκοπος ΙΖ 183-251 (πν. ΣΤ-Ζ).
24) Ζρα Γεωργου: Ο ποιητς Μαρνος Φαλιρος. Α' Γενικ. Β' κδοσις του ργου του: 1. Ερωτικν Ενπνιον. 2. Λγοι Διδακτι­κο. 3. Ρμα Παρηγορητικ. Β 7-40, 213-234, 410-435.
25) Κουκουλ Φαδωνος: Περ το στιχοργημα «Συναξριον των ευγενικν γυναικν και τιμιωττων αρχοντισσν». Ζ 55-00.
26) Κριαρ Εμμανουλ: Ο λακτροπος χαρακτρας της κρητικς λογοτεχνας, οι λογοτεχνες της Αναγννησης και η βυζαντιν δημοτικ παρδοση. Ζ 298-314.
27) Μανοσακα Μ.-Parlangeli Or.: 'Αγνωστο κρητικ «Μυστριο των Παθν του Χριστο». Η 109-132.
28) Cavarnos John: Ανκδοτα ποιματα του Ανδρου Σκλεγγου. Δ 7-20
29) Liubarsky G.N: Ο Κρης ποιητς Στφανος Σαχλκης. ΙΔ 308-334
30) Morgan Gareth: Cretan poetry: Sources and inspirations. ΙΔ 7-08, 203-270, 379-434.
31) Vitti Mario: Il poema parenetico di Sachlikis nella tradizione inedita de cod. Napoletano. ΙΔ 173-200.
32) Αλεξκη Ιωννου: Ο Τσολης και το τραγοδι του. Β 107-170.
33) Αλεξου Λευτρη: Ριμδα για τη θρνιαση της μητρπολης του Αγου Μην. Ι 101-133.
34)   Ανκδοτοι δημοτικα παραλλαγα της «Ερωφλης» και της «Βοσκοπολας». 1 241-272.
35) Η χρονολγηση του κρητικο δημοτικο τραγουδιο. 1Ε-ΙΣΤ 00-77.
36) Σπανκη Στργιου: Το Κρητικ γλωσσικ ιδωμα. ΙΕ-1ΣΤ 148-152.
37) Baud-Bovy Samuel: La place des ριζτικα τραγοδια dans la chanson populaire de la Grece moderne. 1Ε-ΙΣΤ 97-105.
38) Cyril Mango: Quelques remarques sur la chanson de Daskaloyanis, Η 44-54.
39)   Notopoulos James: Το Kρητικ τραγοδι του Ομαλο και η «πατρνα». ΙΒ 171-175.
40) Η επδρασις του κλφτικου τραγουδιο εις τα τραγοδια της Κρτης. ΙΕ-ΙΓΤ 78-92.
41) Στυλιανο Αλεξου: Η Κρητικ λογοτεχνα και η εποχ της, Η 70-10Κ.
42) Ελνης Λ. Κακουλδη: ο Ιωννης Μορεζνος και το ργο του, ΚΒ 10-10.
43) V. Pecoraro: Contributi allo studio dello teatro Cretese, ΚΒ 307-413.
________________________________________________________________________________

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers