-

Dali &

-


-








.

--.


.


 
 

 

: ...

               Βιογραφικ

     Γεννθηκα στην Ιερπετρα της Κρτης το 1950. Τλειωσα το Τμμα Αγγλικν Σπουδν (1972) και το Φιλοσοφικ Τμμα (1976) του Πανεπιστημου Αθηνν. Το 1993 πρα εκπαιδευτικ δεια για εκπνηση διδακτορικς διατριβς στο Παιδαγωγικ Τμμα Δημοτικς Εκπαδευσης του διου πανεπιστημου, την οποα υποστριξα το 1996. Θμα της οι αφηγηματικς τεχνικς. Εργστηκα επ 10ετα ως καθηγητς αγγλικν σε διφορα φροντιστρια. Απ το 1982 εργζομαι στη δημσια μση εκπαδευση ως φιλλογος. Απ τον Μρτη του 2003 εμαι σχολικς σμβουλος φιλολγων στην Α' Διεθυνση Β'θμιας Εκπαδευσης Αθνας, 1ο Γραφεο.
     χω δημοσιεσει διφορες εργασες, κυρως πνω σε θματα νεοελληνικς φιλολογας, καθς και πολλ βιβλιοκριτικ σημειματα. χω συμμετσχει σε διφορα συνδρια στην Ελλδα και στο εξωτερικ. χω μεταφρσει 10 βιβλα απ Αγγλικ, Γαλλικ και Γερμανικ, κι χω δημοσιεσει 8 δικ μου, τα εξς:
«Παραψυχολογα, Μθος  Πραγματικτητα», Θυμρι 1981 και 1991.
«Η Αναγκαιτητα Του Μθου», Θυμρι 1987.
«Περιβλλον, Διατροφ & Ποιτητα Ζως», Θυμρι 1988 και 1993. 
«Οικολογα & Δημοκρατα», Θυμρι 1989,
«Η Λακτητα Της Κρητικς Λογοτεχνας», Δωρικς 1990.
«Το Χωρι Μου: Απ Την Αυτοκατανλωση Στην Αγορ», Θυμρι 1995,
«Ο Χορς Της Βροχς: Οικολογικ Παραμθια & Διηγματα», Τοπικ Επικοινωνα 1997 «Αφηγηματικς Τεχνικς: Ελληνικ Πεζογραφα & Δραματουργα», Gutenberg 2000.
     μουν επσης στη συγγραφικ ομδα του εγχειριδου της «Θεατρολογας» που διδσκεται στην Α' Λυκεου.
     Ξρω 8 ξνες γλσσες: Αγγλικ, Γαλλικ, Γερμανικ, Ισπανικ, Ιταλικ, Πορτογαλικ, Ρσικα και Κινζικα. Επσης παζω κρητικ λρα, εμαι χωρισμνος κι χω ναν γιο.

      'ΑΛΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΠΟΥ ΦΙΛΟΞΕΝΟΥΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΤΕΚΙ ΜΟΥ!

1). Το Θατρο Στην Κνα                                         (Λαογραφικ)
2).  Το Θατρο Στην Ιαπωνα                                   (Λαογραφικ)
3). Η Λακτητα Της Κρητικς Λογοτεχνας           (Λαογραφικ)
4).  Το Χωρι Μου                                                    (Λαογραφικ)
____________________________________________________________________


                                 Τα Γατκια Μου

Πρλογος Του Συγγραφα

     Αυτ το κεμενο γρφτηκε στις 20-9-1979. Εκενη την εποχ μλις εχα μεταφρσει το «Η Πσω ψη Του Καθρφτη» του νομπελστα Κνραντ Λρεντς, και πιθαντατα και το «Αγπη Και Μσος» του Ειρηναου 'Αιμπλ-'Αιμπεσφελτ για τις εκδσεις Θυμρι. μουν ενθουσιασμνος με την Ηθολογα, αυτ τον κλδο της βιολογας που μελετ τη συμπεριφορ των ζων αλλ και των ανθρπων, και εχα πσει με τα μοτρα στο διβασμα λλων συναφν βιβλων. Το κεμενο αυτ εναι οι προσωπικς μου, «ηθολογικς», παρατηρσεις, πνω στα γατκια μου. Ακμη εναι σε μεγλο βαθμ αυτοβιογραφικ, και δεν θα θελα με τποτα να το χσω. τσι αποφσισα να το γρψω στο κομπιοτερ. Καθς το γραφα, σκφτηκα τι θα πρεπε να κνω ελχιστες μνο επεμβσεις, για να μη χαλσω τη γλσσα της εποχς εκενης, 19 χρνια μετ. Λγο αργτερα μου ζητθηκε να κεμενο για ναν αφιερωματικ τμο για τον Γιργο Μαρκπουλο, τον πατρα του μουσικοσυνθτη, κι στειλα αυτ το κεμενο. Ο τμος αυτς δεν εκδθηκε, ακμη τουλχιστον. Το καταθτω για τους αναγνστες του «Περι-γραφς».
                                                                                 Μ. Δ.
------------------------------------------------------------------------------

   Αυτς οι σελδες γρφονται με κποια καθυστρηση για κποιους ειδικος λγους. Ελπζω να μην χει επιδρσει αυτ η καθυστρηση πολ αρνητικ πνω στο ,τι εχα να γρψω πριν να μνα. Θα διευκολνει πιστεω κι τι ξαναβρσκομαι στο πατρικ μου, δηλαδ κοντ στα γατκια μου.

   Γιατ τα αγαπ πολ τα γατκια. Μια αγπη, σωστ imprinting, που ξεκινει απ πολ παλι. Θυμμαι καθαρ τα χνη της ταν μουν δεκαπντε χρονν, μαθητς τρτης γυμνασου.

   Ξπνησα να πρω απ τις φωνς της μητρας μου: -«Ω 'να κατσουλκι, εντα μορφ 'ναι». Η διατπωση κι ο τνος σαν τσο αυθεντικ, δειχναν τσο χαρακτηριστικ τη συγκνησ της, στε η φρση μου μεινε για πντα εντυπωμνη στο μυαλ. Σηκθηκα πνω και βρθηκα μπροστ πργματι σε να ωραιτατο σπρο γατκι, τοσοδολικο. Το βφτισα αμσως «γιγαντκο».

     Δυσκολετηκα ββαια να πισω μαζ του φιλες. Τα γατκια που μεγαλνουν μσα σε φυσικς συνθκες εναι πντα γρια (Το σπτι μας εναι στην κρη του χωριο, μσα στα περβλια). Δεν γνωρζουν αμσως τον νθρωπο, για να τον συμπαθσουν. Η μητρα τους τα μεγαλνει σε να κρυφ μρος, και μνο ταν μεγαλσουν αρκετ, τα «ξετουλουπνει». Το δικ μας γατκι δεν μαθα ποτ πς ξπεσε σπτι μας, δεν θα πρπει μως να ταν της γτας μας, θυμμαι.

     Το γατκι εναι ελκυστικ σαν μωρ: θλεις να το πισεις αμσως να το παξεις. Μνο που, σαν το μωρ, φοβται τους ξνους. Και μια και το δικ μας ταν γριο, δεν στθηκε ββαια να μου κνει το χατρι: χθηκε αμσως μσα σε να δαδαλο απ σακι με σταφδα που ταν στημνα δπλα δπλα στην αυλ. Δεν ταν και εκολο να το ξετρυπσεις απ εκε μσα. Τελικ ββαια τα κατφερα και το ρπαξα, το διο μως δεν φνηκε να ενθουσιστηκε και πολ, γιατ με «τσφισε» αμσως με τα νχια του.

     Ββαια τελικ δεν ντεξε και γναμε φλοι. Φλοι, πως ξρουμε λοι μας τι γνονται τα παιδι με τα γατι. Παζαμε μαζ, και αυτ τα παιχνδια ταν για μνα μια αληθιν ανακοφιση, πως και τρα, γιατ δεν αποτελοσαν τον καννα, παρ την εξαρεση στις δραστηριτητς μου. Μλις εχα πισει «σοβαρ» διαβσματα, παρατντας το μυθιστρημα εχα πσει με τα μοτρα στον Ντσε. ταν βαρς και δσκολος, μως, πως μαθα μετ, ταν τι πρπει για τις παιδικς ηλικες: λυρικ ξεχελισμα, ορμητικτητα, αμφισβτηση, απχθεια κθε συστηματικς σκψης- σα σα στα μτρα της εφηβεας. τσι λοιπν μετ απ κθε κεφλαιο λγο παιχνδι με το γατκι μου ταν ,τι πρεπε.

     Το τμησα μως κι εγ δεντως για τη φιλα του: το βαλα και πρωταγωνστησε στο χριστουγεννιτικο ημερολγι μου, μια σειρ απ χιουμοριστικς ιστορες απ τα παιχνδια μας, που ο φιλλογς μου τις πιστοποησε για υπροχες, και προεξφλησε το λογοτεχνικ μου ταλντο. Αν και το διο το γατκι νομζω τι θα εξετμησε περισστερο τα «μεζεδκια» που του δινα καθημεριν. Και το τονζω αυτ γιατ η δαιτα στις γτες στα χωρι δεν εναι η δια με την δαιτα των γατιν των σαλονιν: εδ τρνε μνο αποφγια, και ο κρις τους ρλος δεν εναι να τα παζουν τα παιδι, αλλ να τρνε ποντκια.

     Τη σημασα αυτο του ρλου εχα την ατυχα να τη γνωρσω πολ χαρακτηριστικ.

     Ο γκελς νομζω γρφει κπου τι κτι πριμα χειργραφ του με τον Μαρξ τα εχαν αφσει «στην αδυσπητη κριτικ των ποντικν». τσι κι εγ, εχα αφσει τη βιογραφα μου (την γραψα δευτεροετς, το καλοκαρι του 70, και τη συμπλρωσα τεταρτοετς, 1972) στην δια αδυσπητη κριτικ, λεγα ανεκδοτολογντας γι αυτ τα πριμα λογοτεχνικ και αρκετ εγωκεντρικ ξεσπσματα. Μνο που για μνα η κφραση δεν ταν μεταφορικ αλλ κυριολεκτικ. να καλοκαρι εχαμε πλημμυρσει απ ποντικος. Οι ξπνοι χωριτες για να σσουν τα μγδαλ τους (αυτ κυρως τρωγαν) γμισαν τα περβλια δηλητριο. Οι γτες τρωγαν τοιμο φαγητ απ τα δηλητηριασμνους ποντικος με αποτλεσμα να τους κνουν παρα στον λλο κσμο. Αυτ εχε σαν αποτλεσμα χι μνο να μη ξοφληθον ο ποντικο, αλλ να πλημμυρσουν κυριολεκτικ τον τπο. Εν τω μεταξ σοι δεν εχαν πθει ανοσα, εχαν αρχσει να «μυρζονται» το δηλητριο και δεν τσμπαγαν. τσι μπαιναν και στα σπτια (ταν λεπει ο γρος κτης, λοι οι ποντικο χορεουν) και απ το δικ μας, εκτς απ αρκετ ροχα που μας φαγαν τρυπντας το μπαολο, εχαν αρχσει να βζουν χρι ( μλλον δντι) και στα βιβλα μου. Ευτυχς τη βιογραφα μου δεν θα την εχαν βρει ιδιατερα νστιμη, γιατ φαγαν μνο το περιθριο. Το διο το κεμενο φανεται δεν τρωγτανε. Την κατσταση (τα ροχα μας δηλαδ) τη σσαμε παρνοντας να γατκι. ταν πολ μικρ και νομζω τι σε μια μονομαχα με ποντκι δεν θα τα βγαζε πρα, εχε μως το ατο της γατσιας εμφνισς του. παιξε αμσως τσο αποτελεσματικ το ρλο του μπαμπολα, που οι ποντικο που φγει φγει.

     Αρκετ μως με την παρκβαση. Το γατκι μου μεγλωσε κι γινε γτα. κανε γατκια, και παρολαυτ μεινε χαδιρα, κι εξακολουθοσαμε να παζουμε. Μετ μως οι σχσεις μας ψυχρνθηκαν, ταν με γμισε ψλλους. Εν τοτοις κλαψα πολ ταν πθανε, να οδυνηρ θνατο απ δηλητηραση. Δυο μρες πλευα να τη σσω, δεν τα κατφερα. Ττε συλλογσθηκα το θνατο, και λυπθηκα που απ' αυτος που αγαπμε δεν μνουν παρ μνο οι αναμνσεις, που κι αυτς σβνουν τσο γργορα.

     ταν απολθηκα απ το στρατ βρκα στο σπτι να γατκι που απ λθος δεν εχε γεννηθε σκυλκι. ταν σαν εκενα τα σκυλι που αντιπαθε ο Λρεντς, που παρνουν λο τον κσμο απ πσω. Μια γειτνισσα μας προειδοποησε τι ττοιο γατκι σγουρα θα μας το κλψουν. πως κι γινε. τσι μπκε τρμα στο αγαπημνο μου παιχνδι, να το βζω σα σκυλ να προσπαθε να «βγλει» τα ποντκια που κρυβντουσαν κτω απ κτι αγκαλις ξλα στην ταρτσα.

     Μετ απ δυο χρνια, στη Βαρβρα, στο Καλαμκι, που μενα, βρθηκα μρτυρας της πιο περεργης φιλας που μπορε να φαντασθε κανες ποτ, της γτας της πολυκατοικας μας με τον αρπη, το σκλο μας. Μεγλωσαν μαζ, και ο αρπης την εχε πρει κατ κποιο τρπο υπ την προστασα του. τσι την αποδχτηκε και το λλο σκυλ μας, ο Σεντκ. Συχν την περαζαν οι δυο τους. ταν το παρκαναν, αυτ τους πλωνε το πδι της με τεντωμνα νχια, τοιμη να τους γρατζουνσει το πρσωπο, κι αυτο υποχωροσαν τρομαγμνοι. Πολλς φορς επσης την εδα να κοιμται να κθεται πνω στο σμα του αρπη.

     Η πιο ωραα μως περπτωση ταν το γατκι που φεραν οι φλοι πρυσι απ την κατασκνωση της Αγινας. Η κοινωνικτητα πρπει να ταν μφυτη μσα του. ταν σαν ζηλιρικο μωρ που θελε λο να το προσχεις, λο να παζεις μαζ του. Τα βρδια που διβαζα ξαπλωμνος, ερχταν πνω στο κρεβτι μου και χοροπδαγε πρα δθε. Ασχολιμουνα λγο μαζ του, μετ μως το βαριμουνα, και το βγαζα ξω. Αυτ ττε κλαψοριζε τσο θλιμμνα πσω απ την κλειστ πρτα, που δεν ντεχα και το ξανπαιρνα.

     Ττε κανα και την πρτη παρατρηση, που με οδγησε στην επαναστατικ για μνα ττε αντληψη που βρκα μετ να εξμηνο μεταφρζοντας το «Πσω απ τον καθρφτη» του Κνραντ Λρεντς, τι δηλαδ υπρχουν αρκετ σνθετα σχματα συμπεριφορς κινητικ σχματα που κληρονομονται φυλογενετικ, σχματα που η ανθρωπομορφικ τση μας μνο σαν προντα ενσυνεδητης διαδικασας μπορε να παραδεχθε. Θυμμαι παιδ που θαμαζα το «πολιτιστικ εππεδο» της γτας, που πριν χσει σκβει να λκκο και τα κνει μσα, και τον σκεπζει μετ, εν εμες στα υπαθρια χεσματ μας, αφναμε τα σκατ μας στο διακριτικ γοστο των μυγν.

     Για να μη μας λερσει το γατκι το σπτι, του εχαμε φρει να ταψκι με μμο για να τα «κνει» εκε μσα. Το εδα λοιπν μια φορ (κι απ ττε αρκετ συχν), να ανογει να λκκο πνω στην μμο, να τα «κνει» και μετ να προσπαθε να τον σκεπσει.

     Τ γινταν μως; Το ταψκι ταν μικρ και χωροσε μνο το μισ γατκι. τσι τα μπροστιν του πδια τανε πνω στο μωσακ. Το εδα λοιπν να κνει τις αντστοιχες κινσεις για το σκπασμα με τα μπροστιν του πδια, χωρς να καταφρνει ββαια τποτα, αφνοντας τελικ το λκκο ξσκεπο, με συχη τη συνεδησ του τι τα εχε κνει λα εντξει. Ττε σκφτηκα τι αυτς οι κινσεις ταν μλλον προν ασυνεδητων παρορμσεων παρ συνειδητς πρθεσης, και αυτ φνηκε αμσως μλις το σχμα ρχισε να εφαρμζεται ξω απ τους φυσικος του ρους, ταν ρχισε δηλαδ να λειτουργε ελαττωματικ. Αργτερα διαπστωσα με κπληξη τι ο Λρεντς δεν κουρζεται να επαναλαμβνει τι μια δυσλειτουργα εναι η πιο αποκαλυπτικ για τη φυσιολογα της κανονικς λειτουργας.

     Τον Μρτη του 1979 ρχισα να μεταφρζω το «Πσω Απ' Τον Καθρπτη» του Κνραντ Λρεντς για τις εκδσεις Θυμρι. Για μνα ταν να βιβλο αποκλυψη, που με εχε συγκλονσει σο λγα βιβλα στη ζω μου. νιωσα τη σκψη μου να μπανει σε νους δρμους, ζητματα που πριν μου φαινντουσαν ακατανητα τρα τα εδα να φωτζονται με να πλετο φως. Επ πλον παψα να νιθω κμπλεξ για μια αγπη που νιωθα για τα ζα και που ξεπρναγε το μσο ρο.

     Τον διο χειμνα ταν γραφτ να τον ζσω σχεδν κατ το μισυ στο πατρικ μου, λγω της αρρστιας της μητρας μου, που με ανγκασε να βρσκομαι κθε λγο και λιγκι στο χωρι, κουβαλντας υπ μλης χαρτ και βιβλα για μετφραση. Ξανζησα τσι κοντ στα γατκια μου, μετ απ δεκαπντε χρνια, και μπρεσα τρα να τα αγαπσω και να τα γνωρσω με να νο τρπο. Το καλοκαρι μλιστα εχα την ευκαιρα να περσω δυο ολκληρους μνες κοντ τους. τσι, σ' λο αυτ το διστημα, γνρισα τη γτα και τρεις γενις γατκια. Αυτ την ιστορα της γατοοικογνεις μας θα θελα τρα να διηγηθ. Εν μρει για να αποδσω στη γτα δικαιοσνη, γιατ βλπω πως ο Λρεντς (χω διαβσει απ ττε πντε βιβλα του) την χει κπως αδικσει, αφιερνοντς της λγες μνο σελδες στο βιβλο του «Ο 'Ανθρωπος Συναντ Τον Σκλο», θεωρντας τη σαν υποδεστερο ζο, παρλο που αυτ εκφρζει περισστερο εκενη την κατσταση που τσο ο Λρεντς θαυμζει στα ζα: την κατσταση της απλυτης ελευθερας, τους φυσικος ρους ζως. Και σγουρα η γτα ζει πιο φυσικος ρους ζως απ το σκλο, στω και μνο απ το γεγονς τι για τη διατροφ της δεν εξαρτται, απλυτα τουλχιστον, απ να κριο.

     Επαναλαμβνω πως πρκειται για μια γατοστορα, γεμτη με τις χαρς και τις λπες που κρβουν λες οι ιστορες, και που η φιλοδοξα μου εναι να την κνω να μοισει σο γνεται περισστερο με παραμθι. Δεν θα κοιτξω καθλου να αποφγω τον ανθρωπομορφισμ, γιατ χωρς αυτν δεν μπορε να «σταθε» να παραμθι για ζα, και γιατ πιστεω τι, αν παρθε σε να φαινομενολογικ εππεδο, δεν εναι καθλου αντιεπιστημονικς. Θλω να γρψω περισστερο να παραμθι παρ μια μελτη, γιατ πρα απ την ικανοποηση που νιθω για τις ελχιστες ηθολογικς παρατηρσεις και διαπιστσεις που μπρεσα να κνω, νιθω να με πλημμυρζει εκενο το συνασθημα που με κατεχε ταν γραφα εκενα τα ημερολγια, στα δεκαπντε μου χρνια, με πρωταγωνιστ το «γιγαντκο» μου, που εκτενεται ακμα πιο πρα - στην δια τη ζω και σ' να δος για το μυστρι της.

     Η γτα μας κατγεται απ το διο χωρι με τη μητρα μου, το Κεντρ. Εναι δη τεσσρων χρνων, κι μως εναι αβπτιστη. λες οι γτες στα χωρι εναι αβπτιστες - και φτανε οι διες γι αυτ. Εναι εντελς απεθαρχες - τις φωνζεις και δεν ρχονται, παρ μνο ταν θλουν να φνε. Τι να τους δσεις νομα λοιπν; να «Να, ψιψ» ταν εναι για φαγητ και φτνει. Εξ λλου επαμε πως δεν εναι pet animals, των σαλονιν. Εναι για να πινουν ποντκια. Εναι σχση περισστερο εργτη-εργοδτη παρ δο φλων, πως συμβανει με τα πραγματικ pets. Το νομα, λοιπν, ειδικ κφραση ανθρωπομορφικς μετθεσης στα ζα, εναι περιττ. τσι και μεις, δεν θα βισουμε τα πργματα, θα μενει και στην ιστορα μας απλς η γτα.

     Τα γατκια του περυσινο καλοκαιριο δεν πρλαβα να τα ζσω απ κοντ -μεινα στην Κρτη μνο να μνα, ταν αυτ σαν πολ μικρ και γρια. Κποια δωσε ο πατρας μου, να κρεμστηκε στα ελσματα του κρεβατιο μου που ταν απλωμνο κτω απ' την πορτοκαλι για τον μεσημεριαν μου πνο, τελικ μεινε μνο να. Το ξαναεδα, μεγλη γτα πια, τα Χριστογεννα.

     Τα Χριστογεννα υπρξε και μια λλη γενι γατκια. Δεν ξρω πσα κανε η γτα, τελικ επζησαν φανεται μνο δο. Τα φλαγε στον οντ, που χουμε τα χερα.

     Το να απ' αυτ, να μαρο αρσενικ (το λλο ταν σπρο θηλυκ) κανε μαζ μου μια πολ δυσρεστη γνωριμα. Το εχε κατεβσει η μνα του απ τον αχερινα για να «συνηθσει». πρεπε κι εμες σιγ σιγ να αρχσουμε να αναλαμβνουμε τα βρη της διατροφς του. μως αυτ νιωθε τρομαγμνο κτω μνο του, εν και τα δυο ανεζητοσαν την συντροφι το να του λλου. τσι ρχισαν να κλανε παραπονιρικα. Ττε εγ προσπθησα να το πισω και να το ξανανεβσω στον αχερινα. Κι εδ ρχισε η περιπτεια: γιατ αυτ ταν πολ μικρ στε να μπορε να τρξει γργορα, ταν μως και αρκετ μεγλο στε να μου ξεφεγει με ελιγμος. τσι, αυτ που στην αρχ μου φνηκε μια πολ εκολη δουλει, αποδεχθηκε μια πρα πολ επδυνη προσπθεια. Το κυνηγοσα απ δω, το κυνηγοσα απ κει, λο και μου ξφευγε. Τη πλρωσε ββαια περισστερο αυτ που εχε κατατρομοκρατηθε. μως εγ δεν λεγα να εγκαταλεψω τον αγνα, γιατ ταν χειμνας, κρο, και η τχη του ταν αββαιη. Τελικ βαλα μια σκλα που πλησαζε το περβζι του φεγγτη. Προσπθησε να την ανεβε, φτασε ως τη μση, σιγ-σιγ, δεν ταν κι εκολη δουλει για την ηλικα του. Πλησασα να το βοηθσω. νιωσα το σμα του να συσπται καθς το ακομπησα. Το εβοθησα σπρχνοντς το να ανβει στο περβζι, που την ραζαν με τις ρες και τα δυο τους, βλποντας την πρσινη φση πσω απ να δικτυωτ πλγμα, σαν φυλακισμνα. Αμσως ηρμησαν.

     Νμιζα τι καθς του εχα βγλει την πστη εκενο το βρδυ θα με βλεπε στο εξς σαν σπονδο εχθρ. Εντελς το αντθετο συνβη. μως προς το παρν τλειωσαν οι διακοπς και πρεπε να ανβω στην Αθνα. ταν σε να μνα η αρρστια της μητρας μου με φερε πλι πσω, τα βρκα εντελς μεγαλωμνα. ταν μως και αρκετ αδνατα, «κολλημνα», μια χαρακτηριστικ λξη που χρησιμοποησε η μητρα μου, απ την ασιτα. τσι βλθηκα να τα δυναμσω. Το πιο διαθσιμο ταν ψωμ με γλα και τους δινα φθονο. τσι «γμισαν» σιγ-σιγ.

     Εν μουν εξσου ανταμειφτικς και για τα δυο, μως μνο το μαρο, το αρσενικ, ρχισε να «ανταποδδει». Με ξεφοβθηκε αρκετ γργορα, ερχταν μσα στα πδια μου, μως ταν σκυβα να το πισω φευγε πρα, χι τσο απ φβο σο απ μια κποια ακαταδεξι. Το λλο οτε που με πλησαζε καθλου.

     Τα δυο γατκια ταν εντελς αντθετοι χαρακτρες. Το μαρο ταν ζωηρ, νευρδες, παρατρησα τι διατηροσε λη την πρωτοβουλα στα παιχνδια τους, με παρακαλοσε πντοτε για φαγητ νιαουρζοντας, και με φοβταν πολ λγο. Το σπρο, το θηλυκ, αντθετα, ταν λιγτερο ζωηρ, συνεσταλμνο, και δεν το θυμμαι να νιαορισε ποτ του. Αργτερα λλαξε, μως γι αυτ θα μιλσουμε αργτερα. Προς το παρν το μαρο ταν η αγπη μου, εν για το σπρο νιωθα εκενη την συμπθεια που νιθουμε για να συνεσταλμνο παιδ που προσπαθομε να του δσουμε θρρος.

     Εχαν μως και κποιον που τα αντιπαθοσε. ταν να γατκι της καλοκαιρινς γενις, που δη ρχισε να γνεται σωστ γτα. ταν σπρο, πολ μορφο, και σε λγο μεινε γκυος. Αυτ λοιπν η γτα δεν τα ανεχταν ποτ μσα στα πδια της. Τους «φυσοσε» απειλητικ κθε φορ που την πλησαζαν με παιχνιδιρικες διαθσεις. ταν το πλησιστερο υποκατστατο μιας μητρας που λλειπε συνεχς για κυνγι. Γιατ ταν πολ κυνηγιρα η μνα τους, και τους κουβαλοσε τον να ποντικ πσω απ τον λλο. ταν μως γρια, και αν δεν φευγε ταν την πλησαζα δεν ταν απ ημερδα, σο απ την αυτοπεποθηση των τεσσρων χρνων της.

     Βλποντας αυτ τα γατκια κατληξα στη διαπστωση για την παρξη βασικν ψυχολογικν τπων, εσωστρεφος -εξωστρεφος, κυριαρχικο- υποτακτικο. Εχα σχηματσει πια την αντληψη τι δεν μεταβιβζονται με την κληρονομικτητα μνο σωματικ, αλλ και ψυχολογικ χαρακτηριστικ. Θυμθηκα απ την κυβερνητικ τι η ννοια της δομς δεν εναι στατικ αλλ δυναμικ. Δεν εναι μνο τα συστατικ της μρη πως εναι διατεταγμνα στο χρο, αλλ και η λειτουργα τους με τις μορφς που αναπτσσει μσα στο χρνο. Και σο κι αν ο οργανισμς, σαν αυτορρυθμιζμενο σστημα, προσαρμζεται μσα στις συνθκες που ζει, βασικς προσαρμογς χουν δη γνει, γιατ αυτ εμπεριχεται a priori στην ννοια της δομς.

    Το Πσχα η γτα εχε γεννσει κι εχε κνει τσσερα γατκια. Ο πατρας μου τη χαρακτρισε «μπουνταλο» γιατ τα εχε φρει μσα στα πδια μας. Τα εδα μια φορ, κτω απ τη σκλα που τα εχε βλει, να ψνονται στον λιο. Πγα να τα μεταξεσρω στον αρα. Η στση της απναντ μου ταν διπλ: τη μια μου φυσοσε απειλητικ και την λλη με εκλιπαροσε νιαουρζοντας να μη της τα πρω. Δεν μποροσε ββαια να καταλβει τι αυτ που κανα ταν για το καλ τους. Συνειδητοποησε μως τι ταν επικνδυνο να υπκεινται τα γατκια της σε διαδικασες που η δια δεν μπορε να ελγξει. τσι δοκμασε να τα μεταφρει αλλο. Ο πατρας μου μως πρλαβε και της πταξε τα δυο στον καταπτη που τρεχε νερ, δρντας τσι, αν κι αδυσπητα, σα βιολογικς ρυθμιστς. Τσσερα γατκια θα πθαιναν της πενας, εν δυο θα σαν χορττα.

    Δεν επαμε μως και για τους «πατρες», μλλον για τους αρσενικος ερωτιδες. ταν δυο θερατοι γτοι, νας σπρος και νας μαρος. Φλερτριζαν κι οι δυο τη μεγλη γτα, η οποα μως δειχνε την προτμησ της για το μαρο, σ' αυτ τη φση τουλχιστον, φυσντας γρια τον σπρο. Αυτς τελικ ζευγρωσε με τη μικρ γτα. Χαρακτηριστικ μως ταν η διαμχη τους. Διαπστωσα σ' αυτ τα χαρακτηριστικ της ενδοειδικς επιθετικτητας που διβασα στον Λρεντς και διαβζω τρα στον 'Αιμπλ-'Αιμπεσφελτ. Ποτ δεν τους εδα να συμπλακον σε αληθιν μχη. βγαζαν το χαρακτηριστικ νιαορισμ τους σο πιο δυνατ κι σο πιο επιβλητικ μποροσαν ο καθνας, σαν σε μια «μονομαχα τραγουδιο» πως αυτς που περιγρφει ο 'Αιμπεσφελτ. Επσης δεν στεκντουσαν απναντι αλλ πλι-πλι, κοιτζοντας ο νας τον λλο, προσπαθντας τσι να δεξουν σο γνεται μεγαλτερο το περγραμμα του κορμιο τους, για να φανον πιο απειλητικο, σαν τα ψρια που περιγρφει ο Λρεντς.

     «Πατρικ» χαρακτηριστικ απ τους γτους αυτος, (απ το μαρο περισστερο, μια και αυτς ταν ο πατρας) δεν εδα. Φανεται τι που μπορε και τα βγζει πρα η μητρα, ο πατρας εναι περιττς. μως οπτε πλησαζε ο μαρος γτος, τα γατκια τρεχαν προς το μρος του και τον χαιρετοσαν «δι' ασπασμο». σο περεργο κι αν φανεται αυτ, χω δει πολλς φορς στις γτες αυτν τον «ανθρπινα θερμ» χαιρετισμ, να τρβουν τις μουσοδες τους. Το φιλ σγουρα χει μια προανθρπινη προλευση. Τλος μια φορ εδα τον μαρο γτο να χει καθηλωμνο το μαρο γατκι κρατντας το απ' το λαιμ. μως ταν ολοφνερο πως παιζε μαζ του. Δεν πιστεω μως καθλου τι το γατκι αναγνρισε σ' αυτν το φυσικ του πατρα. Μλλον κινθηκε απ τον θαυμασμ που νιθουν τσο συχν τα παιδι για τους μεγλους.

     Οι διακοπς τλειωσαν, μως βρθηκα και πλι στο χωρι, λγω ενς σοβαρο εγκεφαλικο επεισοδου της μητρας μου. Ττε γνρισα και μια λλη γενι γατκια, τσσερα τον αριθμ: δυο μαρα και δυο σπρα. ταν πολ χαριτωμνα. Αυτ ταν πιο προσιτ, γιατ τα εχε η γτα στο αποχωρητριο. Συνθως ταν λα μαζ πνω σε να τσουβλι καλαμπκι. ταν ταν να να και με βλεπαν το βαζαν στα πδια και κρυβντουσαν πσω απ σακι, καφσια κι να σωρ λλα κατσιφφαλα. Εναι πολ χαριτωμνα τσι πως περπατνε, ασυντνιστα, με την κοιλι τους να σρνεται κτω, μη μπορντας να σταθον σταθερ πνω στα αδναμα ποδαρκια τους. ταν βρισκντουσαν μως λα μαζ, συνθως κουλουριασμνα πνω στο σακ, εχαν περισστερο θρρος, μου φυσοσαν δεχνοντας τα δοντκια τους, και μνο την τελευταα στιγμ γλιστροσαν κτω. Φυσικ εγ πντα κατφερνα και βαζα κποιο στο χρι. τσι για πρτη φορ εδα να περεργο παρσιτο, μεγλο σαν κουκ, να τερστιο σμα με ξι νομζω μικρ μικρ πδια, να τους ρουφει πολτιμο αμα.

     Η μητρα μου φυγε απ' το νοσοκομεο, αφο κανε να μνα, εγ φυγα βιαστικ για την Αθνα, για να τακτοποισω κποιες εκκρεμτητες με τους εκδτες μου, για να επιστρψω σε δεκαπντε μρες. ταν οι αρχς των καλοκαιρινν μου διακοπν, που μετ απ εφτ χρνια θα κρατοσαν πλι για δυο μνες.

     ταν επστρεψα απ την Αθνα, αρχς Ιολη, βρκα δυο μνο απ τα τσσερα γατκια, πλι να μαρο αρσενικ κι να σπρο θηλυκ, μεγαλωμνα αρκετ. Τα λλα δυο λλειπαν. Φοβθηκα μπως τα πρε και αυτ το νερ, δεν τλμησα να ρωτσω. Πιθανς μως να τα δωσε ο πατρας μου. λειπε και το μαρο γατκι που τσο εχα συμπαθσει. Η αδελφ του, μεγλη γτα πια, ταν γκυος. Η λλη γτα εχε εξαφανισθε, και μαζ της ο σπρος αρσενικς. Δεν ξρω ακμα, και οτε θα μθω πιστεω, τι γνανε. Η μεγλη γτα εχε κι αυτ φγει. Ο πατρας μου, ταν την εδε πλι αγαστρωμνη, την κλτσησε. Γι' αυτν, κθε γατκι μτραγε σαν να στμα παραπνω. Η γτα, μετ απ τη κλωτσι δεν τλμησε να ξαναφανε. Πγε και γννησε αλλο, και χθες ανακλυψα τι ταν σε να γειτονικ σπτι ακατοκητο. Τα γατκια της τα εδα μεγλα. Αναρωτιμαι πως μπορε και τα συντηρε μνο της. Ο πατρας μου μετνιωσε για τη κλωτσι. Αφενς γιατ την εκτιμοσε πολ σαν κυνηγαρο, κι αφετρου λγω ενς αταβιστικο αισθματος απναντι σε μια ικαν μητρα. τσι ταν την ξαναεδε ρχισε να της δνει φα, κι αυτ σιγ σιγ ξεθρρεψε και ξανρχεται. μως μνο για να δει αν υπρχει τποτα στο παλι τηγνι που βζουμε το φαγητ των γατιν.

     Τα παλι μικρ της δεν θλει να τα δει. Μλις κνουν να τη σιμσουν τους φυσει απειλητικ. Πολ στοργη μητρα για τα μεγλα της παιδι. σως να κατλαβε τι της κλψανε τη θση της στο σπτι. Μπορε μως και να τα διχνει γιατ φοβται μπως θλουν να τη θηλσουν.

     Η πραγματικ ιστορα αρχζει με το μεγλο πια θηλυκ γατκι, που σε λγο γενν τρα γατκια, και τα δυο μικρ. [μλλον κτι παραλεφθηκε στην αντιγραφ]. Το αξιοπερεργο εναι τι αυτ τα δυο μικρ ταν ακριβ αντγραφα κι απ ψυχολογικ ποψη, των δυο προηγομενων που ανφερα. Το να τολμηρ και επιθετικ, το λλο μαζεμνο. Αυτ το δετερο εχε να πολ χαριτωμνο σωματκι και πολ ωραο περπτημα, σαν μικρογραφα τγρης. Γι' αυτ το βφτισα ασυνασθητα «τιγρκι». τσι αντικατστησε φυσιολογικ το λλο που χθηκε, λες και ταν μετενσρκωσ του. Μ' αυτ οι σχσεις αναπτχθηκαν πιο πολ, στκεται και το πινω, μνο που ταν το σηκνω ψηλ αφνει μια περεργη φων δυσαρσκειας και παρατησης μως ταυτχρονα. ταν το διο παιχνιδιρικο -τρα χει μεγαλσει και σοβαρψει. Και πολ χαδιρικο. Κθε μεσημρι -εχε γνει συνθεια πια- ερχταν στο κρεβτι που κοιμμουν κι αφηνταν να το χαδεω με μιαν αληθιν ευχαρστηση, με κλειστ μτια, τριβταν το διο πνω στο χρι μου. Ττε συνειδητοποησα για μια ακμη φορ τη βιολογικ βση πολλν πολιτιστικν τυπικν. Το χδι προσφρει μια «σωματικ» ευχαρστηση, ακμη κι ταν εναι πολ ξμακρο απ κθε σεξουαλικ συσχετισμ, και πνω σ' αυτ την «πρωταρχικ» ευχαρστηση αναπτσσεται σαν σμβολο τρυφερτητας και στοργς. [Λγα χρνια αργτερα διβασα το βιβλο του Desmond Morris, "Η Σημασα Της Επαφς"].

     Το παλι σπρο θηλυκ γατκι, σε αντθεση με την λλη γτα, δειχνε και δεχνει ακμη μεγλη αγπη για τα δυο πιο μικρ γατκια. μως το αρσενικ εναι μοχθηρ. Πολλς φορς το εδα να την πλησιζει, δθεν χαδιρικα, και ξαφνικ να της καταφρνει να κτπημα στο κεφλι με να απ τα μπροστιν του πδια - αντστροφα να το πλησιζει αυτ, κι εν κνει πως δχεται την τρυφερτητ της, να της καταφρνει πλι το διο κτπημα.

     Κποτε μως βρθηκα μρτυρας ενς επεισοδου που με κανε να σκσω στα γλια. Το γατκι πλησιζει τη γτα με τις συνηθισμνες του δθεν τρυφερς διαθσεις. Η γτα κνει πως δχεται τις περιποισεις του και ξαφνικ του αστρφτει να κτπημα με το δεξ μπροστιν της ποδρι, που το πταξε δκα μτρα μακρι. Ξρουν και τα ζα να εκδικονται, με την δια πονηρι μλιστα με μας. μως τελικ ταν απλς να μθημα, γιατ απ τη συμπεριφορ της φνηκε πως δεν του κρατοσε κακα.

     Εντοτοις η αδυναμα της ταν το σπρο γατκι. ταν γννησε, το βζαινε κι αυτ μαζ με τα δικ της και βρισκντουσαν πντα μαζ. Σχεδν εχαν απομονσει τον «γλυψιματα» αρσενικ. Η γτα εχε κι λλους λγους. Το εδα μια φορ που της πρε μσα απ το στμα της να ποντικ που εχε για τα μικρ. Φυσικ εγ αμσως επανρθωσα την αδικα. Ακμη, ποτ δεν τους ριξα μεζεδκι κι αφο μυρσει το δικ του, να μη πει σ' αυτ που εχε επιλξει το σπρο γατκι. Αυτ υποχωροσε πντα υποτακτικ. Αυτ μου κανε εντπωση, γιατ ποτ δεν εδα τα γατι να τσακνονται στο φαγητ, να προσπαθε το να να κλψει το φαγητ του λλου. Το κυριαρχικ του νστικτο πρπει να ταν πολ ισχυρ, και θα αντλοσε μια πρσθετη αυτοπεποθηση απ τη στεν του σχση μαζ μου. σως γι αυτ νιαοριζε παραπονιρικα για φαγητ κθε φορ που με βλεπε, εν τα λλα γατι ως προς αυτ κρατοσαν μια αξιοπρπεια.

     Εχα την ευκαιρα να πισω γνωριμα και με να λλο εκπρσωπο του βασιλεου των ζων, ναν πουλ. Καθς πγαινα σπτι να μεσημρι γυρζοντας απ το μπνιο, κουσα τιτβισμα πουλιο μσα απ να θμνο στην κρη του δρμου, εν συγχρνως δικρινα μσα απ τα φυλλματ του να φδι. Πρα μια πτρα και την πταξα στο θμνο, κι αμσως πετχτηκε ξω ντρομο να μικρ κοτσυφκι. τρεξε κατ' ευθεαν προς το μρος μου και το πρα στις χοφτες μου. Απ το μικρ του κεφαλκι τρεχε αμα, εν εχε μια πατσουλι μαδημνο χνοδι. Δεν ξρω πως τρνε τα φδια τα πουλι, μως μου σχηματσθηκε η εντπωση τι το μαδον πρτα πριν το σκοτσουν.

     Μλις πρασε ο πρτος φβος για το φδι, το κοτσυφκι ρχισε να φοβται κι εμνα. μως ταν πολ μικρ για να το αφσω και δεν ξερα απ ποια φωλι εχε πσει. τσι αποφσισα να το κρατσω και να το μεγαλσω. Το βαλα λοιπν μσα στο αποχωρητριο. Δοκμασα να το τασω. Διαπστωσα αμσως την ανακλαστικ κνηση του ανογματος του ρμφους, μλις πλωνα απ πνω το χρι μου. Το τισα με ρζι. μως τα δκτυλ μου δεν ταν πολ πειστικ υποκατστατο, γιατ τη μια νοιγε το στμα του και την λλη το στρεφε πρα τρομαγμνο.

     Δοκμασα να το βγλω ξω, ξροντας πως θα νιωθε σαν φυλακισμνο μσα στο αποχωρητριο. μως γργορα διαπστωσα πως κινδνευε. Τα γατι παραμνευαν. μως εν το μαρο γργορα συνειδητοποησε τη μεταξ μας σχση και το εγκατλειψε, το σπρο καιροφυλακτοσε. Σε μια στιγμ που μου ξφυγε, του το πρα κυριολεκτικ μσα απ το στμα. Φυσικ δεν μου πρασε καθλου απ' το μυαλ να φρω τα δυο ζα κοντ το να στο λλο για να γνωριστονε, πως κανε ο Σβικ. Ττοιες σντομες διαδικασες δεν μπορον να μπλοκρουν αποδεσμευτικος μηχανισμος. τσι γργορα το ξαναπρα στο αποχωρητριο, αφο το λυσα. δωσα σαφες οδηγες στους γονες μου να μην ξεχσουν την πρτα ανοιχτ, και για να μη φγει, και για να μη μπει μσα κποιος κτης και το γραπσει.

     Το βρδυ που γρισα, η πρτα του αποχωρητηρου ταν ανοικτ και το πουλ λειπε. Ξφνου κουσα τη φωνολα του σε να γειτονικ δνδρο. Πγα να το πισω κι αυτ πταξε πιο πρα, σε να λλο δνδρο. Ξαν η δια προσπθεια, με τα δια αποτελσματα πλι: μλις κατφερνα να χωθ μσα στα κλαδι και να απλσω το χρι μου να το γραπσω, εκενο φευγε. τσι πγαμε και στο διπλαν περβλι, και η δια ιστορα ρχισε να επαναλαμβνεται. Ττε ξαφνικ πρσεξα στην κρη ενς δνδρου το πτμα μιας γτας σε ημιαποσνθεση. Πλησασα και εδα με φρκη πως ταν το μαρο μου γατκι, που λλειπε ταν λθα απ' την Αθνα. Δεν ξρω απ τι πθανε, μως νιωσα να σφξιμο στην καρδι.

     Εχε αρχσει να σουρουπνει για καλ, κι εγ στεκμουν και το κοταζα. Σκφτηκα πως ο θνατς του με λπησε περισστερο απ τον θνατο του Μο. Τελικ, οι συγκινσεις μας καθορζονται περισστερο απ παραστσεις παρ απ ννοιες. Τον Μο δεν τον εχα δει ποτ, εν το γατκι μου το εχα για μνες μσα στα πδια μου. Με ττοιους μεταφυσικος στοχασμος προσπαθ πντα να ξορκζω τις στενοχριες μου. ταν αναλσεις τη συγκνηση στα συστατικ της στοιχεα, αποκτει κτι το εγκεφαλικ, ανγεται σε μια πιο γενικ σφαρα, χνει την ιδιατερη ατομικτητ της, και αυτ πιστεω εναι που φρει το στοιχεο της λτρωσης.

     Η σχση των δο μεγλων γατιν με τα γατκια της μικρς γτας (εδ φανεται το τι τους λεπουν τα ονματα) εχε μια πολ ενδιαφρουσα εξλιξη. Στην αρχ, εδα πως τα αντιμετπισε το μαρο γατκι. ταν λο περιργεια, μα και εχθρτητα. Αυτ δειχναν επσης περιργεια, μως δεν δειχναν να φοβονται ιδιατερα απ τις επιθετικς του διαθσεις. Εξλλου επρκειτο για μια ritualized επιθετικτητα: δεν τους επιτθετο ανοικτ, αλλ ταν αυτ ταν κρυμμνα σε καμι γωνι, δοκμαζε τχα να τα ξετρυπσει. Δυο φορς που βρθηκαν πρσωπο με πρσωπο, δεν δοκμασε να τους επιτεθε. Τα γατκια φηναν το χαρακτηριστικ τους φσημα, και το μαρο γατκι «κλωνε».

     Πολ ενδιαφρουσα ταν η συμπεριφορ του σπρου γατιο. Μλις τα εδε απ μακρι, τρεξε λο ενδιαφρον προς το μρος τους, τα μρισε, φησε αυτ το αμυντικ «φσημα» και το βαλε στα πδια, σημδι τι βρθηκε μπροστ σε κτι ξνο και εχθρικ. Η μυρουδι λοιπν, πως γρφει και ο 'Αιμπλ-'Αιμπεσφελτ, εναι το μσο δικρισης των φλων απ τους εχθρος.

     Αργτερα και τα δυο γατι τα συνθισαν και καθς αυτ ξεθρρεψαν, ρχισαν να παζουν μαζ τους. Εγ χρησιμοποησα το μαρο γατ για να ξεθαρρψουν μαζ μου. Το παιρνα στην αγκαλι μου και το χδευα, κι βλεπα την κπληξη και το ενδιαφρον στα μτια τους, και με πλησαζαν πιο φοβα.

     Πρπει να τονσω αυτ την εκφραστικτητα των ματιν τους, που πνω τους χω δει αποτυπωμνες λες τις αντστοιχες εκφρσεις που παρνουν τα ανθρπινα μτια. Φανεται τι αντιδρ περισστερο το αισθητριο που δχεται και τα περισστερα ερεθσματα, με να αρκετ μεσο τρπο, και γι αυτ γνεται νας ττοιος «καθρφτης αισθημτων». Και εναι χαρακτηριστικ τι η εκφραστικτητα των ματιν συνδεται με οπτικς παραστσεις - φβου, κπληξης, σεξουαλικο ερεθισμο, κ.λπ.

     Μχρι τρα τονσαμε περισστερο τους κληρονομικος παργοντες, τα μφυτα σχματα. μως οι περιβαλλοντικο παργοντες χουν κι αυτο μια μεγλη επδραση, αφο πνω στο περιβλλον συντελεται κθε προσαρμογ, και πολλς φορς αρκον για να αναστατσουν να εξουδετερσουν και τα πιο σταθερ σχματα συμπεριφορς. Παρακτω χω να παρδειγμα.

     ταν δυο μρες που η μικρ γτα μας νιαοριζε λυπημνα. ταν σε μια κατσταση ντονου ερεθισμο και ο ρυθμς της αναπνος της ταν πρα πολ γργορος. Υποθσαμε τι πιθανς να της εχαν πρει τα γατκια (που δεν ξραμε πο τα εχε κρψει). Την Τρτη μρα ο πατρας μου μου επε να προσχω να μη ξανακλειδσω τον κτη μσα στην αποθκη.

     Τι εχε συμβε:

     Τα γατκια εχαν μεγαλσει αρκετ και θερησε σκπιμο να τα εξοικεισει με το σπτι. τσι τα εχε κλεσει μσα στην αποθκη. μως εμες την ανογαμε σπνια κι επ δυο μρες δεν μποροσε να μπει μσα να τα τασει. Γι' αυτ ταν τσο ανσυχη.

     Τ συνβη μως μετ;

     Καθς εμες κλειδναμε την αποθκη το βρδυ (τη μρα την αφναμε ανοικτ) χεζε αναγκαστικ μσα. Ο πατρας μου διαολστηκε κι τσι αναγκστηκα να μετακομσω τα γατκια στο αποχωρητριο που ταν μνιμα ανοικτ. Φανταστετε μως την κπληξ μου ταν την επομνη εδα τι η γτα εχε χσει πνω στο τσιμντο. Το εχε βρει φανεται πιο βολικ. Την αρπζω λοιπν, της μουλνω το κεφλι πνω στα σκατ της και μετ της δνω μια στα πλευρ. Πετχτηκε ξω και την εδα που κθισε στο χωρφι νιαουρζοντας λυπημνα, θα μποροσα να πω «νοχα».

     Την επομνη την εδα να χει χσει στο χωρφι, μπροστ στην πρτα του αποχωρητηρου, στο διο σημεο που καθταν χθες μετ που τις εχε φει. Δεν τα εχε σκεπσει. Δεν μπρεσα να αποφγω τη σκψη τι θελε να μου δεξει τι κατλαβε το μθημ της. Πντως τα γεγοντα ταν αυτ.

     Τα ζα χουν μια αρκετ εκφραστικ γλσσα, που την ξρουν μνο αυτο που χουν ζσει αρκετ καιρ μαζ τους. Εγ μπορ να πω τι καταλαβανω και τις πιο λεπτς αποχρσεις, και τους πιο πολπλοκους συνδυασμος, απ τις φωνς των γατιν μας. Φβος, οργ, προσδοκα, μεταξ τους κλσεις, κ.λπ. εναι για μνα πολ εκολα κατανοητ. Απ' λες μως τις φωνς των γατιν, η πιο ωραα εναι αυτ της μνας που φωνζει τα μικρ της. Εναι μια χαμηλτονη, γουργουριστ φων, με λεπτς αποχρσεις. Η γτα μας χρησιμοποιοσε σε υπερβολικ βαθμ αυτ τη φων. σως να την νιωθε πως νιθουμε εμες το τραγοδι.

     Παρατρησα δε και το εξς χαρακτηριστικ: ταν μετ τις πρτες κλσεις τα γατκια παρλειπαν να ανταποκριθον, ττε η φων της παιρνε να ερωτηματικ τνο, μετ γινταν παραπονιρικη.

     Τρα πς εγ καταλβαινα τι η φων της ταν ερωτηματικ; μα απ το τονικ ψος. ταν ρωτμε υψνουμε στο τλος της πρτασης τον τνο της φωνς μας. Το διο λοιπν κανε κι η γτα. τσι πιστεω τρα τι διαθτουμε κοιν φωνητικ σχματα με τα ζα, που καθνα ββαια προσαρμζεται στις ιδιομορφες των φωνητικν του χορδν, μως το underlying pattern εναι αρκετ ευδικριτο απ λα τους. Υπρχει κανες που να μην αναγνωρζει την κραυγ πνου ενς ζου; Αυτ χει ειδικ αξα επιβωσης, τι τα ζα μπορον να αντιλαμβνονται τη συμπεριφορ και τις διαθσεις το να του λλου, και να προσαρμζονται αντστοιχα. Ββαια, η ικαντητ τους να ξεχωρζουν τα φωνητικ σχματα του εδους τους, σε σχση με τα φωνητικ σχματα λλων ειδν υπερχει κατ πολ. μως αυτ η στω στοιχειακ ικαντητα δικρισης κποιων φωνν οφελεται και στην ομοιτητα κποιων βασικν νευροφυσιολογικν διαδικασιν σε λα τα ζα, πως αυτς που αναφρονται σε πνο, οργ, πενα, κ.λπ. σως αυτς να εναι και ο κυριτερος λγος, και χι η ειδικ αξα επιβωσης που χει πολλς φορς αυτ το γεγονς. μως οι πιο λεπτς αποχρσεις γνονται γνωστς με την επανληψη, συνδυζοντς τις με ιδιατερα situational contexts.

     να πρω, αξημρωτα, η γτα χρησιμοποιοσε επμονα το κλεσμ της, με να παραπονιρικο τνο στη φων της. Κατλαβα τι κτι θα πρπει να εχε συμβε στο γατκι (τα λλα δυο τα εχαμε δσει εν τω μεταξ). ταν σηκθηκα, δεν εδα ββαια πουθεν το γατκι. ψαξα, και το βρκα τελικ κτω απ κποια βλτα στα τοβλα, που συνθιζε να ξαπλνει τα μεσημρια με τη μνα του - νεκρ. Ακμα δεν μπορ να καταλβω για πιο λγο. Απ δψα; Απ πενα; Απ μοναξι; τι λλο;

     ταν πεθανει να μωρ, τις περισστερες ευθνες τις χει η μνα. Δεν μπρεσα μως να εντοπσω πιο ειδικ την ευθνη της.

     Πρα να φτυρι και τοποθτησα πνω το γατκι και της το πγα. Την εδα που το μριζε συνεχς. Να προσπαθοσε ραγε να το αναγνωρσει; Πρπει να ξερε τι ταν το δικ της. Τα λλα γατι πλησασαν κι αυτ, μως με το δισταγμ που πλησιζουμε εμες να φρετρο.

     Ξαφνικ πεσε το φτυρι, πως το εχα στεμνο κι λα πετχτηκαν πσω ντρομα, πως θα κναμε κι εμες αν βλπαμε ξαφνικ να νεκρ να κινεται. Τλος νοιξα να λκκο και το θαψα. Δεν κουσα καμι φων θλψης. Να ταν τσο βαθς ο πνος; να ταν πολ λγος, μια και οι γτες πρπει να εναι φυλογενετικ προετοιμασμνες να δχονται με αρκετ φυσικτητα το θνατο αρκετν απ τα μικρ που τους μλει να γεννσουν στη ζω τους; Δεν ξρω. Πντως επ δυο τρεις μρες κουγα τη γτα να βγζει την δια φων κλσης, με παραπονιρικο τνο αυτ τη φορ. να σχμα συμπεριφορς που ο θνατος το εχε καταστσει αυτχρημα περιττ, μως ο οργανισμς της μνο σιγ σιγ μποροσε να ανενεργοποισει.

     Σμερα χει ο μνας 23, και το βρδυ φεγω για την Αθνα. Θα ξαναγυρσω το Πσχα (Θα μενα με την μητρα μου στην Αθνα, και τα Χριστογεννα δεν θα κατεβαναμε, λγω κρου. Τελικ κατεβκαμε τρεις μρες μετ τα Χριστογεννα, αυτ σε φρετρο, εγ σε αεροπορικ κθισμα της τρτης θσης). Πσα ραγε απ τα γατι μας θα ζουν ττε; Θα με αναγνωρσουν ραγε; Με το μαρο γατκι μου, στω και για δεκαπενθμερη απουσα, χρειστηκε μια καινορια διαδικασα αποκατστασης των σχσεν μας, στω και αν αυτ κρτησε μνο δυο λεπτ. Το Πσχα, πσο θα διαρκσει;

     Πιστεω πως ουσιαστικ στοιχεο της φυσικς ζως εναι η επαφ με τα ζα. Ο νθρωπος χνει αρκετ απ την υπεροψα του, αν ρθει σε επαφ μαζ τους. Και ακμη πιστεω πως μνο αν δομε και γνωρσουμε τη ζω σ' λες της τις μορφς, μπορομε να την αγαπσουμε πως πρπει. Και η αγπη εναι η πιο ουσιαστικ προπθεση για κθε ομαλ ανπτυξη. Η επιθετικτητα, πως λγει ο 'Αιμπλ-'Αιμπεσφελντ, χει μια ξεπερασμνη αξα επιβωσης. Η κοινωνα, που πνω της βασζει την εξλιξ του ο νθρωπος, στηρζει τη συνοχ της λο και περισστερο στην αγπη. Κι ταν λμε στα παιδι «αγαπτε τα ζα», δεν το κνουμε για να προφυλξουμε τα ζα. Το περισστερο κρδος το χουν τα δια τα παιδι. Και μπορ να πω απ τις εμπειρες μου, τι, καθλου τυχαα, εκενοι που δεν αγαποσαν τα ζα σαν εκενοι που ερισκα και λιττερο ενδιαφροντες σαν προσωπικτητες. Και, κποιος μεγλος (Ο Παναγιτης Γουλιλμος) λγει τι ο επανασττης εναι πντοτε φιλζωος.
     Μπορομε ραγε να το καταφρουμε αυτ;

                                                                             20-9-1979

----------------------------------------------------------------------

                    1).    Οικολογα & Παιδικ Λογοτεχνα

                               μια περπτωση πρσληψης

(Πρακτικ Επιστημονικο Συνεδρου, Τμος Β, κδοση Παιδαγωγικο Τμματος Προσχολικς Εκπαδευσης Πανεπιστημου Κρτης, Ρθυμνο, 2002, σελ. 597-602).


     Σ' αυτ την ηλεκτρονικν κδοση παρατθενται κποια κεμενα παιδικς λογοτεχνας που εικονογραφον τις θσεις που προβλλονται.


     Η Παιδικ Λογοτεχνα χει αρκετς ιδιαιτερτητες σε σχση με τη λογοτεχνα για μεγλους, πως για παρδειγμα το τι απευθνεται σε παιδι χωρς να γρφεται απ παιδι. Εδ θα μας απασχολσουν κποιες ιδιομορφες της πρσληψς της, που μλλον χουν ξεφγει απ την προσοχ των θεωρητικν της πρσληψης και της αναγνωστικς ανταπκρισης. Αφορμ για τις σκψεις που θα εκθσουμε παρακτω στθηκαν οι αντιδρσεις τριν μικρν παιδιν απναντι στα τρα πρτα διηγματα της συλλογς μας «Ο χορς της βροχς: οικολογικ παραμθια και διηγματα». Το ργο αυτ εκδθηκε με χορηγα του Δμου Ηλιοπολης και μοιρστηκε δωρεν σ' λους τους μαθητς των δημοτικν σχολεων της Ηλιοπολης το 1997. Στη συνχεια υπρξαν λλες δυο εκδσεις, που μοιρστηκαν σε δο δμους της Θεσσαλονκης. Την τρτη κδοση προλγισε ο τως υφυπουργς Παιδεας κος Ανθπουλος.

     Οι σγχρονοι θεωρητικο της πρσληψης, στη διαμρφωση των θεωριν τους, φανεται να μην χουν λβει υπψη τους την παιδικ λογοτεχνα. νας απ τους πιθανος λγους γι αυτ εναι τι μλλον δεν χουν επαφ μαζ της. Για να επηρεσει η παιδικ λογοτεχνα τις απψεις τους θα πρεπε οι θεωρητικο αυτο να χουν διαβσει να αριθμ ργων, πργμα που πιθαντατα δεν χουν κνει, μια και σπνια οι μεγλοι διαβζουν τη λογοτεχνα που απευθνεται σε παιδι. μως αν εχαν υπψη τους, στω και λγα ργα, παιδικς λογοτεχνας, πιθαντατα οι θεωρες τους να επηρεζονταν και να ετροποποιονταν σημαντικ.

     Οι θεωρες της πρσληψης και της αναγνωστικς ανταπκρισης αναπτχθηκαν μλις τις τελευταες δεκαετες, μετ την εμφνιση των μοντερνιστικν κειμνων με την αμφισημα και πολυσημα που τα διακρνει. μως στα ργα της παιδικς λογοτεχνας δεν υπρχουν αμφισημες, με τα συνακλουθα προβλματα ερμηνεας. Αυτ οφελεται εν πολλος στον περισστερο λιγτερο διδακτικ τους χαρακτρα. Οι συγγραφες παιδικς λογοτεχνας χουν πντα σαν μριμνα να περσουν μσα απ τα ργα τους ιδεολογικ μηνματα και κοινωνικς αξες. Ββαια, πως επισημανει ο Ηρακλς Καλλργης στη μελτη του «Το πρβλημα της ιδεολογας στα παιδικ λογοτεχνματα», ...στα γνσια λογοτεχνματα το ιδεολογικ περιεχμενο σπνια χει τη μορφ γυμνο κηρυγματικο λγου συνθηματολογας. Τις περισστερες φορς μετουσινεται σε μορφς, σε πρτυπα, που χουν μικρτερη μεγαλτερη καλλιτεχνικ πειθ, ανλογη με το ταλντο του συγγραφα και την νταση της προσπθεις του να δαμσει τη γλσσα και να υποτξει το υλικ του στο νημα της τχνης.1

     μως, το μεγαλτερο μικρτερο ταλντο του συγγραφα, οι περισστερες λιγτερες ικαντητς του και η μεγαλτερη μικρτερη νταση της προσπθειας που χει καταβλλει στη σνθεση ενς ργου χουν να κνουν περισστερο με τη λογοτεχνικ αξα του ργου αυτο και χι με προβλματα της ερμηνεας του. Η  ανχνευση των ιδεολογικν οριζντων ενς ργου εναι συχν ανεξρτητη απ τη λογοτεχνικ του ποιτητα.

     Στην περπτωση της παιδικς λογοτεχνας χουμε μια «ρητορικ της πειθος». Μλιστα τα οικολογικ μας παραμθια θα λεγα τι αποτελον ναν «λογοτεχνικ προτρεπτικ», σε να αγνα για την προστασα του περιβλλοντος. Δεν τθεται λοιπν ζτημα ερμηνειν και παρερμηνειν (που, σμφωνα με κποιους θεωρητικος της πρσληψης και της αποδμησης, χουν ιστιμη αξα), αλλ ζτημα αποτελεσματικτερης λιγτερο αποτελεσματικς χρσης των λογοτεχνικν μσων, των υφολογικν τεχνικν, της μυθοπλαστικς επινοητικτητας, κ.λπ., στε να διεγερθε συναισθηματικ ο μικρς αναγνστης και να περσουν τσι μσα του αβαστα τα μηνματα και οι προτροπς του συγγραφα.

     Πρπει να σημεισουμε ακμη τι ο ορζοντας προσδοκιν του ενλικα εναι διαφορετικς απ' αυτν του μικρο αναγνστη. Ο ορζοντας προσδοκιν του παιδιο συνσταται σχεδν αποκλειστικ απ παραμτρους που χουν να κνουν με την παιδικ ψυχολογα, εν ο ορζοντας προσδοκιν του ενλικα επηρεζεται επ πλον απ μια ιστορικ δισταση, τσο υποκειμενικ σο και διυποκειμενικ, τσο απ τις προσωπικς του εμπειρες στη μχρι ττε ζω του σο κι απ τις ηθικς κι αισθητικς αξες και νρμες που διαμορφθηκαν ιστορικ βρσκονται σε διαδικασα διαμρφωσης στην εποχ του.

     σο για την περφημη «σντηξη οριζντων» του ργου και του δκτη, χει κι αυτ περιορισμνη εφαρμογ στη παιδικ λογοτεχνα, μια κι η παιδικ λογοτεχνα χει ιστορα 2 περπου αινων κι εναι δημιοργημα αστικν κοινωνιν, εν τα αριστουργματα του παρελθντος, η πρσληψη των οποων οδγησε στην αντληψη περ «σντηξης οριζντων», προσφρονται στους νεαρος αναγνστες κυρως μσω διασκευν. Σ' αυτ την περπτωση, αν θα ταν δυνατν να μιλμε για σντηξη οριζντων, θα πρεπε να μιλμε για σντηξη χι δο οριζντων, του κειμνου και του αναγνστη, αλλ τριν, με επιπλον ορζοντα εκενον του διασκευαστ. Ο διασκευαστς, αν και τοποθετεται στο διο παρν με τον νεαρ δκτη, διαφρει απ' αυτν ως ενλικας κι ως εκ τοτου διαφρει ο δικς του ορζοντας προσδοκιν απ' αυτν του μικρο αναγνστη.

     Τα περισστερα απ τα οικολογικ μας διηγματα γρφηκαν το 1989, ττε που λους εμς που συμμετεχαμε στο οικολογικ κνημα μας εχε συνεπρει ο ιεραποστολικς ζλος της διδοσης των καινοριων ιδεν. (Ως δεγμα παραθτουμε για την ηλεκτρονικ κδοση της εισγησης αυτς το παραμθι «Ο Φρξος και η Μαρνα», που τιμθηκε με το πρτο βραβεο Παιδικς Λογοτεχνας στον Παγκρτιο Διαγωνισμ που διοργνωσε το 1993 ο δμος Αγου Νικολου Κρτης). Η οικολογικ φιλολογα και δημοσιογραφα, χι μνο εκενης της εποχς αλλ και σμερα, εναι διαποτισμνη απ να καταστροφολογικ πνεμα, το οποο εναι λγο πολ κατανοητ: Αν δεν επισεσουμε τον κνδυνο της καταστροφς, δεν εναι δυνατν να ευαισθητοποιηθε ο κσμος και να αντιδρσει. Η μεταφορ μως αυτο του καταστροφολογικο πνεματος στα οικολογικ διηγματ μας αποδεχθηκε στοχη, πως φνηκε απ τις αντιδρσεις των τριν παιδιν που αναφραμε παραπνω, στα οποα προστθηκε αργτερα και νας ενλικας, ο οποος τα διβασε απ περιργεια.

     Τις αντιδρσεις των παιδιν αυτν μου τις μετφεραν οι γονες τους, που εναι φλοι μου. Ασφαλς μως θα υπρξαν παρμοιες αντιδρσεις και απ λλα παιδι, τις οποες δεν θα μποροσα ασφαλς να πληροφορηθ.

  -Καλ ρε μαμ, ο φλος σου δεν μποροσε να σσει το σκιουρκι απ την φωτι του δσους, μνο το φησε να καε; κλαιγε απαρηγρητα η κρη μιας φλης και συναδλφισσς μου.

  -ταν ανγκη ο κυνηγς να πετχει την κοτσυφνα, και να μενει τσι ορφαν το κοτσυφκι της να πεθνει; διαμαρτυρθηκε νας απαρηγρητος μικρς στη μαμ του.

  -Φοβερ μαμ να πεθνουν λες οι γτες που φαγαν δηλητηριασμνα ποντκια, παραπονθηκε νας λλος μικρς.

       Στενοχωρθηκα πολ που λπησα τους μικρος αναγνστες μου, οι οποοι θα λυπθηκαν ασφαλς και για τη φλαινα που πθανε απ ασιτα, γιατ στα δντια της εχαν κολλσει πλαστικς σακολες, και για τα δυο ψαρκια που πθαναν απ τον ευτροφισμ της λμνης. Στα διηγματα αυτ υπρχει μια ολοφνερη απκλιση απ τον ορζοντα προσδοκιν των μικρν παιδιν, μια διψευση αφηγηματικν προσδοκιν που δημιουργε η παιδικ λογοτεχνα γενικτερα, που το unhappy-end εναι γνωστο.

     Ο Hans Robert Jauss υποθτει τι στην απκλιση απ τον ορζοντα προσδοκιν θεμελινεται η λογοτεχνικ αξα ενς ργου. Γρφει χαρακτηριστικ: Η απκλιση ανμεσα στον ορζοντα προσδοκιν και το ργο, ανμεσα στην οικειτητα της προγενστερης αισθητικς εμπειρας και τη «μεταβολ του ορζοντα» που απαιτε η πρσληψη του νου ργου καθορζει σμφωνα με την αισθητικ της πρσληψης τον καλλιτεχνικ χαρακτρα του λογοτεχνικο ργου: στο βαθμ που η απκλιση αυτ ελαχιστοποιεται, που δεν απαιτεται απ την προσλαμβνουσα συνεδηση να στραφε προς τον ορζοντα μιας γνωστης ακμη εμπειρας, προσεγγζει το ργο στην περιοχ της "επεπτης", της ψυχαγωγικς τχνης.2 Αλλο προσφρει χαρακτηριστικ παραδεγματα ττοιου εδους αποκλσεων, πως αυτ του Δον Κιχτη: τσι αφνει ο Cervantes να ξεδιπλωθε κατ την ανγνωση του Don Quijote ο ορζοντας προσδοκιν των τσο αγαπητν στο κοιν της εποχς του παλαιτερων ιπποτικν αφηγσεων, τις οποες, εν συνεχεα, παρωδε πικρ η περιπτεια του τελευταου ιππτη.3 Εδ πρπει να πομε τι ο Jauss εστιζει την προσοχ του κυρως στη μυθοπλασα, παρασυρμνος σως απ την καθημεριν χρση της λξης προσδοκα που εναι αυτ της αναμονς κποιου γεγοντος. τσι αναφρεται επ μακρν στην αλλαγ μυθοπλασας που φερε ο ρεαλισμς σε σχση με τον ρομαντισμ. μως πρπει να πομε τι ο ορζοντας προσδοκιν αναφρεται επσης στο υφολογικ εππεδο, και γενικ στο εππεδο των αφηγηματικν τεχνικν.

     Αλλ, ακμα και αν να λογοτεχνικ ργο κατακτ μια υψηλ λογοτεχνικ αξα παραβιζοντας τον ορζοντα προσδοκιν του αναγνστη, τσο στο εππεδο της μυθοπλασας σο και στο εππεδο των αφηγηματικν τεχνικν, αυτ δεν εναι το παν στην παιδικ λογοτεχνα. Το παιδικ λογοτχνημα δεν πρπει να αντιστρατεεται τους παιδαγωγικος στχους της παιδικς λογοτεχνας. Και με αυτ δεν εννοομε ναν διδακτικ χαρακτρα, τον οποο μπορε να χει αλλ μπορε και να μην χει, χωρς να μεινεται στο ελχιστον η αξα της, αλλ το τι πρπει να συντελε στην ομαλ ανπτυξη του παιδικο ψυχισμο. Αυτς εναι ο λγος που η βα πρπει να αποφεγεται στην παιδικ λογοτεχνα, αλλ και κθε τι που δημιουργε αισθματα μελαγχολας, θλψης και απογοτευσης. Το τι η καλλιτεχνικ ποιτητα δεν εναι το μοναδικ κριτριο καταλληλτητας ενς ργου για παιδικ κοιν φανεται και απ τον χαρακτηρισμ κποιων κινηματογραφικν ργων, αριστουργηματικν κατ τα λλα, ως ακατλληλων για ανηλκους.

     Μπορομε εδ να επισημνουμε τι στη λογοτεχνα υπρχουν ορισμνες συμβσεις και καννες «εκ των ων ουκ νευ», που δεν πρπει να παραβιζονται. Και δεν εναι μνο οι συμβσεις του εδους, πως π.χ. μια κωμωδα δεν μπορε να χει unhappy end. Για παρδειγμα υπρχει ο καννας τι δεν πρπει να παραβιζεται η βασικ αρχ της ποιητικς δικαιοσνης, κατ την οποα το κακ πρπει τελικ να τιμωρεται και το καλ να αμεβεται, σε λα αδικριτα τα αφηγηματικ εδη. Και αυτ γιατ η λογοτεχνα, ανεξρτητα απ τις ποιες λλες λειτουργες της, ψυχαγωγικς, μορφωτικς, κ.λπ., χει επσης τη λειτουργα του να «καθησυχζει» τον αναγνστη, υποβλλοντς του την αντληψη ενς κσμου που τα προβλματα μπορον πντοτε να λυθον, με αγνα και προσπθεια, και τι το καλ τελικ επικρατε4 και κθε διατραξη μιας κατστασης ισορροπας εναι παροδικ. Το γενικ τριαδικ αφηγηματικ σχμα ισορροπα, διαταραχ της ισορροπας και αποκατσταση της ισορροπας υπακοει στην παραπνω απατηση του αναγνωστικο κοινο, , για να το θσουμε με οικονομικος ρους, στην απατηση της αγορς. Καννας εκδτης παραγωγς δεν θα επνδυε σε ργο που ο δολοφνος στο τλος του ργου μνει ατιμρητος.

     Για να γυρσουμε στα οικολογικ παραμθια, ο μικρς αναγνστης, κλενοντας το βιβλο, θα πρεπε να νιθει χαρομενος και χι θλιμμνος. «Η παιδικ λογοτεχνα δεν πρπει να εναι πεσιμιστικ», λει ο Βασλης Φλιας σε μελτημ του με ττλο «Κοινωνικ πρτυπα και αξες της παιδικς λογοτεχνας».5

     Πρπει να πομε μως τι η αντληψ του πως «η συνειδητοποηση απ το παιδ, μσα απ την παιδικ λογοτεχνα, του αναπφευκτου οριακν καταστσεων, του θαντου, του πολμου και της καταστροφς...»6 θα δημιουργσουν αναπφευκτα κποια πεσιμιστικ αισθματα, πως μου δειξαν οι αντιδρσεις των τριν αυτν παιδιν. Γι αυτ πιστεω τι η δημιουργα αισιδοξων αισθημτων με happy end πρπει να βρσκεται πντα σε πρτο πλνο. Ββαια, υπρχει η «αντιτιθμενη πεση επιλογς», ας μου επιτραπε η μεταφορικ χρση ενς βιολογικο ρου, η ανγκη δηλαδ να περσει το οικολογικ μνυμα. μως, πως και στους ζωντανος οργανισμος, θα μποροσαν να βρεθον προσαρμογς και λσεις, στω και με τμημα την ελαφρ μεωση της ντασης του μηνματος. τσι για παρδειγμα, στο πρτο διγημα θα μποροσα να εχα σσει το σκιουρκι με κποιο τρπο, π.χ. θα μποροσε να το εχε βρει ο Μανωλκης ττε που ρπαζε φωτι, να του ριχνε πνω το πουκμισ του και να την σβηνε, να το πγαινε σπτι του και να το περιποιταν και να γνονταν στο εξς πρτοι φλοι. Το οικολογικ μνυμα της προστασας του δσους απ την πυρκαγι θα μειωνταν, αλλ θα τονιζταν το οικολογικ μνυμα της αγπης για τα ζα. Στο 2ο διγημα με τον κυνηγ, θα μποροσε ο κυνηγς να αστοχσει, καλτερα ο Μανωλκης να διωχνε το κοτσφι πριν προλβει ο κυνηγς να πυροβολσει, και στη συνχεια να τσακωθε μαζ του. σο για τις γτες στο τρτο διγημα, που αναφρεται στην οικολογικ ισορροπα, θα μποροσα να εχα σσει μια απ' αυτς, δνοντς της πρωταγωνιστικ ρλο.

     Υπρχει και νας λλος τρπος για δημιουργα αισιδοξων αισθημτων στον μικρ αναγνστη: μσω του χιομορ. Διαισθητικ θα λεγα τι αντιλφθηκα το λθος μου, και τσι πντε απ τα διηγματα της συλλογς, που γρφηκαν για να καλψουν κποιους θεματικος τομες εν ψει της κδοσης, οκτ χρνια αργτερα, εναι αρκετ χιουμοριστικ. Σε δυο απ αυτ μλιστα πρωταγωνιστε ο ρωας των ανεκδτων της γενις μου ταν μασταν παιδι, ο Μπμπος. (Μπορετε να τα διαβσετε στο: http://www.cc.uoa.gr/~hdermi/oxoros.htm)

     Η Αγγελικ Βαρελ χει ξοχα τονσει τη σημασα του χιομορ στη μελτη της με ττλο «Το χιομορ στην παιδικ λογοτεχνα». Αναφρει μλιστα και τον βιολογικ μηχανισμ με τον οποο ασκονται κποιες απ τις ευεργετικς του επιδρσεις:

  ...το χιομορ αυξνει την ανοσοσφαιρνη, το βασικ πλο του ανοσοποιητικο μας συστματος και... μ' αυτ (το χιομορ) πετυχανουμε ζωογνες οργανικς χημικς αντιδρσεις διεγεροντας τη δραστηριτητα του θμου αδνα.7

  Σμερα, πως επισημανει ο Γιννης Παπαδτος, η «οικολογικοποηση της σκψης» για την οποα μιλει ο Edgar Morin, εισγει την οικολογικ προβληματικ στη παιδικ λογοτεχνα σε λο και πιο ευρεα κταση.8 Κι επειδ η προβληματικ αυτ θγει ζοφερς πλευρς της σγχρονης πραγματικτητας, το χιομορ πρπει να αποτελσει να απαρατητο αντβαρο.

  Συνοψζοντας, ανεξρτητα απ το αν μια απκλιση απ τον ορζοντα προσδοκιν στην παιδικ λογοτεχνα προσδδει λογοτεχνικ αξα σε να λογοτχνημα, θα πρπει οπωσδποτε να μην παραβλπονται οι γενικτεροι παιδαγωγικο στχοι. Το happy end εναι πντα απαρατητη συνθκη στη μυθοπλασα της παιδικς λογοτεχνας, πως και κθε τι, πως το χιομορ, που δημιουργε αισιδοξα αισθματα.
_____________________
1 Στο Κατσκη-Γκβαλου 'Αντα (επιμ.) Παιδικ Λογοτεχνα, Θεωρα & Πρξη, Α' τμος, Αθνα 1993, Καστανιτης, σελ. 51.

2 Hans Robert Jauss, Η θεωρα της πρσληψης, Αθνα 1995, Βιβλιοπωλεον της Εστας, σελ. 61.

3 Στο διο, σελ. 59.
4 Βλπε Μπμπης Δερμιτζκης, Αφηγηματικς τεχνικς, Αθνα 2000, Τυπωθτω, σελ. 23-24.
5 Βρσκεται στο Βασιλαρκης, Ι.Ν. (επιμ.) Σγχρονες οπτικς και προοπτικς της λογοτεχνας για παιδι και νους, Αθνα 1998, Δαρδανς, σελ. 24.

6 Στο διο, σελ. 24.

7 Στο Κατσκη-Γκβαλου 'Αντα (επιμ.) Παιδικ Λογοτεχνα, Θεωρα και πρξη, πρτος τμος, Αθνα 1993, Καστανιτης., σελ. 95.

8 Βλπε Γ. Παπαδτος, «Η οικολογα στην ελληνικ Παιδικ Λογοτεχνα», στο Κατσκη-Γκβαλου 'Αντα (επιμ.) Παιδικ Λογοτεχνα, Θεωρα και πρξη, πρτος τμος, Αθνα 1993, Καστανιτης, σελ. 103-118 και Γ. Παπαδτος, «Ορισμνες κοινωνιολογικς και παιδαγωγικς επισημνσεις στο σγχρονο μυθιστρημα για παιδι και νους» στο Χατζηδημητρου Σοφα (επιμ.), Ελληνικ Παιδικ Λογοτεχνα: Το παρελθν, το παρν, το μλλον, Αθνα 1999, Ελληνικ Γρμματα, σελ. 167-182.

____________________


                                         Βιβλιογραφα

Βασιλαρκης, Ι.Ν. (επιμ.) Σγχρονες οπτικς και προοπτικς της λογοτεχνας για παιδι και νους, Αθνα 1998, Δαρδανς.

Jauss, Hans Robert, Η θεωρα της πρσληψης, Αθνα 1995, Βιβλιοπωλεον της Εστας.

Δερμιτζκης Μπμπης, Αφηγηματικς τεχνικς, Αθνα 2000, Τυπωθτω.

γκλετον, Τρι, Εισαγωγ στη θεωρα της λογοτεχνας, Αθνα 1989, Οδυσσας.

Καλογρου, Τζνα, Τρψεις και ημρες ανγνωσης, Αθνα 1999, Εκδσεις της Σχολς Ι.Μ.Παναγιωτπουλου.

Καραγιννης, Θανσης, Θεματολογα Παιδικς Λογοτεχνας, Αθνα, 1999, Νικδημος.

Κατσκη-Γκβαλου, 'Αντα (επιμ.) Παιδικ Λογοτεχνα, Θεωρα και πρξη, πρτος τμος, Αθνα 1993, δετερος τμος, Αθνα 1995, Καστανιτης.

Κατσκη-Γκβαλου, 'Αντα, Το θαυμαστ ταξδι: Μελτες για την Παιδικ Λογοτεχνα, Αθνα 1995, Πατκης.

Newton, K.M., Twentieth century literary theory (a reader), London 1988, MacMillan.

Χατζηδημητρου Σοφα (επιμ.), Ελληνικ Παιδικ Λογοτεχνα: Το παρελθν, το παρν, το μλλον, Αθνα 1999, Ελληνικ Γρμματα.
__________________________

                                   ο φρξος κι η μαρνα

     Ο Φρξος ξπνησε εντελς κακοδιθετος εκενο το πρω. Εχε να τρομερ πονοκφαλο και μεγλη δυσκολα στην αναπνο. Τα βργχι του ανοιγκλειναν σπασμωδικ καθς προσπαθοσε να αναπνεσει το λιγοστ οξυγνο που βρισκταν διαλυμνο στο νερ. Κουνντας κουρασμνα την ουρ του αριστερ και δεξι, κατευθνθηκε προς την επιφνεια του νερο. Ο καλοκαιριτικος λιος λαμπε απ πνω. μως, απ το λαμπερ του φως πολ λγο φτανε μχρι το βυθ της λμνης. Το εμπδιζαν κτι μικροσκοπικ φκια που φταναν σχεδν μχρι την επιφνεια. Αυτ τα φκια, τα τελευταα χρνια, εχαν κνει πολ μεγλη ζημι σε λα τα ψρια. Εμφανσθηκαν ξαφνικ κι ρχισαν να πληθανουν σαν τις μγες. σο πλθαιναν αυτ, τσο ρχιζαν να χουν πονοκφαλο και δυσκολα στην αναπνο τους τα ψρια. λα τους ταν ρρωστα και πολλ πθαναν.

     Η Μαρνα, η φιλενδα του Φρξου, ταν απ τα τελευταα που πθαναν. 'Aργησε μια μρα να λθει στο ραντεβο τους και ο Φρξος ανσυχος τρεξε στη γωντσα με το βραχκι, κτω απ το οποο εχε το σπτι της η Μαρνα. Τη βρκε να επιπλει στην επιφνεια, πνω απ το βραχκι, ψυχη, με την σπρη κοιλτσα της γερμνη στο πλι.

Ο καημνος ο Φρξος! Αν τα δκρυα των ψαριν δεν διαλονταν αμσως στο νερ, θα μποροσε να δει κανες τι κλαψε πολ. Γιατ κλανε και τα ψρια. Γι αυτ και το νερ ης θλασσας εναι αλμυρ. Στις λμνες μως τρχουν να σωρ νερ απ τη βροχ και τα ποτμια ολγυρα, γι' αυτ το νερ τους δεν προλαβανει να αλμυρσει. Τα ποτμια μως αυτ, αν και ξαλμυρζουν το νερ της λμνης, του κνουν λλο κακ. Εναι γεμτα με φσφορο απ τα απορρυπαντικ και με αμμωνες απ τα λιπσματα.

     Που να 'ξερε ο φουκαρς ο Φρξος τι αυτ ταν η αιτα που πλθυναν τσο τα φκια και, καθς θελαν οξυγνο να αναπνεσουν -γιατ αναπνουν και τα φκια, πως λλωστε κι λα τα φυτ- το οξυγνο της λμνης λιγστεψε κι τσι αρρστησαν τα ψρια. Την αγαποσε πολ τη Μαρνα ο Φρξος. Το φθινπωρο λογριαζαν να παντρευτον. Χρεψε πριν προλβει να παντρευτε ο φουκαρς.

     σο προχωροσε η μρα, τσο και πιο σχημα νιωθε ο Φρξος. Η αναπνο του δυσκλευε περισστερο. Νμιζε πως θα λιποθυμσει. Ξαφνικ, λα ρχισαν να γυρζουν γρω του. νιωθε να βγανει ξω απ το σμα του. νιωθε να βυθζεται αργ-αργ μσα στη σκουροπρσινη μζα των φυκιν. μως, χι για πολ. Σε μια στιγμ του φνηκε τι ρχισε να ανεβανει. ταν φτασε στην επιφνεια, συνβη κτι το περεργο. νιωσε να βγανει ξω απ το σμα του. Εν το σμα του μεινε στην επιφνεια του νερο, ο διος υψθηκε στον αρα. νιωσε να μπανει σε μια ολοφτεινη σραγγα που στμιο της ταν η στρογγυλ επιφνεια της λμνης. Καθς απομακρυνταν, η λμνη μκραινε λο και περισστερο. Γρισε ττε πσω του να δει προς τα πο πγαινε και εδε τι κατευθυνταν σε μια υπρλαμπρη πηγ φωτς. Το φως αυτ ταν αλλιτικο απ τα λλα. Δε φτιζε απλς. Μριζε κιλας. νιωθε μια γλυκι γεση στα χελη του. σο περισστερο το νιωθε να κατακλζει τις αισθσεις του, τσο περισστερο τον κυρευε μια γλυκι ευδαιμονα, μια φατη γαλνη.

-------------------------

 -"Κοτα Φαη, να ψαρκι ψφιο στη λιμνολα", επε ο Μανωλκης δεχνοντας να ψαρκι μπερδεμνο μσα στα  φκια της λμνης, που φταναν μχρι την επιφνεια.

 -"Το καημνο", ψιθρισε η Φαη,"πσες ρες να βρσκεται ραγε εκε νεκρ; Κι εναι τσο μορφο"!

     Κθισαν στην κρη τις λιμνολας και το χζευαν, μχρι που κι οι τελευταες ακτνες του λιου κρφτηκαν πσω απ τον απναντι λφο κι ρχισε να φυσει απαλ, ψυχρ, βραδιν αερκι. Πρε ττε ο Μανωλκης τη Φαη απ το χερκι κι φυγαν.
__________________________________________________________________

        2).      Αναγκαιτητα Του Μθου (απσπασμα)

ΚΕΦ. 8ο. Οι Ψυχολογικς Βσεις Των Μεταφυσικν Ερωτημτων

     Υπρχει Θες; Υπρχει λλη ζω; λες οι κοινωνες, αινες τρα, απαντον καταφατικ σ' αυτ τα ερωτματα. Υπρχουν μως πντα και κποιοι πο δε συμφωνον. Ο λγος εναι τι σαφες αποδεξεις δεν υπρχουν. Τα επιχειρματα, εναι λογικ σοφσματα, πως οι τσσερις αποδεξεις για την παρξη το θεο το Αριστοτλη, εναι ανεπαρκς ντοκουμενταρισμνα, σαν τα επιχειρματα πο προβλλει ο Ραημοντ Μοντυ στ βιβλο του «Τι Εδα Στον 'Αλλο Κσμο», στο οποο αναφρεται σε αφηγσεις ατμων πο γλτωσαν την τελευταα στιγμ το θνατο. σο για τα επιχειρματα που εναι κατ, συνθως περιορζονται να ανατρψουν τα επιχειρματα πο εναι υπρ. 
     μως το πρβλημα δεν τοποθετεται διαζευκτικ. Καταρρπτοντας τα επιχειρματα για την παρξη του θεο για την αθανασα τς ψυχς, δε σημανει τι αποδεικνεται η αντθετη θση. Αποδεικνεται απλς η ανεπαρκς τους θεμελωση. Για καιρ ακμη, σως για πντα, η απντηση σ' αυτ τα ερωτματα θα εναι ζτημα προσωπικς πεποθησης. μως αυτ καθαυτ το γεγονς τι τθενται ττοια ερωτματα, αποκαλπτει κποιες λλες αλθειες. Ο Βολταρος εχε πει: «Κι αν δεν υπρχε θες θα πρεπε να τον ανακαλψουμε». Η μεγαλειδης αυτ φρση αποκαλπτει μια ψυχολογικ ανγκη: την ανγκη να υπρχει μια δναμη πιο πνω απ μς, στην οποα να μπορομε να καταφεγουμε, στην συμπαρσταση τς οποας να μπορομε να ελπζουμε. Υπρχει πργματι ττοια ανγκη; Αν η  οντογνεση  αναπαριστ την  δια την ιστορα της φυλογνεσης, ττε χουμε κποιες ενδεξεις.
     Το μικρ παιδ εναι να πλσμα εντελς αδναμο, απλυτα εξαρτημνο απ τη μητρα του. Και η εξρτηση αυτ δεν περιορζεται απλς στο γεγονς τι η μητρα του προσφρει την τροφ του. Κυρως του προσφρει προστασα. Και μνη η παρουσα της αποτελε εγγηση για το μικρ παιδ. ταν η μητρα λεπει, το μωρ κλαει. Θλει συνεχς να την χει κοντ του. Ο Ειρηναους 'Αιμπλ-'Αιμπεσφελντ αναφρει τι το μωρ, ταν η μητρα του δεν βρσκεται στο διο δωμτιο στε να μπορε να τη βλπει αλλ σε κποιο διπλαν, αρχζει να εδος μοντονου διαλγου μαζ της στο στυλ. - Μαμ! - Ναι. - Μαμ! - Ναι, κ.ο.κ. Μ' αυτν τον τρπο βεβαινεται συνεχς για την παρουσα της.
     Ο Χρρυ Στακ Σλιβαν, αμερικανς ψυχατρος, υποστηρζει πως τα παιδι νιθουν να μεγλο γχος εξαιτας της βιολογικς τους αδυναμας. Για να καταπολεμσουν αυτ τα γχος χρειζονται μιαν ασθηση ασφλειας, και αυτ την ασθηση την προσφρει η τρυφερτητα της μητρας. Το τι ολθρια αποτελσματα μπορε να χει η λλειψη της μητρικς παρουσας, εναι σε λους γνωστ.
     Μπορομε λοιπν να κνουμε την υπθεση τι ο πρωτγονος νθρωπος νιωθε την δια ανασφλεια, ντας εκτεθειμνος στο λεος των φυσικν δυνμεων. Χρειαζταν λοιπν την δια ασθηση σιγουρις πο χει ανγκη και το μικρ παιδ. Τη σιγουρι αυτ την αντλοσε απ την πστη τι υπρχαν γρω του πνεματα που μποροσαν να του συμπαρασταθον στον αγνα του για την επιβωση. Η ασθηση τι εναι μνος και αβοθητος θα τον εχε συντρψει.
     Η συμπαρσταση των πνευμτων αυτν μποροσε να εξασφαλισθε με ορισμνες προσφορς, ακριβς με τον διο τρπο πο εξασφαλζουμε τη βοθεια και την προστασα κποιου προσφροντας του απ τα πολτιμα αγαθ μας. Οι θυσες δεν αποτελον τποτε λλο απ τελετουργοποιημνες προσφορς. Και επειδ η ανταπδοση εναι ανλογη με το μγεθος της προσφορς, στα πρωταρχικ στδια οι νθρωποι θυσαζαν ,τι πολυτιμτερο εχαν: τον εαυτ τους. Οι ανθρωποθυσες αποτελον την σχατη μορφ προσφορς του ανθρπου προς το θεο. Και δεν θυσιζονταν οι οποιοιδποτε. Το πρωττοκο παιδ εναι ,τι πολυτιμτερο θα μποροσε να δσει νας γονις (Αβραμ). Και ο βασιλις ταν το πολυτιμτερο δρο πο μποροσε να προσφρει μια φυλ. Αργτερα ο βασιλις αντικαταστθηκε απ τον μεσοβασιλι, και τα προσφιλ πρσωπα απ πιο παρακατιανος αιχμλωτους, για να περιοριστον τελικ οι προσφορς μνο σε ζα και καρπος.
     μως οι ανθρωποθυσες δεν εναι καθλου μακριν γεγονς στην ιστορα το πολιτισμο μας. Η θυσα της Ιφιγνειας και η θυσα του Αβραμ σαφς περικλεουν αναμνσεις ανθρωποθυσιν. Το διο κι ο μθος των επτ νων κι επτ νεανδων, που πρσφεραν οι Αθηναοι στους Κρτες σαν τροφ για τον Μινταυρο.
     Με την ανπτυξη της γνσης, τα πνεματα γιναν λο και πιο απμακρα. Κθε τι που γνριζε ο νθρωπος, το απομυθοποιοσε. Κατφυγαν στα μεγλα βουν και τα ποτμια, κατπιν στον λιο, στη σελνη, στα στρα, για να γνουν στο τλος εντελς ανθρωπομορφοποιημνα εδωλα. (Οι δδεκα θεο του Ολμπου). Αυτς ο ανθρωπομορφισμς διατηρθηκε ακμη και στις μεγλες μονοθεστικς θρησκεες, με εξαρεση τον ισλαμισμ. μως, επειδ ο θες εχε απομακρυνθε αρκετ απ τη γη, επινησαν την πανταχο παρουσα του.
     Ανεξρτητα λοιπν απ την πραγματικ χι παρξη ενς υπρτατου ντος, ο νθρωπος νιθει την ανγκη να πιστψει σ' αυτ, για να αμβλνει το γχος τς παρξης του. Η πστη στην αθανασα τς ψυχς αποτελε κι αυτ μια ψυχολογικ αναγκαιτητα. Η βση της βρσκεται στην τση κθε οργανισμο να ζσει σο το δυνατν περισστερο, να διαιωνσει την παρξη του. Η «αθανασα μσω το απογνου» φανεται πως εναι ολτελα ανεπαρκς για τον ανθρπινο ατομισμ. Εξλλου, ο μθος της αθανασας της ψυχς εναι αναγκαος για τη συντρηση ενς λλου μθου, του μθου της θεκς δικαιοσνης της δκαιης ανταπδοσης. Πρπει να υπρχει λλη ζω, που θα τιμωρηθε ο ρπαγας πλοσιος και θα αμειφθε ο φτωχς για την τιμιτητα του. τσι μνο μπορον «της γης οι κολασμνοι» να αντξουν την αθλιτητα τους, αρκομενοι σε μια μεταθαντια ικανοποηση. Αν δεν πστευαν σ' αυτν το μθο, η ζω τους θα ταν αβσταχτη. Και το χειρτερο, μπορε να τους κατβαινε στο μυαλ να βρουν ικανοποηση σ' αυτν τη γη.
     ταν μουν φηβος, αντρτης και αμφισβητας, θεωροσα υποχρωση μου να μεταδσω τα φτα της γνσης μου και το πνεμα του ορθολογισμο μου στους γονες μου, με αρκετ δογματικ τρπο πως θα μαντεετε. Σε μια συζτηση πο εχα κποτε με τη μητρα μου, της αμφισβτησα την παρξη της λλης ζως. -"Δηλαδ δεν υπρχει λλη ζω"; -"χι", της λω. -"Κι ταν πεθανουμε τι γινμαστε"; -"Χμα, σαν κι αυτ που πατομε"! Καθς γρφω αυτς τις γραμμς τη φρνω ολοζντανη στο μυαλ μου. -"Παναγα μου"! φναξε κι ανατρχιασε σγκορμη. Της ταν αβσταχτη η σκψη πως η ταλαιπωρημνη της ζω θα τελεωνε σ' αυτν τη γη, χωρς συνχεια.
Μου χρειαζτανε! Απ ττε δεν αμφισβτησα πια τις θρησκευτικς της πεποιθσεις, πργμα που μου εχε στοιχσει μχρι ττε μερικ βιβλα στη φωτι, κυρως Ντσε, (ο οποος ταν η αδυναμα μου στα γυμνασιακ μου χρνια) γιατ με εχαν κνει, λει, θεο.
     Απ εκενη τη στιγμ ρχισα να συνειδητοποι τη σημασα της αναγκαιτητας του μθου, σημασα που μπρεσα να διαπιστσω κι λλες φορς αργτερα, για λλους μθους, με τον διο δραματικ τρπο.
Υπρχει και να τρτο ερτημα, το διο σημαντικ με τα προηγομενα. Ποιο εναι το νημα της παρξης μας; Κποιος διανοητς (δεν θυμμαι ποιος) θεωροσε σαν την κρια ειδοποι διαφορ του ανθρπου απ τα ζα, το γεγονς ακριβς τι ο νθρωπος μπορε και θτει ερωτματα για το νημα της παρξς του.
     Οι μεγλες θρησκεες εχαν πντα τοιμη την απντηση: η εξμνηση της δξας του θεο, και, για πιο λακ γοστα, η κατκτηση του παραδεσου. Οι απαντσεις της θρησκεας μως δεν ικανοποιοσαν τα πολ εκλεπτυσμνα πνεματα, που κατφευγαν στη φιλοσοφα για να βρουν απντηση σ' αυτ το ερτημα. Η καλλιργεια τς αρετς (Σωκρτης), οι απολασεις τς ζως, ετε υλικς εναι αυτς ετε πνευματικς (Επικορειοι), η υπομονετικ διβαση απ' αυτ το κακοτρχαλο μονοπτι που λγεται ζω (Στωικο), εναι μερικς απ τις απαντσεις πο δθηκαν. Ο Σαρτρ λει τι το νημα της παρξς μας το κατακτομε εμες οι διοι με τις επιλογς πο κνουμε, και οι οποες πρπει να εναι σο το δυνατν πιο αυθεντικς (η ουσα πεται τς παρξης).
     Ο σκαρ Φρνκλ, νας απ τους εκπροσπους τς υπαρξιακς ψυχολογας, μιλει για τη νερωση το επιτυχημνου σαραντρη, ο οποος χει κατακτσει τα πντα, λεφτ, οικογνεια, παιδι κι εν τοτοις νιθει τη ζω του δεια, χωρς νημα. Θα συζητσουμε παρακτω κποια απ' αυτ τα νοματα και πς αναπτσσονται. Και για να το κατανοσουμε καλτερα, θα ξεκινσουμε απ τους πιο απλος οργανισμος, τους μονοκτταρους.
     Η συμπεριφορ των μονοκτταρων οργανισμν δεν εναι παρ απλς αντιδρσεις σε διφορα ερεθσματα. σο ανεβανουμε στην ιεραρχα των ζωντανν οργανισμν, βλπουμε τα ζα, κτω απ την πεση των βιολογικν τους ορμν και αναγκν, να αναπτσσουν μια περπλοκη συμπεριφορ σε σχση με να ερθισμα, πργμα που χει σαν αποτλεσμα την εκφρτιση μιας ορμς, την ικανοποηση μιας ανγκης.
     Συχν, μως, η επτευξη αυτς τς ικανοποησης προποθτει την επτευξη ενς λλου στχου. Για να φας, πρπει πρτα να βρεις χρματα για να αγορσεις το φαγητ σου. Το χρμα, απ ενδιμεσος στχος πο εναι αρχικ, αρχζει σιγ-σιγ κι αποκτ μιαν αυτονομα (κοινωνικ κνητρο), πο σε κποιες ακραες περιπτσεις (φιλαργυρα) αποτελε καθ' αυτ αυτοσκοπ, χωρς να συνδεται καθλου με τις ανγκες που υποτθεται πως δημιουργθηκε για να καλψει. Το «νημα της παρξης» του φιλργυρου εναι να μαζεει λεφτ. Τα κοινωνικ κνητρα (χρμα, δξα, δναμη, κ.λπ.), σε αντθεση με τα βιολογικ, δεν φανεται να γνωρζουν κορεσμ. σο περισστερα χρματα μαζεει ο φιλργυρος, τσο περισστερο αυξνει το πθος του για το χρμα. Κι η φιλοδοξα ενς ανθρπου εναι συχν απεριριστη.
     Μια βαθμδα πιο πρα απ τα κοινωνικ κνητρα βρσκονται τα κοινωνικ ιδανικ. Οι ενργειες του ανθρπου δεν χουν πια σαν στχο την κλυψη ατομικν αναγκν, ετε βιολογικς εναι αυτς ετε κοινωνικς, αλλ την υλοποηση αξιν και ιδανικν που δεν χουν ( χουν ελχιστη μνο) σχση με την ατομικ ευημερα και θεωρονται αντερα απ' αυτν. μως οι αξες και τα ιδανικ αυτ εναι προντα κοινωνικν διεργασιν κι χουν, σε τελευταα ανλυση, σχση με την ευημερα της κοιντητας. Ο αγνας για κοινωνικ ιδανικ, πως της ελευθερας, της δικαιοσνης, της δημοκρατας και του σοσιαλισμο, εναι αγνας για μια ττοια ευημερα. Ο αγνας για ττοια ιδανικ εναι πο δνει νημα στην παρξη μας, που μας κνει να νιθουμε τι η ζω αξζει να τη ζει κανες, στω και με ανικανοποητες τις ατομικς μας ανγκες. Γι' αυτ και τα ιδανικ αυτ ασκον μια τσο καταλυτικ επδραση πνω στον νθρωπο, οδηγντας τον σε μια τσο μεγλη αποδσμευση δυνμεων.
     Βλπουμε κοινωνες ν' αναπτσσονται ορμητικ κτω απ την επδραση ττοιων ιδανικν. Οι 'Αραβες, νεομυημνοι στον μωαμεθανισμ, γνωρζουν μια μεγλη ακμ μετ τα μσα της πρτης χιλιετηρδας. Οι Γλλοι, μετ τη γαλλικ επανσταση γιναν πρτη δναμη κι οι Ρσοι μετ τη σοσιαλιστικ τους επανσταση γιναν μια μεγλη δναμη και σμερα η Ρωσα εναι μια απ τις δο υπερδυνμεις.
     Τλος, δεν εναι τυχαο που πολλς ψυχασθνειες χαρακτηρζονται απ ναν παρμοιο ιδεαλισμ, που συνθως παρνει τη μορφ της ενασχλησης με τα θεα. Ο νθρωπος, βλποντας τους δεσμος του με το περιβλλον του να θραονται, τον εαυτ του ξεκρμαστο και τη ζω του χωρς περιεχμενο, καταφεγει στη μνιμη παρακαταθκη της θρησκεας, για ν' αντλσει απ εκει το νημα της παρξς του. Αυτς ο απεγνωσμνος ιδεαλισμς δεν εναι η αρρστια. Εναι μια σπασμωδικ προσπθεια να ξεφγει ο ασθενς απ' αυτν, και στη σπασμωδικτητ της μας αποκαλπτει, σαν σμπτωμα, το πρβλημα του ασθενος.
     Πρα απ τις παθολογικς περιπτσεις, υπρχει πργματι πρβλημα στη σημεριν κοινωνα. Ο νθρωπος σμερα νιθει την παρξη του κεν, χωρς νημα. Οι απμαχοι τς ζως, οι συνταξιοχοι, βλπουν τον εαυτ τους να μπανει στο περιθριο, χωρς πια καμι κοινωνικ προσφορ. Η κοινωνα μας προσπαθε να βρει τρπους στε να μπορε ο νθρωπος να ασχολεται δημιουργικ μχρι την τελευταα του πνο, να μη νιθει ξοφλημνος και βρος τς κοινωνας. μως το πρβλημα, πως επαμε και παραπνω, μπανει κυρως για τους μεσλικες, για τα τομα που χουν κατακτσει τους ατομικος τους στχους, που χουν πετχει σ' λες τους τις επιδιξεις κι η ζω τους, ντας χωρς κοινωνικ ενδιαφροντα κι ιδανικ, τους φανεται πως δεν χει καννα νημα. Εναι το πρβλημα του πετυχημνου σαραντρη αστο, που λει ο σκαρ Φρανκλ.
     Το πρβλημα τους δεν εναι ειδικ της ηλικας τους. Εναι γενικτερα κοινωνικ. Μια κοινωνα πο δεν μπορε να εμπνεσει στα μλη της ιδανικ και πστη στη ζω, εναι μια ρρωστη κοινωνα. Ο μηδενισμς εναι η φιλοσοφα της και η παρακμ η κατληξη της. σο για τα μλη της, θα οδηγονται στην απογοτευση, την αδρνεια και την παθητικτητα και, κποια απ' αυτ, ακμα και στην αυτοκτονα. Και αν μας επιτρπεται μια μεταφορ, θα λγαμε τι το νημα της ζως αποτελε το κασιμο. Χωρς αυτ το κασιμο, η ανθρπινη μηχαν θα αδρανοποιηθε και θα σκουρισει.
     Η νεολαα αντιμετωπζει το πρβλημα λιγτερο. Ο ιδεαλισμς της  εφηβεας που  συνοδεει  τον φηβο  και στα νεανικ του χρνια, δνει νημα στη ζω του, οδηγντας τον στην απασχληση με κοινωνικ ζητματα, θτοντας τις δυνμεις του, περισστερο λιγτερο, στην υπηρεσα του συνλου. Δεν εναι τυχαο που λες οι επαναστσεις γιναν απ νους ανθρπους.
     Ο νθρωπος περικλεει μσα του δυνμεις που πρπει να τις εκφρσει, μια ζωτικτητα που πρπει να εκδηλωθε. Η πιο συνηθισμνη κφραση του δυναμικο που διαθτει, εναι ο αγνας για την κλυψη των βιολογικν του αναγκν. Επειδ μως αυτς καλπτονται σχετικ εκολα, πρπει να ασχοληθε και με κτι λλο, πρπει να αναπτξει ενδιαφροντα που θα δσουν νημα στην παρξ του, στα οποα θα καταναλσει το περσσευμα της ενεργητικτητς του. ταν δεν τα καταφρνει, πσχει απ πλξη και ανα. Οι πλοσιοι, και μλιστα οι εισοδηματες, προσβλλονται πιο εκολα απ ανα, γιατ δεν χουν πια τι να επιθυμσουν. Οι φτωχο σκφτονται διαρκς τον επιοσιο κι επιπλον, οραματζονται μια καλτερη κοινωνα, στω και στους ουρανος.
     Ας μη ξεχνμε ακμη τι αυτο που αναρωτιονται για το νημα της ζως τους εναι αυτο που η ζω τους εναι χωρς νημα. Οι υγιες νθρωποι δεν αναρωτιονται γιατ ζουν, απλς χαρονται που ζουν. μως αν τους ρωτσετε, δεν θα δυσκολευτον καθλου να σας πουν τι νημα βρσκουν στη ζω τους: απ τις πια καθημερινς και συνηθισμνες επιδιξεις - να κνουν παιδι και να ζσουν ευτυχισμνοι - μχρι την επιδωξη των πιο υψηλν οραμτων και ιδανικν: ο αγνας για μια καλτερη κοινωνα, η επτευξη μιας προσωπικς τελεωσης, κ.λ.π.
     Χρειζεται πντοτε νας στχος, στον οποο να διοχετεει κανες την ενεργητικτητα του, και μια πστη σ' αυτν το στχο. ποιος τον διαθτει, η ζω του χει νημα. ποιος δεν τον διαθτει, ψχνει απεγνωσμνα να τον βρει, γιατ χωρς αυτν νιθει «παγιδευμνος» και δυστυχισμνος. πως επε κι ο Σολωμς, «Κλεσε μσα στην καρδι σου την Ελλδα – ,τι λλο- και θα νισεις να γεμζεις απ κθε εδους μεγαλεο».  Υπογραμμζουμε το « ,τι λλο», γιατ κποιοι χουν την τση να το παραλεπουν.

     (Γρφηκε το 1981, δημοσιετηκε το 1987 απ' τις Εκδσεις «Θυμρι».)
___________________________________________________________


                     3).      Φιλοσοφα & Επιστμες

    Πιο πριν υπρξε η θρησκεα. Η φιλοσοφα λθε μετ. Οι προποθσεις της παρξς τους ταν διαφορετικς: Ο νθρωπος, ζητντας βοηθος και συμπαρασττες στον αγνα για την επιβωση, επινησε τους θεος και την ιστορα τους. Μσα στα πλασια αυτς της ιστορας δωσε και τις πρτες απαντσεις στα ερωτηματικ που τον βασνιζαν, σχετικ με την παρξ του και την προλευσ του.
     Πρτοι οι ωνες φιλσοφοι κατ τον 6ο π.Χ. αινα, ρχισαν «δια το θαυμζειν» να φιλοσοφον. Τα πρτα ερωτματα που θεσαν ταν κοσμολογικο-οντολογικο χαρακτρα, τα οποα αποδσμευσαν μως απ τη θεολογα.
     Στους επμενους δο αινες, η προβληματικ της φιλοσοφας διευρνθηκε. Η ηθικ γνεται αντικεμενο φιλοσοφικς ρευνας με τη διδασκαλα του Σωκρτη για την αρετ, ο Πλτωνας ασχολεται με ζητματα που εμππτουν στην αρμοδιτητα της σημερινς κοινωνιολογας, εν ο Αριστοτλης δεν φησε τποτα με το οποο να μη ασχοληθε. Προβλματα φυσικς, βιολογας, αστρονομας εναι μσα στα ενδιαφροντα του...
     Ο Πυθαγρας αναφρεται σαν μεγλος φιλσοφος και μαθηματικς. Στα μαθηματικ ανκει η τιμ τι πρτα αυτ χειραφετθηκαν απ τη φιλοσοφα. νας μαθηματικς χρειζεται μνο να δυνατ μυαλ, και οι αρχαοι λληνες το εχαν, εν νας βιολγος χρειζεται επ πλον κι να μικροσκπιο, που οι αρχαοι λληνες δεν το εχαν.
     Με τα σημεριν επιστημονικ κριτρια, θα μποροσαμε να πομε πως οι αρχαοι φιλσοφοι, απαντντας σε ερωτματα χωρς να υπρχουν οι κατλληλες προποθσεις, αυθαιρετοσαν - αν δεν επρκειτο για μια υπροχη αυθαιρεσα. Γεγονς εναι τι σο διαμορφνονταν οι επ μρους προποθσεις για την ανπτυξη μιας επιστμης, οι φιλσοφοι υποχωροσαν. Δεν τους «πεφτε λγος». Το πεδο προβληματικς της φιλοσοφας περιορστηκε - και περιορζεται συνεχς. Οι επιστμες ρχονται να δσουν λο και πιο γκυρες απαντσεις. Ο Αριστοτλης διαβζεται σμερα κυρως για τα μεταφυσικ του - και χι για τα φυσικ του, μια και η φυσικ τον χει ξεπερσει στις απαντσεις του.
     Ο Πλτωνας ονειρευταν μια κοινωνα που θα κυβερνοσαν οι φιλσοφοι. Σμερα κυβερνον κατ βση οι οικονομολγοι. Μχρι και τον δκατο γδοο αινα ο λας βλεπε τους φιλοσφους του σαν την κοινωνικ πρωτοπορα. Τη σημαα κατ της φεουδαρχικς απολυταρχας την κρατοσαν ο Ρουσ και ο Βολταρος. Κι οι εγκυκλοπαιδιστς (Χλμπαχ, Ντιντερ, Ντ' Αλαμπρ κλπ.), ταν κατ βση φιλσοφοι και το νομα αυτ το πραν απ τη συγγραφ της περφημης εγκυκλοπαδειας.
     Σμερα οι νθρωποι που «εμπνουν» τους επανασττες εναι νας οικονομολγος, ο Κρλ Μαρξ και μια σειρ οικονομολγων και κοινωνιολγων, ερμηνευτν των γραφν του, εν οι θεωρητικο εκπρσωποι των οικολγων εναι νας βιολγος, ο Μπρυ Κμονερ, νας γεωπνος-μηχανικς, ο Ρεν Ντυμν, και νας μαθηματικς, ο Πιρ Σαμουλ. Ο Σαρτρ αποτελε σως την τελευταα εξαρεση φιλοσφου που επδρασε πνω σε πλατις μζες.
     Ββαια ο οικονομολγος Μαρξ ενπνευσε και μια φιλοσοφα, τον διαλεκτικ υλισμ. μως αυτ η φιλοσοφα αποτελε (για τον Μποχνσκι τουλχιστον) μια αγοραα και χυδαα φιλοσοφα (στα αγγλικ, η λξη vulgar, χυδαος, προρχεται απ την λατινικ λξη vulgus, που θα πει λας). Η σγχρονη φιλοσοφα, κθε τι το ευκολονητο για τις μζες το βλπει με καχυποψα, με αποτλεσμα να οδηγηθε στην εκζτηση και να γνει τρομερ δσπεπτη για τον μσο νθρωπο. τσι καταντει λο και περισστερο μια κλειστ υπθεση ελχιστων μυημνων.
     Κι ο πολς κσμος; Αφο η φιλοσοφα στο εξς περιορζεται στους λγους, αναλαμβνουν οι επιστμες να φιλοσοφσουν για τους πολλος. Ο νθρωπος πντα ενδιαφερταν να γνωρσει βασικος τομες της παρξης του: τον εαυτ του, την κοινωνα και τον κσμο. Αν παλι η φιλοσοφα ταν εκενη που κατ' εξοχν μποροσε να προσφρει απαντσεις σ' αυτος τους τομες, σμερα το ρλο αυτ χουν αναλβει οι επιστμες.
     Τα φιλοσοφικ βιβλα δεν ταν ποτ πρτα στις πωλσεις, εν εναι μονμως best sellers τα ργα του Φριντ, του 'Aντλερ και του Γιογκ, η «Εξλιξη Των Ειδν» του Δαρβνου, καθς και τα ργα του Κνραντ Λρεντς (ηθολγου) και των Ντσμοντ Μρρις και Λυαλ Γουτσον (βιολγοι). Οι εκλακευτικς επιστημονικς εκδσεις εναι πντα πρτες στις προτιμσεις του κοινο κι εκλακευτικ επιστημονικ ρθρα βρθουν στις σελδες των περιοδικν, εν τα φιλοσοφικ λμπουν δια της απουσας τους.
     Η φιλοσοφα σε αναδπλωση; Ναι, αν ορσουμε σαν φιλοσοφα την απασχληση κποιων διανοητν που «υψηπετον», καθς βλπουν την ανπτυξη των επιστημν να τους παραγκωνζει, προσελκοντας το ενδιαφρον του πολ κσμου. χι, αν θεωρσουμε τη φιλοσοφα σαν την προσπθεια να απαντηθον σημαντικ ερωτματα της ανθρπινης παρξης, ερωτματα που δεν μπορον ν' απαντηθον «επιστημονικ», δηλαδ τελεσδικα, αλλ που κθε φορ φωτζονται και πιο ολοκληρωμνα.
     Η φιλοσοφα λοιπν, αν τη θεωρσουμε απ' αυτ την σκοπι, βρσκεται σε μεγλη νοδο, μνο που χουν αλλξει οι φορες της. ταν ο Φριντ γρφει το «Ο Πολιτισμς Πηγ Δυστυχας» φιλοσοφε. Το διο και ο Κνραντ Λρεντς ταν γρφει το «Πσω Απ Τον Καθρφτη», που με τα δεδομνα της ηθολογας προσπαθε να στηρξει το Καντιαν α πριρι. «Η Εξλιξη Των Ειδν» του Δαρβνου δεν συγκλνισε μνο θεολογικς δοξασες, αλλ και φιλοσοφικς παραδοχς. Δεν εναι τυχαο που ο Ε. Brehier τον κατατσσει ανμεσα στους «μεγλους φιλοσφους» του. νας ορισμς θλει την φιλοσοφα σαν την «Επιστμη των Επιστημν», χι απλς με την ννοια τι τις υπερβανει, αλλ και με την ννοια τι στηρζεται πνω σ' αυτς.
     Πργματι κτι ττοιο συνβαινε μχρι πρσφατα. Οι εξελξεις της μηχανικς υποβλλουν τη θεωρα των αυτομτων στον Ντεκρτ, εν ο Μπρξον, με τη θεωρα του για την ζωικ ορμ, εναι ολοφνερα επηρεασμνος απ τη βιολογα. Σμερα μως οι φιλσοφοι προτιμον να μη χουν και πολλς δοσοληψες με τις επιστμες (με εξαρεση σως τους θετικιστς). Αφο λοιπν οι φιλσοφοι εγκαταλεπουν τις επιστμες, δεν μνει παρ οι επιστμονες να ασχοληθον με τη φιλοσοφα. Τους απασχολον και αυτος σημαντικ προβλματα του ανθρπου και της ζως κι επ πλον διαθτουν, σε σχση με τους φιλοσφους, δυο πλεονεκτματα: εναι πιο κατανοητο στο πλατ κοιν και οι προτσεις τους, καθς διαθτουν μεγαλτερη αποδεικτικτητα, μια και ξεκινον απ επιστημονικ δεδομνα, εναι πιο πειστικς.
     Φιλοσοφικ κεμενα, γνωστ μλιστα στον λληνα αναγνστη, χουν γρψει επιστμονες πως ο Ανστιν και ο Χιζεμπεργκ. μως οι κατ' εξοχν επιστμονες που φιλοσοφον κι χουν την προτμηση του κοινο εναι οι βιολγοι κι οι ψυχολγοι - σως γιατ το ενδιαφρον του κοινο χει επικεντρωθε σμερα στα προβλματα της ανθρπινης παρξης. Ακμη, οι επιστμες αυτς αποφανονται πνω σε ζητματα λλων επιστημν, και σε πολλς περιπτσεις σχηματζουν πολ επιτυχημνα υβρδια (π.χ. κοινωνιοψυχολογα). Ο Γεργιος Μουρλος, σαν υπτιτλο του ργου του «Θματα Αισθητικς & Φιλοσοφας Της Τχνης» βζει «Οι Βιολογικς & Ψυχολογικς Βσεις Των Καλν Τεχνν». Ο γρφων, να κεφλαιο του ργου του «Η Αναγκαιτητα Του Μθου» το τιτλοφορε «Οι Βιολογικς & Ψυχολογικς Βσεις Των Μεταφυσικν Ερωτημτων».
     Το τι αυτς οι επιστμες μποροσαν ν' αποφανονται πνω σε προβλματα που δεν ταν του χρου τους, κανε πιο επιτακτικ την ανγκη για διεπιστημονικ προσγγιση σε πολλ πεδα ρευνας. τσι αντ να βρισκμαστε σμερα μπροστ σε να φσμα διακεκριμνων επιστημν, βρισκμαστε μπροστ σε να δκτυο επιστημονικν κλδων, που σο πιο πολ πληθανουν, τσο πιο πολ αλληλοπλκονται. Το θμα της σχσης φιλοσοφας κι επιστμης δεν μπορε να εξαντληθε σε να σντομο ρθρο. Εδ απλς θξαμε κποιες βασικς του συνιστσες. Πριν κλεσουμε το ρθρο αυτ, καλ θα ταν, με τη μορφ παραδεγματος, να διατυπσουμε δυο προβλματα, με την ελπδα τι θα μποροσε να γνει κποιος διλογος ανμεσα σε φιλοσοφοντες βιολγους, σε φιλσοφους που χουν σε ξεχωριστ υπληψη τη βιολογα. Η ομορφι εναι μια αισθητικ κατηγορα - μως χι μνον αισθητικ. Εναι και βιολογικ κατηγορα, μνο που συνθως το ξεχνμε. 
     Ας προυμε δυο περιπτσεις ομορφις: Η μια εναι η ομορφι των ανθων. Τα πολχρωμα νθη εμφανζονται σε να ορισμνο στδιο εξλιξης του φυτικο κσμου. Ποιαν αξα επιβωσης χει να μορφο νθος για το φυτ; χουμε διαβσει την αντληψη πως τσι προσελκονται τα ντομα. Το νκταρ του νθους ββαια προσελκει διφορα ντομα (π.χ. μλισσες) μια κι αποτελε την τροφ τους και καθς κολλει η γρη στα πδια τους διευκολνεται η γονιμοποηση. μως η δια η ομορφι, σαν χρμα, σχμα οσμ, τι χρειζεται; Σαν «σμα» τι εδ βρσκεται νκταρ; Μα τον διο ρλο θα μποροσε να παξει και οποιοδποτε λλο σμα, χωρς να εναι αναγκαστικ ωραο. Η ομορφι λοιπν προσελκει σαν ττοια;
     Κι ας δομε τρα τη δετερη περπτωση, την ομορφι του λλου φλου. Γιατ μας λκουν κποιοι εκπρσωποι του λλου φλου περισστερο απ κποιους λλους; Μπως γιατ τσι αυξνονται οι πιθαντητες ν' αποκτσουμε πιο μορφα παιδι; Αυτ η απντηση απλς μεταθτει το πρβλημα: Και ποιος ο λγος ν' αποκτομε μορφα παιδι; Μπως γιατ εναι πιο υγι, πως υποστηρζουν ορισμνοι; μως κτι ττοιο οτε η καθημεριν εμπειρα το επιβεβαινει, οτε καμι στατιστικ. Εξλλου η υγεα εναι εκολα ανιχνεσιμη στη σωματικ κατσταση και διπλαση ενς ατμου, η οποα μλιστα αποτελε να δετερο κριτριο σεξουαλικς επιλογς.
     Μπως η ομορφι εναι νας στχος της φσης κι πως η φυσικ επιλογ λειτουργε προς την κατεθυνση μιας μεγαλτερης προσαρμοστικτητας, τσι κι η σεξουαλικ επιλογ λειτουργε στην κατεθυνση μιας μεγαλτερης ομορφις;
     Παρεμπιπτντως μπορομε να πομε τι σε σχση με τον σεξουαλικ σντροφο ασκονται δο διαφορετικς πισεις επιλογς, που συχν εναι αντικρουμενες: Το σεξουαλικ νστικτο (η δναμη της φσης) ωθε σ' να σεξουαλικ σντροφο, εν να ασθημα αυτοσυντρησης ωθε σ' ναν λλο, λιγτερο ωραο σως, αλλ με περισστερες εγγυσεις για μια ευτυχισμνη οικογενειακ ζω. Το ποια πεση επικρατε στο τλος εναι συνισταμνη πολλν παραγντων, στην περπτωση ββαια που οι δο πισεις επιλογς δεν οδηγον στο διο πρσωπο.
     νας εξισορροπητικς παργοντας εναι ο ρωτας, που εμπεριχει μεν τη σεξουαλικ λξη, αλλ την ξεπερνει ταυτχρονα, καθς εναι συνισταμνη και λλων παραγντων. Η αξα επιβωσης που διαθτει, πως και η σεξουαλικ ικανοποηση, που στον νθρωπο εναι σχεδν αποδεσμευμνη απ τον αναπαραγωγ, εναι η ενσχυση μιας μονογαμικς σχσης που θεωρεται αναγκαα για να μεγαλσει σωστ ο νος νθρωπος, ο οποος για να φτσει στην ωρμανση του πρπει να διανσει το να τρτο περπου της πιθανς διρκειας της ζως του, και χρειζεται τσι την προστασα των γονων του. Αυτ εναι και το κριο επιχερημα των ηθολγων που λνε «ναι» στα αντισυλληπτικ. 
     Προηγουμνως θσαμε δπλα στην προσαρμογ την ομορφι, σαν να ακμα «σκοπ» της φσης. μως εν η προσαρμογ χει μια ολοφνερη αξα επιβωσης, η ομορφι (στο εππεδο του εδους ββαια) δεν φανεται να χει καμι. Μπως λοιπν θα πρπει να την αναζητσουμε, πως κανε ο βιολγος εκενος με τα νθη; Η μπως η δια η ννοια της «αξας επιβωσης» εναι να πολιτιστικ παργωγο του δυτικο τρπου σκψης, δηλαδ του πολιτισμο μας, που ο νθρωπος σκπτεται πντα με ρους συμφροντος και απδοσης;
     Μπως η φση ωθε στη δημιουργα χι μνο πιο ανεπτυγμνων, αλλ και πιο μορφων ατμων; Μπως πρπει να θσουμε την ομορφι, σαν βιολογικ αξα, ιστιμη δπλα στην προσαρμογ; Αν ναι, ττε μπορομε να επιρρψουμε στην κοινωνα μας, δπλα στη μομφ της εκμεταλλευτικτητς της και τη μομφ τι παρεμποδζει την απρσκοπτη λειτουργα της σεξουαλικς επιλογς, που στο ζωικ κσμο γνεται περισστερο αβαστα και ομαλ. Μνο ο νθρωπος μπορε να αγορσει, να εκβισει και να βισει τον σεξουαλικ του σντροφο, το ζο ποτ.
      Το δετερο πρβλημα εναι το  εξς: ταν ξεσπει μια επιδημα, κποτε κοπζει. Γιατ; Μπως επειδ χει καταβλει δη λους τους εξασθενημνους οργανισμος κι χουν μενει οι πιο ισχυρο, προσφροντας τσι μια μεγλη υπηρεσα στην φυσικ επιλογ; Μπως η επαφ με τον μολυσματικ παργοντα ενεργοποιε το ανοσοποιητικ σστημα του οργανισμο, δημιουργντας αντισματα ,τι λλο; μπως το DΝΑ του μολυσματικο παργοντα (ετε μικρβιο εναι αυτ, ετε ις), με τις διαδοχικς διαιρσεις εκφυλζεται, με αποτλεσμα να αδυνατε αυτς πια να προσβλλει; Αν συμβανει κτι ττοιο, θα μποροσαμε ραγε να εξγουμε ανλογα συμπερσματα και για τον νθρωπο; θα μποροσαμε δηλαδ να πομε τι νας πολιτισμς παρακμζει, γιατ «κουρζονται» τα γονδια των μελν της κοινωνας που τον συντηρε;
     Μπορε να μας κατηγορσει κανες για αναγωγισμ (reductionism), τι απ παρατηρσεις στο ζωικ κσμο συνγουμε ανεπτρεπτα συμπερσματα για την ανθρπινη κοινωνα.
     Επιστημολογικ, μπορομε να πομε τι νας κποιος αναγωγισμς εναι σχεδν σε λες τις επιστμες αναπφευκτος. Η δια η ηθολογα εναι στο μξιμουμ αναγωγικ. Προφυλασσμαστε ωστσο απ' αυτν, με το να μη εμαστε μονομερες: στην προκειμνη περπτωση, θεωρντας να κποιο εκφυλισμ των γονιδων απλς σαν να παργοντα μνο, μσα σε πολλος λλους.
     Γενικς υποθσεις για την παρακμ ενς πολιτισμο δεν υπρχουν πολλς. Προσωπικ χω υπψη μου την αντληψη του Oswald Sprengler, που θεωρε τις κοινωνες σαν βιολογικος οργανισμος, που γεννιονται, ακμζουν, γερνον και πεθανουν, και την αντληψη του Νικλα Καλαποθαρκου, συντρφου στα μεταχουντικ χρνια, που συναρτ τη μετατπιση του πολιτισμο προς τα βρεια με μια σχετικ κθε φορ σπνι, που καθορζεται απ τις συγκεκριμνες γεωγραφικς συνθκες και το εππεδο ανπτυξης των παραγωγικν δυνμεων. Οι ιστορικο προτιμον μως να βρσκουν κθε φορ συγκεκριμνες αιτες (π.χ. για τους λληνες ταν ο κατακερματισμς τους, για τους Ρωμαους η δουλοκτησα και οι βρειοι βρβαροι κλπ.) αιτες μως που απ μνες τους σως δεν φτνουν, και που πολλς φορς αποτελον οι διες αποτλεσμα κποιων λλων βαθτερων αιτων.
     Για τις απαντσεις μπορον να υπρχουν πντα αμφιβολες, για τα ερωτματα καμι. Κι εδ θσαμε κποια ερωτματα, χι για να τα συζητσουμε διεξοδικ, αλλ σαν αφετηρες προβληματισμο, καθς και για να δεξουμε χαρακτηριστικ την αντληψη τι προβλματα που παλι χαρακτηρζονταν φιλοσοφικ, μπορον ν' αντιμετωπισθον και να μελετηθον καλτερα με διεπιστημονικς προσεγγσεις και με δνεια απ επιστημονικος κλδους κι χι στον αφηρημνο αιθρα μιας φιλοσοφικς θερησης.

  (Το ρθρο αυτ δημοσιετηκε στο Περισκπιο της Επιστμης τον Ιονιο του 1986, στο τεχος 86, σελ. 28-30).
____________________________________________________________

                   4).                 λη & Μορφ

     λοι γνωρζουμε την περφημη εξσωση του Ανστιν, Ε=mc2. H μζα ισοδυναμε μ' ενργεια. Η λη, εκτς απ ορατς γκος, αποτελε το υπστρωμα της ενργειας. Η ενργεια τρφεται με λη. Οι κθε εδους κασεις που υποππτουν στην ανθρπινη εμπειρα, χρειζονται την κασιμη λη για να συντελεσθον. Κι η ιδα της κασης, η φωτι, εναι που υποβλλει στον Ηρκλειτο την ιδα της κνησης, της συνεχος αλλαγς. Το πυρ το αεζωον που αποσβννυται μτρα. Υλικ σματα σε κνηση, αυτ εναι που αντιλαμβνεται καθημεριν η ρασ μας. Η κνηση εναι μορφ παρξης της λης, μας λγει ο νγκελς.
     μως κτι ξεχννε οι υλιστς, που οι ιδεαλιστς δεν κουρζονται να τους το θυμζουνε. Αυτ το κτι εναι η μορφ. Η μορφ εναι ο ειδικς τρπος με τον οποο η λη πφτει στην αντληψ μας. νας απ τους στχους αυτο του κειμνου εναι να αποκαταστσει την εντητα της κατακερματισμνης τριδας. λη-Κνηση-Μορφ. Ο κατακερματισμς αυτς, ιστορικ εκφρστηκε με τη μορφ της αντθεσης ανμεσα στον ιδεαλισμ και τον υλισμ, μια αντθεση που σμερα μπορε να αποδειχθε ξεπερασμνη. Το σπρμα της υπρβασης βρσκεται δη στον Αριστοτλη.
     Βιστηκαν αλθεια να τον αντιπαραθσουν στον Πλτωνα. Στον Πλατωνικ δυσμ της ιδας και της λης ο Αριστοτλης δεν τσσεται με τη μερι της λης, σε αντθεση με τον Πλτωνα που τχθηκε με τη μερι της ιδας. Απλοστατα τον δυσμ αυτ τον υπερβανει, αποδδοντας την ιδα, που στη δικ του ορολογα αποδδεται με τη λξη «μορφ», στην δια την λη. Ο υλισμς εξλλου μιλει για «μορφ οργνωσης» της λης.
     λη-κνηση-μορφ.
     Η τριδα αυτ βρσκεται αδισπαστη στην εντητα αυτ που ονομζουμε «ζωνταν οργανισμ». Τι εναι ο ζωντανς οργανισμς, αν χι μια μορφ που πραγματνεται μσω μιας λης, η οποα βρσκεται σε διαρκ κνηση; Και που η λη αποκτει να ξεχωριστ χαρακτρα, το οφελει στη μορφ. Τι εναι ο γκος του μαρμρου σε σχση με εκενη την υπροχη φιγορα της Αφροδτης της μλου; Τι εναι ο 'Αμλετ σε σχση με το προν αυτ της χαρτοβιομηχανας και της φωτοσνθεσης που λγεται «βιβλο»; το ηχητικ υλικ μπροστ στην Εντη συμφωνα του Μπετβεν; Τι μπορε να εναι η λη μπροστ στη μορφ, συμπεριλαμβανομνης και αυτς των ζωντανν οργανισμν; Και αν στη γλυπτικ και στη ζωγραφικ η λη παρουσιζεται ως περπου το αναπσπαστο υπστρωμα, το υπστρωμα αυτ φανεται λο και μικρτερης σημασας στη μουσικ, ελχιστα στη πεζογραφα, σχεδν καθλου στην ποηση, εν στην τχνη των ραψωδν, που δωσαν τσο θαυμσια ργα πως τα ομηρικ πη, φανεται να ελλεπει εντελς.
     Αν υπρχει μια τελικ αιτα στην ζωνταν λη, αυτ εναι η δημιουργα ωραων μορφν. Οι οργανισμο εξελσσονται. μως η εξλιξη αυτ τι στχο χει; Μπως την προσαρμογ, πως λγει ο Δαρβνος; Η φυσικ επιλογ πργματι φανεται να χει ως στχο τη διερυνση των προσαρμοστικν ικανοττων ενς εδους. μως τι προσαρμοστικ εξελικτικ στχο εξυπηρετε η ομορφι; Γιατ η βιολογικ λξη αφορ τους ωραιτερους εκπρσωπους του λλου φλου; Μπως γιατ διαθτουν μεγαλτερες προσαρμοστικς ικαντητες; Δεν υπρχει τποτα που να το αποδεικνει. Αντθετα υπρχει μια μφυτη τση του ανθρπου για την ομορφι, που ξεφεγει απ τα πλασια της χρησιμτητας, η οποα χρησιμτητα ως στοιχεο καλυτρευσης της ζως, δηλαδ ως στοιχεο προσαρμογς, αν και στα πρτα στδια της ανθρπινης εξλιξης την επικαλπτει (οι μαγικς εικνες, η διακσμηση, κ.λπ.) σμερα παρνει ολοκληρωτικ διαζγιο απ' αυτν.
     Η μορφ λοιπν, αυτ εναι που αναδεικνεται τελικ στην αγα Τριδα. Αν η λη εναι ο Θες και δημιουργς και η κνηση ο υις, ο λγος και σωτρας, η μορφ εναι το γιο Πνεμα, πραγματικ υλη, πνεμα. Η επιφοτηση του αγου Πνεματος δεν αποτελε παρ μια εκστασιακ κατσταση πως η μπνευση του καλλιτχνη. Ανλογη εναι και η μεταρσωση του θεατ - δκτη μπροστ στην ομορφι. Η υπρβαση της λης γνεται μνο μσω της εκπνευμτωσς της, της απσταξς της σε ομορφι, μσα στην καλλιτεχνικ εμπειρα. Κι η υπρβαση της υλικς πραγματικτητας συντελεται μσω της εμπειρας του μεταρσιωμνου δκτη.
     Η λη δεν εναι τποτα, η μορφ εναι το παν. Αυτ ηχε ως σκτος ιδεαλισμς, μως δεν εναι. Ο ιδεαλισμς δνει προτεραιτητα στη μορφ απναντι στην λη. Ο υλισμς δνει προτεραιτητα στην λη απναντι στη μορφ. μως το βασικ φιλοσοφικ ερτημα, τουλχιστον κατ την μαρξιστικ του διατπωση, μου φανεται ως παρεξγηση. Προτεραιτητα - ως προς τι; Αν πρκειται για χρονικ προτεραιτητα, σαφς προηγεται η λη. Αποτελε το υλικ υπστρωμα, και οι φυσικς της νομοτλειες (με καθοριστικ κατ τη γνμη μου την τση για μεγαλτερη συνθεττητα) εναι που «εκβιζουν» την ανδειξη των μορφν. Αν πρκειται μως για αξιολογικ προτεραιτητα (τουλχιστον μετ απ να ορισμνο σημεο εξλιξης της ανθρωπτητας και μετ), το προβδισμα το χει το πνεμα. Ακμη κι η χρυσ μσκα απ τον τφο των Ατρειδν δεν «αξζει» τσο ως γκος χρυσο, σο ως ργο τχνης.
     Η κυραρχη τση που παρατηρομε στην λη, πως αναφραμε πιο πριν, εναι η τση για μεγαλτερη συνθεττητα. Αυτ την τση μπορομε να την διακρνουμε: 
   Α. Στον σχηματισμ των αστρικν σωμτων με την συμπκνωση των νεφελωμτων. και...
   Β. Στην συνθεττητα του ατμου. Στις υψηλς θερμοκρασες τα υποατομικ σωματδια εναι ξχωρα, για να ενωθον σε τομα μλις οι θερμοκρασες κατεβον, στη συνχεια σε μρια, και ακολοθως στους μεγαλομοριακς οργανικς ενσεις, στους μονοκτταρους και πολυκτταρους οργανισμος, τις κοινωνικς ομδες των ζων (μυρμγκια, μλισσες) με επιστγασμα τις ανθρπινες κοιντητες και σμερα την ανθρπινη μεταμοντρνα κοινωνα, με την παγκοσμιοποηση χι μνο της οικονομας, αλλ και πολλν λλων τομων της ζως.
     Σε τι διαφρει το τομο ενς υδρογνου απ την περιγραφ του; Σ' ,τι κι η λη απ τη μορφ. Το τομο εναι να υλικ σωματδιο. Η περιγραφ του, η γραφικ του απεικνιση, εναι η μορφ του. Μ' αυτ την ννοια δνουμε να πολ ευρ περιεχμενο στη λξη «μορφ». Μορφ εναι ο τρπος με τον οποο αντιλαμβανμαστε την λη, οπτικ, ακουστικ, κ.λπ. Και επειδ οι αισθσεις μας χουν περιορισμνο αντιληπτικ ερος για gestalt, δηλαδ συνολικς, προσεγγσεις, στην ννοια της μορφς συμπεριλαμβνουμε και τις εννοιολογικς αναπαραστσεις της λης. Μ' αυτ τον πλατ ορισμ, η μορφ ενς ατμου εναι η λεκτικ περιγραφ του η αναπαρστασ του, το «μοντλο» του. Αυτ ββαια εναι μια διαμεσολαβημνη αντανακλαστικ μορφ, πως π.χ. μια περιγραφ της Αφροδτης της Μλου. Μνο που στην περπτωσ της η διαμεσολβηση αυτ μπορε να ελλεπει.
     Χρησιμοποησα να μη ορατ αντικεμενο πως εναι το τομο του υδρογνου για να δεξω καλτερα τη διαφορ υλικο υποστρματος και μορφς. Το υλικ υπστρωμα εναι καθαυτ, η μορφ εναι δι εαυτ. Το καθαυτ εναι το υλικ εκ του οποου εκπορεεται το δι εαυτ. Το δι εαυτ εναι η αντληψη που χουμε για το καθαυτ. Και η διχοτμηση αυτ πηγζει απ τη συνειδητοποησ μας για το περιορισμνο της αντιληπτικς μας ικαντητας. Το καθαυτ υπρχει μνο ως αφαρεση. Το καθαυτ εναι το καθαρ ον. ταν το συλλογιζμαστε, παει να εναι καθαυτ και γνεται δι εαυτ.
     Η συνειδητοποηση του καθαυτο ως δι εαυτ γνεται με διφορους τρπους. Καταρχν, μσω των αισθητηριακν μας μηχανισμν, των αισθσεν μας. Στη συνχεια μσω των διανοητικν μας ικανοττων, μσω της λογικς. Τα ργαν μας εναι η ννοια, η κρση, ο συλλογισμς. Οι μθοδο της διακρνονται σε δο κατηγορες:
  Α. ταν εξετζουν τα αντι-κεμενα (η παλα μπκε για να δεξουμε τι δεν ταυτζουμε τη λξη αντικεμενο με το πργμα) στη συνφει τους. χουμε την παραγωγ, την επαγωγ και την αναλογα.
  Β. ταν τα εξετζουν μεμονωμνα. χουμε ττε την ανλυση και τη σνθεση.
     Η σκψη μας εναι το δχτυ που ρχνουμε στα πργματα για να τα συλλβουμε, να τα λβουμε στο σνολ τους, χι απλ αισθητηριακ, εποπτικ. Ο βργχος του διχτυο εναι η ννοια, , πργμα που εναι το διο απ την ποψη που την εξετζουμε, η ιδα...
     Ο Πλτων υποθτει μιαν «ιδανικ» αντιστοιχα ανμεσα στα αντικεμενα και στην ιδα. Η αντιστοιχα αυτ, κατ την αντληψ του, αποτελε μια αντικειμενικ πραγματικτητα. Εν μως το καθαυτ ενς αντικειμνου εναι ενιαο, οι διφοροι λαο το αντιλαμβνονται διαφορετικ. Η πλατωνικ αντληψη για το χινι, τι αποτελε υλοποηση της ιδας του χιονιο, θα ξνιζε τους Εσκιμους, οι οποοι χουν 18 διαφορετικς λξεις για το χινι, ανλογα με τις  διφορες καταστσεις του. Στον εσκιμικο κσμο των ιδεν λοιπν δεν υπρχει μια ιδα για το χινι, αλλ 18 ιδες για 18 διαφορετικ χινια.
     Ακμη, στον κσμο των πρωτγονων Εσκιμων, δεν υπρχει η ιδα για το χρμα, υπρχουν μως να σωρ ιδες για τις διφορες μορφς δωρισμο, που ελλεπουν σε μας. Αν ο Πλτων δεν φανταζταν να ενιαο κσμο ιδεν απ που κθε λας αντλε σμφωνα με τις ανγκες του, θα πρπει να φανταστομε τσους κσμους ιδεν, σους και πολιτισμος. τσι λοιπν η «υλικτητα» της ιδας (ρεαλισμς με τη σημασα της σχολαστικς φιλοσοφας) πει περπατο, αφο προφανς δεν υπρχει κποιος ουρανς στον οποο να κατοικσει, αλλ κατοικε μσα στο κεφλι μας.
     Ας μας επιτραπε η ενργεια (κι η αναλογα) να στσουμε τον ιδεαλισμ του Πλτωνα στα πδια του. Δεν προρχονται τα πργματα απ τις ιδες, αλλ οι ιδες απ τα πργματα. Γιατ μως ο Πλτωνας οδηγθηκε σ' αυτ την αντιστροφ;
     Το μνο πργμα ελγξιμο (σε κποιο βαθμ ββαια) απ τον νθρωπο εναι οι παραστσεις του, οι ιδες του, οι ννοις του. Στον ρευστ και φευγαλο χαρακτρα της πραγματικτητας αντιπαρατθεται η διακριτικ καθαρτητ τους. Τα φθαρτ αντικεμενα του κσμου τοτου ρχονται και παρρχονται, και μνο οι ιδες μας γι αυτ φανεται να ανθστανται στη φθορ του χρνου. Και ο αντιληπτικς μηχανισμς του ανθρπου χρειζεται αυτ τη σταθερτητα. Τι λλο εξλλου εναι η γνση παρ η σλληψη του μνιμου μσα στο φευγαλο, του σταθερο μσα στο μεταβλητ, της μνιμης «ουσας» μπροστ στη μεταβλητ «λεπτομρεια»; Πριν την κινηματογραφικ, δυναμικ σλληψη της πραγματικτητας προαπαιτεται η στατικ σλληψη των επ μρους καρ.
     Ο κσμος που ζομε λοιπν εναι νας κσμος φαινομενικς, νας κσμος μορφν, νας κσμος «δι εαυτν». χι τι αρνομαστε την υλικτητ του. Απλς η υλικτητα αυτ εναι κτι το απροσπλαστο, πργμα που εκφρζεται στις διαφορετικς αντιλψεις που χουν οι νθρωποι γι αυτν. Αντιλψεις που συγκλνουν στο βαθμ που ο αντιληπτικς τους μηχανισμς, η ιστορα τους, οι ανγκες τους και οι ροι της παρξς τους συγκλνουν, και αποκλνουν αντστοιχα στο βαθμ που οι παραπνω παργοντες αποκλνουν. τσι η «πραγματικτητα», πως την εννοομε και την περιγρφουμε στα διφορα εγχειρδια, στην ουσα δεν εναι παρ μια «συναρεση» της αντικειμενικς πραγματικτητας και του μηχανισμο που την αντιλαμβνεται.
     Μια συναρεση που περιπλκεται απ δυο παργοντες. Ο πρτος παργοντας εναι η δυναμικ φση της πραγματικτητας και του αντιληπτικο μηχανισμο. Η πραγματικτητα συνεχς μεταβλλεται, το διο και ο μηχανισμς που την αντιλαμβνεται, ρα και η αντανκλασ της συνεχς τροποποιεται. Ο δετερος εναι τι ο αντιληπτικς μηχανισμς εναι μηχανισμς ενς δρντος υποκειμνου που μετασχηματζει συνεχς την πραγματικτητα στη βση της αντληψης που χει γι αυτν και των αναγκν του. Με μια διαφορετικ διατπωση θα λγαμε τι συντελεται μια συνεχς ανδραση (feed back) ανμεσ τους, τα αποτελσματα της οποας εναι συνρτηση της ταχτητας και της ακρβειας των εισδων και των εξδων.
     Μπως αυτ σημανει τι δεν μπορομε να γνωρσουμε την αλθεια;
     Η λογικ του «λα τποτα» μλλον δεν χει σχση σε ζητματα γνωσιοθεωρας. Η γνση της πραγματικτητας γνεται προσεγγιστικ. Οι προτσεις μας για την πραγματικτητα εναι εν μρει μνο αληθες. μλλον εναι αληθες υπ ρους, συνθως πιο περιοριστικος απ τι φανταζμαστε οι διοι. Αυτ εναι ιδιατερα εμφανς στα ζητματα της ψυχολογας. Οι αντιθσεις των σχολν δεν σημανουν τι κποια σχολ εναι σωστ και οι υπλοιπες λαθεμνες. Εκφρζουν απλοστατα τη μερικτητα των προσεγγσεων, το γεγονς τι περικλεουν σπρματα αλθειας, αλλ χι λη την αλθεια. Στην κλινικ πραγματικτητα μπορε να χουν θεραπευτικ αποτελσματα, μως χι σε κθε κλινικ περπτωση. Κποιες μλιστα σχολς εναι πιο αποτελεσματικς στη θεραπεα κποιων συμπτωμτων απ κποιες λλες. τσι ο εκλεκτισμς, κυρως ανμεσα σε τσεις της διας σχολς, κερδζει συνεχς δαφος.
     Γιατ λοιπν η πεισματικ εμμον σε ορισμνες αντιλψεις, που στην πολιτικ εκδοχ ονομζονται δογματισμς; Οι αντιλψεις χουν συνπειες δρσης, αυτ πρτος το δδαξε ο Πραγματισμς. φτασε μλιστα στην ακραα συνπεια αυτς της αντληψης, να εξαρτ την αλθεια απ τα θετικ μη αποτελσματα της δρσης στην οποα οδηγε. Κθε αμφιταλντευση ως προς την ορθτητα μιας αλθειας σημανει μειωμνο ενθουσιασμ στη δρση. Μπορε οι θεο να χουν σταματσει να μας στλνουν τις εντολς τους, μως εμες τις αντιλψεις μας για τους τρπους δρσης τις αντιμετωπζουμε περπου ως θεκς εντολς, δηλαδ ιερ και απαραβαστα θσφατα. Την raison d' etre (λγο παρξης) μας την εξαρτομε απ την ορθτητα των αντιλψεν μας. Οι ανατροπς προσφιλν ιδεν μας, με πρτη και καλτερη την κατρρευση της Ουτοπας, συνιστ μια μεγλη υπαρξιακ κρση, που ξεπερν τα ρια της απλς απογοτευσης.
     Για να ξαναγυρσουμε στο θμα μας, την πραγματικτητα την αντιλαμβανμαστε στη βση των μορφν που σχηματζουμε στο γνωστικ μας ργανο γι αυτν. Μορφς που, πως επαμε, δεν εναι η πραγματικτητα, αλλ προρχονται απ’ αυτν. Μορφς που εναι τα εδωλα αυτς της πραγματικτητας πνω σε να καθρφτη, λιγτερο περισστερο παραμορφωμνα.
     Αντιμετωπζοντας τη μεταφορ αυτ απ την ποψη του γενετικο της χαρακτρα, θα λγαμε πως υπρχει εδ μια αντιστροφ σε σχση με την Πλατωνικ θεωρα την Χεγκελιαν διαλεκτικ. Η πραγματικτητα γενν τα εδωλ της, τις ιδες που χουμε γι' αυτν κι χι οι ιδες την πραγματικτητα (σε τελευταα ανλυση, θα προσθσει ο νγκελς). Και τσι, μ' αυτ τη συλλογιστικ επανερχμαστε στο αινιο πρβλημα υλισμο-ιδεαλισμο, φωτζοντς το μως με να καινοριο φως. Αποδεχμενοι την γενετικ, οντολογικ προτεραιτητα του υλισμο, δνουμε μφαση στην αξιολογικ προτεραιτητα του ιδεαλισμο, μφαση που γνεται ιδιατερα προφανς αν αποβλψουμε στην κορυφ της πυραμδας των μορφν, τις καλλιτεχνικς μορφς, οι οποες παρ το υλικ υπστρωμ τους, φανεται να το αγνοον.
     ταν βλπει κανες την Αφροδτη της Μλου δεν σκφτεται το υλικ υπστρωμ της, το μρμαρο, οτε ταν ακοει την 9η συμφωνα του Μπετβεν τις ηχητικς συχντητες. Οι διπλοτυπικς αντιγραφικς ιδιτητες της τχνης εναι που την κνουν να ξεπερν το υλικ υπστρωμ της. Και αν οι αντιγραφικς μορφς τχνης (γλυπτικ, ζωγραφικ) φανονται αξεχριστες απ το υλικ υπβαθρ τους, γιατ κθε αντγραφο εναι τελικ αντγραφο, δεν συμβανει το διο και με τις διπλοτυπικς. Ο 'Αμλετ εται σε χαρτδετη κδοση ετε σε πολυτελ, εναι ο διος 'Αμλετ. Και καμι παρστασ του δεν μπορε να χαρακτηριστε ως καλτερη στο σνολο των πραγματοποιημνων και δυνητικν παραστσεν του, μια και αυτς εναι δυνητικ πειρες. να ργο διπλοτυπικς τχνης, πως εναι να λογοτεχνικ μουσικ ργο, με τη γννησ του αυτονομεται εντελς απ κθε υλικ υπστρωμα.
     Στην αμσως καττερη κατηγορα μορφν, απ την ποψη της εξρτησς τους απ το υλικ υπστρωμα, εναι τα μοντλα. Εδ η γενετικ σχση με την πραγματικτητα εναι προφανς. μως και εδ το υλικ υπστρωμα παζει εντελς επικουρικ ρλο, πργμα που εναι ιδιατερα εμφανς στα μαθηματικ μοντλα. Απ κποιες απψεις μλιστα, και τις ννοιες θα μποροσαμε να τις χαρακτηρσουμε μοντλα. Η ννοια «αεροπλνο» σε σχση με να μοντλο αεροπλνου διαφρει ως προς το τι η ννοια αναλεται σε να σνολο λλων εννοιν που η ανγνωσ τους εναι γραμμικ και μονδρομη μσα στο χρο, εν να υλικ μοντλο εναι μια τρισδιστατη αναπαρσταση που η ανγνωσ της διαφρει σο διαφρει η ανγνωση της Αφροδτης της Μλου απ τον 'Αμλετ. Η κατανηση της πραγματικτητας κερδζει σε πολλς περιπτσεις περισστερο μσω ττοιων μοντλων, μαθηματικν αναπαραστατικν, δισδιστατων τρισδιστατων, παρ μσω λεκτικν αναπαραστσεων.
     Στην παρακτω βαθμδα της ιεραρχας των μορφν (πντα απ την ποψη της εξρτησς τους απ το υλικ υπστρωμα) εναι οι μορφς της ζωντανς λης. Σε πρτη ματι, οι μορφς της ζωντανς λης φανονται εξσου εξαρτημνες απ το υλικ τους υπστρωμα με τις μορφς της ανργανης λης. να βουν ταν διαβρωθε με τις χιλιετες παει να εναι βουν, πως και να ποτμι ταν στερψουν οι πηγς του παει να εναι ποτμι. Και νας ζωντανς οργανισμς, ταν σταματσουν οι μεταβολικς λειτουργες που συντελονται μσα του, αποσυντθεται. Η μορφ χνεται ανεπιστρεπτ.
     χι εντελς.
     Η μορφ, τουλχιστον στη γενικευμνη μορφ του εδους, αναδημιουργεται. Το μυστικ βρσκεται στον αναδιπλασιασμ του DNA, δηλαδ στην αναπαραγωγ. Πριν πεθνει νας οργανισμς αφνει απογνους, οι οποοι μλιστα του μοιζουν, περισστερο λιγτερο και προσωπικ.
     Τι εναι λοιπν νας ζωντανς οργανισμς, νας νθρωπος; χι ββαια να θροισμα νερο, νθρακα και ιχνοστοιχεων. Αυτ που εναι ο νθρωπος, τα ξεπερν. Ο νθρωπος δεν εναι το υλικ υπστρωμ του. Κατ περπτωση εναι η μορφ του, οι λειτουργες του, η δρση του. λα αυτ (αξιολογικ) υπερβανουν το υλικ υπστρωμα, το οποο απ τον νθρωπο, σον αφορ αρκετος απ τους λλους ζωντανος οργανισμος, αξιολογεται συνθως στη βση της θερμιδικς και πρωτενικς τους απδοσης, δηλαδ της διατροφικς τους αξας, απλ της βιομζας τους.
     Με βση την παραπνω συλλογιστικ μπορομε να αξιολογσουμε την σγκλιση των δο τσο ανμοιων κατ τα λλα πνευμτων, του Πλτωνα και του Αριστοτλη. Οι Πλατωνικς ιδες βρσκουν την αντιστοιχα τους στις αριστοτελικς μορφς (οι ακριβες σχσεις τους με το υλικ τους υπστρωμα δεν χουν και τση σημασα, σο η αξιολογικ προτεραιτητ τους). Την ανθρπινη νηση την ενδιαφρουν οι ιδες και οι μορφς. Η λη αποτελε τον ταπειν τους υπηρτη (Αριστοτλης) το δημιοργημ τους (Πλτων).
     Οι μορφς λοιπν βρσκονται στην κορυφ της αξιολογικς ιεραρχας του ανθρπου. μως πς αποτιμνται; Δο εναι οι κριες παρμετροι. Η μια εναι η αισθητικ παρμετρος. Η λλη εναι η οικονομικ. Στη βση της οικονομικς παραμτρου δεν βρσκεται τσο η ενσωματωμνη εργασα πως θα θελε ο Μαρξ σο η σπνις και η παλαιτητα. να αγγεο του 5ου αινα π.χ. αξζει περισστερο απ τι να σγχρονο γλυπτ, ακμη και φτασμνου καλλιτχνη. να εργαλεο παλαιολιθικς εποχς, ακμη περισστερο. Τλος ο πνακας ακμη και του πιο μτριου καλλιτχνη αξζει περισστερο απ τι νας τμος του 'Αμλετ στη βιβλιοθκη μας. Σε αισθητικ μως εππεδο, η αξα ασφαλς αντιστρφεται.
     Η παλαιτητα προσδδει σπνια και το ανεπανληπτο γνεται πιο εμφανς. Τρα που η περα ως μουσικ φρμα χει εγκαταλειφθε, ξεθβονται μτριες περες ατλαντων συνθετν. Οι φιλλογοι εναι χαρακτηριστικο εκπρσωποι αυτο του εδους τυμβωρυχας. Σπνια βιβλα και χειργραφα, εντελς μτριας λογοτεχνικς αξας, κατ τα λλα κερδζουν τον ανυπκριτο θαυμασμ τους και το μγιστο του ενδιαφροντς τους.
     Η λειτουργα ενς ζωντανο οργανισμο πς πρπει να αποτιμηθε, ως λη ως μορφ; Οπωσδποτε εδρζεται κι αυτ σ' να υλικ υπστρωμα, μως το ξεπερν. Το ξεπερν μως πς; πως η μορφ ενς καλλιτεχνματος, πως ο χαρτοκπτης στο μυαλ του τεχντη, κατ το παρδειγμα του Σαρτρ; Ο Σαρτρ χρησιμοποιε το παρδειγμα του χαρτοκπτη για να αποδεξει τι, προκειμνου για τον νθρωπο, η ουσα πεται της παρξς του, αντθετα απ τι συμβανει με τον χαρτοκπτη, που η ουσα του, η οποα δεν εναι λλη απ την λειτουργα του, προηγεται της παρξς του.
     Εδ δεν μας ενδιαφρει μως η προβληματικ του Σαρτρ. Μας ενδιαφρει το τι αποδδει να μη υλικ χαρακτρα στην ουσα, αφο μπορε και εδρζεται ως κτι το αφηρημνο στο μυαλ του τεχντη, και που η ουσα αυτ, σχεδν απλυτα στο παρδειγμα του χαρτοκπτη, δεν εναι παρ η λειτουργα της κοπς του χαρτιο.
     Με τον διο τρπο και η λειτουργα ενς ζωντανο οργανισμο ξεπερν το υλικ υπστρωμα. Μπορε να συλληφθε στο μυαλ ενς βιολγου, χι πως το υλικ υπστρωμα, πως συμβανει με κθε υλικ αντικεμενο, αλλ ως να σστημα κινσεων και μεταβολν.
     Το ξεπερν μως και με να δετερο τρπο: μπορε και επαναλαμβνεται, χρησιμοποιντας το απειροελχιστο λης που αποτελον τα υλικ ενς σπερματοζωαρου και ενς ωαρου. Η μορφ τρφεται με λη ( ενργεια, που αποτελε την λλη της ψη). Η ανωτερτητ της φανεται απ την επιλεκτικτητα του υλικο υποστρματος. Δεν μπορε κθε υλικ να αποτελσει τη βση μιας αντερης μορφς. Και χι χωρς να υποστε κποια επεξεργασα. Το μρμαρο μσω της γλυφδας του καλλιτχνη, τα θρεπτικ συστατικ μσω του μεταβολισμο.
     Να φτιξουμε και εμες την αγα Τριδα μας, πως οι Ευαγγελιστς κι ο Χγκελ: λη, Λειτουργα, Μορφ. Η λη εναι η Θση, το δεδομνο. Η Λειτουργα, ως κνηση, εναι η Αντθεση, καθς αρει την λη απ την ακινησα της. Η μορφ εναι η Σνθεση, ως προν της επενργειας της κνησης πνω στην λη. Αν στη θση της Μορφς βλουμε την Ιδα, εν πολλος συννυμ της, ξαναβρσκουμε πλι τη διαλεκτικ του Χγκελ με το κεφλι κτω, που με τσο κπο την εχε στσει ο Μαρξ στα πδια της.
     Με μια διαφορ: για τον Χγκελ η Ιδα ταν μια causa efficiens (πρωταρχικ αιτα), εν για μας εναι μια causa finalis (τελικ αιτα).
     Ο Μαρξ, προσπαθντας να αποκαταστσει τη γενετικ σχση ανμεσα στην λη και τη μορφ, υποτιμ συνεχς τη μορφ. Οι επγονο του πεσαν στην παγδα. Η υλικ βση καθορζει το κοινωνικ εποικοδμημα, την κοινωνικ, πολιτικ και διανοητικ ζω. Η παρεξγηση αποδεχθηκε μεγλη, και λγοι πρσεξαν τα συμπληρωματικ λγια του γκελς, που την εχε γκαιρα αντιληφθε, «σε τελευταα ανλυση».
     πως επαμε και πριν, απ κποια ποψη η διαμχη υλισμο-ιδεαλισμο φανεται ως παρεξγηση. λοι θαυμζουν τα πνευματικ δημιουργματα του ανθρπου που εναι καλλιτεχνικς μορφς νες, ασλληπτες δημιουργες. να μως απ τα «εδωλα» για τα οποα μλησε ο Μπηκον οδγησε στην παρεξγηση τι οι αντερες, πνευματικς μορφς, οι ιδες, αποτελον την γενετικ αρχ της λης. Μια παρεξγηση που ξεκινει φιλοσοφικ απ τον Πλτωνα και φτνει μχρι τον Χγκελ. Οι ρζες της μως βρσκονται πιο πσω.
     Το εδωλο αυτ θα μποροσε να το διατυπσει ο Μπηκον ως την προκατληψη τι το καττερο προρχεται απ το αντερο. Η λη δηλαδ προρχεται απ την ιδα. , στη γλσσα της θρησκεας, ο υλικς κσμος, αν δεν εναι δημιοργημα, βρσκεται μως στο λεος μιας πνευματικς αρχς, του Θεο. Οι υλιστς, προκειμνου να αποκαταστσουν τη σωστ γενετικ σχση, κατφεραν να πετξουν μαζ με το νερ της μπανιρας και το μωρ. Χαρακτηριστικ συνπεια υπρξε στην μαρξιστικ θεωρα της τχνης το προβδισμα του περιεχομνου απναντι στη μορφ, η οποα υποτιμται ως κτι παργωγο και δευτερεον.
     ννοια, ιδα, μορφ, μοντλο, δομ, λειτουργα, βρσκονται στον διο παραδειγματικ ξονα. Οι ιδες, τα μοντλα, οι δομς, οι λειτουργες, αποτελον σε τελευταα ανλυση αφαιρσεις του συγκεκριμνου της υλικς πραγματικτητας, αφαιρσεις που προποθτουν το αντιληπτικ υποκεμενο, το «αφαιρετικ» υποκεμενο, τον νθρωπο. Ακμη κι νας ζωγραφικς πνακας δεν εναι παρ μια αφαρεση, η οπτικ εντπωση στην οποα αποβλπει ο ζωγρφος, εν τα υλικ της σνθεσς του, οι μπογις, κ.λπ. ελχιστα ενδιαφρουν, αποτελντας αντικεμενο μελτης των ειδικν. Η μορφ εναι η «αφαρεση» του κτω απ την επιφνεια.
     Με την παραπνω συλλογιστικ ανογουμε μια καινορια πρτα στον αγνωστικισμ (, απ μια λλη ποψη, ο αγνωστικισμς ρχεται να φωτσει απ μια διαφορετικ οπτικ γωνα τη συλλογιστικ μας). Σε τελευταα ανλυση, αυτ που «ξρουμε» για την υλικ πραγματικτητα δεν εναι παρ οι αφαιρσεις μας γι αυτν. Και χι απ αδυναμα. Πραγματικ, οι αφαιρσεις μας μας αφορον περισστερο, γιατ στην ουσα πρκειται για γενικεσεις. Η ννοια δνδρο εναι ταυτχρονα αφαρεση και γενκευση. Τα κατηγορομενα εναι τα θρασματα της πραγματικτητας, που μας επιτρπουν να την ανασυστσουμε σε να περιορισμνο αριθμ μοντλων-εννοιν στο μυαλ μας.
     Παρνοντας υπ' ψη τα βασικ χαρακτηριστικ της ννοιας του μοντλου, και χι τσο την εφαρμογ του, μπορομε να την επεκτενουμε ακμη περισστερο. Αν θα μποροσαμε να ορσουμε το μοντλο ως κτι που απεικονζει την πραγματικτητα, και χι αναγκαστικ μια δισδιστατη τρισδιστατη κατασκευ, θα περιλαμβναμε σ' αυτ τις ννοιες και τις κοσμοθεωρες. Η κοσμοθεωρα σε τελευταα ανλυση δεν αποτελε παρ να ερμηνευτικ μοντλο της πραγματικτητας.
     Οι ννοιες κι οι κοσμοθεωρες αποτελον μοντλα αντιληπτικ και ερμηνευτικ. Στις ννοιες μως, εξαιτας της σχετικ γενικς ομοφωνας ως προς το περιεχμεν τους και εξαιτας του τι κθε ννοια καταλαμβνει μια «φωλε» στο συνεχς της πραγματικτητας, βαρανει περισστερο το αντιληπτικ σκλος, εν στις κοσμοθεωρες, εξαιτας του τι αναφρονται στην πραγματικτητα ως σνολο, βαρανει περισστερο το ερμηνευτικ σκλος. Για τον ουδτερο παρατηρητ κθε κοσμοθεωρα αποτελε μια εκδοχ της πραγματικτητας. Για τον πιστ της μως, εναι η πραγματικτητα.
     Το τι η κοσμοθεωρα δεν εναι παρ μια μορφ αντληψης της πραγματικτητας φανεται και απ το τι μιλμε για «κομψς» θεωρες, χαρακτηρισμς που στην κυριολεκτικ του σημασα αναφρεται στην εμφνιση, δηλαδ στη μορφ.
     Συνοψζοντας, η μορφ εναι η αντιληπτικ δισταση της λης. Ως αισθητικ-καλλιτεχνικ προν μως την υπερβανει.
     Θα κλεσουμε χι μ' να συμπρασμα, αλλ μ' να προκλητικ ερτημα για τους βιολγους, που συνοψζει λη τη μεταφυσικ της ανθρπινης παρξης: ποια εναι η αξα επιβωσης της ομορφις; Γιατ δηλαδ να χρησιμοποιεται ως κριτριο επιλογς; Πιο απλ: γιατ μας αρσει η ομορφι; Μπορομε να δσουμε μια απντηση σ' αυτ το ερτημα χωρς να ταυτολογσουμε;

                                       ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Ζαν Πωλ Σαρτρ,  «Ο Υπαρξισμς Εναι Ανθρωπισμς», Αθνα 1967, Αρσενδης.
Bertrand Russel, "History Οf Τhe Western Philosophy", London 1961, Allen & Unwin.
Τζημς Χντφιλντ, "Ψυχολογα & Ψυχικ Υγεα", Αθνα 1991, Θυμρι. (εκδ. το 1991 εναι σε δικ μου μετφραση που γινε το 1981).
Ουλλιαμ Τζημς, "Πραγματισμς", Αθνα, Αναγνωστδης.
Ουμπρτο κο, "Θεωρα Σημειωτικς", Αθνα 1988, Γνση. (Γρφηκε κπου το 1988 και δημοσιετηκε στην Γεραπετρτικη Αππειρα, τ. 31, Φεβρουριος-Μρτιος 1999, σελ. 34-38).

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers