-

Dali &

-


-








.

--.


.

./.

 
 

.  

Commedia Dell Arte:

Εισαγωγ

     Η ιταλικ αυτοσχδια κωμωδα γεννθηκε Ιταλα στα χρνια της Αναγννησης, μσα του 16ου αι. και το εδος αυτ εναι 2πλ πολτιμο γιατ αφ' ενς ταν η 1η σχολ επαγγελματιν ηθοποιν κι αφετρου το αυτοσχδιο παξιμο, που λτρωνε τον ηθοποι απ κθε λογς κεμενο τοιμο απ πριν κι αποστηθισμνο, μας παρουσιζεται σα γεγονς μοναδικ στην ιστορα του ευρωπακο θετρου. H Κομντια Ντελλ' ρτε θ' αποτελσει τη κυριτερη ψυχαγωγα της Ευρπης και στηρζεται στους λεγμενους τπους, που γεννθηκαν αυθρμητα, ταν οι λακο θεατρνοι των διφορων πλεων της Ιταλας (Βενετα, Μπργκαμο, Μπολνια, Νπολι) επινοσανε τη στολ, τη μσκα, τις κινσεις και τον τρπο ομιλας τους.
     Ο τπος παραμνει βασικ ο διος με το πρασμα του χρνου, υλοποησε μως διαφορετικ κφραση ως προς την αρχικ ιδα και δχτηκε πολλαπλς αποχρσεις και παραλλαγς. Το κοστομι του εξελσσεται μες στο χρνο, τα χωρατ του προσαρμζονται στον τπο κι η φων του κθε τπου, πως κι οι ατκες του, συνδονται μεσα με τον ερμηνευτ θεατρνο. Αποκτ συνεχς αδλφια και ξαδλφια σ' λλους θισους και πλεις. Ο ηθοποις εναι ο μοναδικς συνθτης της παρστασης κι ο επαγγελματισμς των κωμικν εναι υψηλτατος. Οι θασοι εναι πλανδιοι κι οι ηθοποιο στνανε το πατρι τους στις πλατεες των χωριν στις αυλς των αρχοντικν, με μοναδικ σκηνικ μια ζωγραφιστ κουρτνα!


Ονομασα

     Η Κομντια Ντελλ' ρτε χει πολλς ονομασες στα ιταλικ -καθς εναι τπος προλευσς της- που εναι μεσα συνυφασμνες με βασικ της γνωρσματα: ετε προσδιορζουνε τους ηθοποιος/μπουφνους ετε τα μσα υποκριτικς. Παλιτερες ονομασες τανε Commedia all’ improvviso (κωμωδα αυτοσχεδιασμο), Commedia buffonesca (κωμωδα μπουφνων), commedia di maschere (κωμωδα με μσκες), commedia degli Zanni (κωμωδα των Τζννι/υπηρετν) και commedia a soggetto, σως ο πιο διαδεδομνος και χαρακτηριστικς ρος μετ το παγκοσμως γνωστ ντελ ρτε, που σημανει κωμωδα με θμα. νθισε δε, στην Ιταλα απ τον 16ο μχρι τον 18o αι. (1550-1770) και διαδθηκε ευρως στην Ευρπη κι ιδιατερα στη Γαλλα, που γινε γνωστ με το νομα Comédie Italienne.
     Η ονομασα εμφανζεται 1η φορ σε γραπτ κεμενο στη 3πρακτη κωμωδα του Κρλο Γκολντνι Το Κωμικ Θατρο (Il teatro comico, 1750), μικρ δοκμιο για τη κωμωδα, εδος μετακωμωδας και πραγματεας, μ' αναφορς στον Αριστοτλη και τον ελλιπ ορισμ του εδους και στους Γλλους που θριαμβεσανε με τη κωμωδα τον περασμνο αινα. Στο ργο αυτ ο Γκολντνι παρουσιζει τη δικ μθοδο και τη δικ του κωμωδα και μχεται τον παλι, αυτοσχεδιαστικ, χωρς κεμενο, τρπο. Η Πλατσντα, πριμαντνα του θισου των κωμικν, εναι αυτ που αναφρει τον ρο στη 2η σκην της 1ης πρξης: "Αν κνουμε κομντιες ντελ ρτε, θλουμε να περνμε καλ".
     Δεν εναι σγουρο μως πως δεν χει ξαναχρησιμοποιηθε ως το 1750 ο ρος αυτς, στω προφορικ και πως πρκειται για νεολογισμ κι επινησ του, αν μη τι λλο εξαιτας του τρπου με τον οποο εμφανζεται στα λγια της: δεν προξενε καμμαν κπληξη στο συνομιλητ της Ορτσιο, που δεχνει να τονε κατανοε απλυτα, εν η δια τονε χρησιμοποιε χωρς καμμα διευκρνιση, πργμα που υποδηλνει πως εναι κατανοητς κι ενδεχομνως γνριμος. Ο Γκολντνι πντως χρησιμοποιε τον ρο στον πληθυντικ, καταδεικνοντας ν ιδιατερο εδος κωμωδας που χρησιμοποιε μσκες κι εναι αντθετο με τις κωμωδες χαρακτρων που προβλλει η δικ του μεταρρθμιση.


Ορισμς και νεωτερικ στοιχεα

     Τ ακριβς μως σημανει Κομντια ντελ ρτε; χει σχση με τη τχνη κι εν γνει με τον καλλιτεχνικ χαρακτρα του εδους, μεταφρζοντας τη σημεριν ννοια της ιταλικς λξης arte; Ο ρος χει ερμηνευτε ποικιλλοτρπως, αλλ σε καμμα περπτωση δεν σημανει καλλιτεχνικ κωμωδα τχνης. Η ευρτερη σημασα της λξης εναι δεξιοτεχνα, ιδιατερη ικαντητα να εκτελες οποιαδποτε δραστηριτητα. Θα μποροσε κανες να μετονομσει τη Κομντια ντελ ρτε σε Κωμωδα Δεξιοτεχνας (Commedia della bravura), συνδοντς την μεσα με τη δυναττητα θεατρικς δημιουργας, δχως τον περιορισμ της σκηνικς, σχολαστικς μεταφορς ενς θεατρικο κειμνου.
     Ο Molinari μας πληροφορε πως "σχεδν με βεβαιτητα αυτς ο ρος, αρχικ, σμαινε απλ επγγελμα" με βση τη μεσαιωνικ κι αναγεννησιακ της σημασα. Πργματι, στο Μεσαωνα και στη νετερη εποχ η λξη Arti δειχνε λες τις δραστηριτητες του ανθρπου και συνεπαγωγικ προσδιριζε τα σωματεα των εμπρων, των βιοτεχνν κι εν γνει λων σων ασκοσαν την δια δραστηριτητα. λες αυτς οι δραστηριτητες χωρζονταν σε 2 βασικς κατηγορες, ανλογα με τη σπουδαιτητα του επαγγλματος: γιατρο, φαρμακοποιο κ.. ανκανε στις arti maggiori, εν τεχντες στις arti minori.

     Κομντια ντελ' ρτε σημανει λοιπν, το θεατρικ εδος της αυτοσχεδιαστικς κωμωδας που συγκροτεται απ επαγγελματες με ιδιατερες ικαντητες, που απαρτζουν να σνολο, να εδος μικρο σωματεου, πως εναι ο θασος. Αυτ η οργνωση θετρου με εξειδικευμνους ηθοποιος που διακρνονται για τις πολυσχιδες δεξιτητς τους, εναι ν απλυτα καινοφανς στοιχεο στην ιστορα του θετρου των νετερων χρνων. Το νεωτερικ στοιχεο της Κομντια δεν χει να κνει με την παρξη επαγγελματιν ηθοποιν, μολοντι οι ερμηνευτς του θρησκευτικο θετρου στο Μεσαωνα και του λγιου θετρου της Αναγννησης ταν απλ ιερες και λγιοι κι εν γνει ερασιτχνες ηθοποιο που παζανε στις αυλς των πριγκπων και στις Ακαδημες. Αυτ γιατ στο επγγελμα του ηθοποιο με την ευρτερην ννοια, ανκουνε κι οι σαλτιμπγκοι/ζογκλρ, που τανε τρπον τιν επαγγελματες του θεματος.
     Σημαντικ εναι επσης, τι στη Βενετα, στις αρχς του 16ου αι., υπρχαν ηθοποιο επαγγελματες ημι-επαγγελματες που παζανε σντομες κωμικς πρξεις, πως κι ολκληρες κωμωδες, σε αθουσες ειδικ διαμορφωμνες γι' αυτ και μλιστα με εισιτριο. Οι 1ες μνεες για πλανδιους ηθοποιος που δνουνε παραστσεις στις αυλς των πριγκπων για γμους, γεννσεις λλα σημαντικ γεγοντα της ζως των ευγενν, αλλ και στα αποκριτικα πανηγρια και τις λακς γιορτς, ανρχονται στα μσα του 16ου αι. Πρκειται για το απλοστερο θατρο του κσμου: να πατρι, μουσικ κι νας Ζνι/μπουφνος/κωμικς που διασκεδζει τον κσμο. Ο αρχικς πυρνας της Κομντια σαν κωμωδας με μσκες εντοπζεται εκολα στο κωμικ ντουτο του Τζννι και του Πανταλνε, δηλαδ του υπηρτη απ το Μπργκαμο και του βενετσινου κυρου, χρη στο περφημο 3στιχο του κωμωδιογρφου Grazzini Anton Francesco (1503-1584), του επονομαζμενου il Lasca, γρω στο 1559: (
Υποκρινμενοι τους Μπεργκαμσκο και Βενετσινο): Πηγανουμε σ' λα τα μρη και το επγγελμ μας εναι να παζουμε κωμωδες.



     Η λογοτεχνικ αυτ μαρτυρα δεχνει πως α) ο Πανταλνε κι ο Τζννι εναι απ τις πιο παλις και βασικς μσκες της Κομντια, β) υπρχει να εδος επαγγελματικς θεατρικς ομδας, αποτελομενης απ 2 κωμικος που περιπλανιονται δνοντας παραστσεις και γ) οι παραστσεις αυτς εναι ασφαλς μικρς κωμικς σκηνς/σκετς, δεδομνου τι το δραματικ εδος της αναγεννησιακς λγιας κωμωδας χει λλα χαρακτηριστικ και περισστερους ηθοποιος. Η παρξη, συνπαρξη και περιπλνηση 2 επαγγελματιν κωμικν δεν συνιστ αληθιν θασο, αφο για να παξει κανες κωμωδα, χρειζονται τουλχιστον 6-7 πρσωπα, με βση την αναγεννησιακ λγια κωμωδα, με τους 2 γρους, τους 2 υπηρτες και τους 2 ερωτευμνους. Το νεωτερικ στοιχεο συνεπς δεν εναι οι ηθοποιο αυτο καθαυτο, αλλ το εδος της οργνωσης των ηθοποιν της Κομντια, δηλαδ η συγκρτηση των θισων, που για 1η φορ προσλαμβνουν επαγγελματικ και μνιμο χαρακτρα.

Γννησ της

     Υπρχει μια μυθικ χρονολογα που σηματοδοτε τη γννηση της Κομντια και την ναρξη του ιταλικο επαγγελματικο θετρου: 15 Φεβρουαρου 1545. Αυτν ακριβς τη μρα ο συμβολαιογρφος Vincenzo Fortuna απ' τη Πντοβα συνταξε μια συμβολαιογραφικ πρξη/συμβλαιο με θμα την δρυση μιας fraternal compagnia (αδελφικ συντροφι/ομδα), αποτελομενης απ 7 ντρες μ' επικεφαλς τον Σερ Μαφο, τον επονομαζμενο Τζανν. Πρκειται για την ιδρυτικ πρξη του 1ου ιταλικο θισου (Compagnia di Ser Maphio), που σκοπ εχε να παζει τις κωμωδες του αρχηγο της, πηγανοντας απ τον να τπο στον λλο (recitar dele sue comedie di loco in loco), απ' το Πσχα του 1545 ως το Καρναβλι του 1546. Πρκειται για δημιουργα αληθινς εταιρεας, με κοιν συμφροντα και με προβλεπμενες ποινς για κθε εδους παραβαση: να εδος καταστατικο που ρυθμζει απ οικονομικ κι απ επαγγελματικ ποψη, τις σχσεις 8 ανθρπων, που δεν εναι γνωστο οτε ως κωμωδιογρφοι, οτε ως ηθοποιο, οτε ως θεατρνοι της εποχς. Εδ αναφορικ, τα ονματα των 8 ιδρυτικν μελν του θισου:

Maffeo del Re (Ser Maphio), επονομαζμενος Zanin
Vincenzo da Venezia
Francesco de la Lira
Geronimo da San Luca
Giandomenico Rizzo επονομαζμενος Rizzo
Giovanni da Treviso
Tofano de Bastian
Francesco Moschini



     Υπρχει κτι πρωτγνωρο σ' αυτ το συμβλαιο: Αυτο οι 7 ντρες, πιθανν λοι οικογενειρχες και με παιδι, που το δχως λλο ζοσαν απ τη δικ τους τμια εργασα, συμφωνον να τα αφσουν λα και να κνουν επγγελμα που μχρι κενη τη στιγμ δεν ταν επγγελμα, πιθαντατα εξελσσοντας, επισημοποιντας και καθιστντας μνιμο ,τι συνβαινε στη Βενετα, περιστασιακ κι ανεπσημα. Σμφωνα με συμβολαιογραφικς πρξεις που βρσκονται πλον στ' αρχεα της Πντοβα, παρ την αρχικ του στχευση για σταθερτητα και μακροημρευση (περιγρφεται στο πρτο αυτ γραπτ τεκμριο της δρυσς του), ο θασος ανανενεται το 1546, διαλεται το 1549 κι αναδημιουργεται σε σντομο χρονικ διστημα, στις 7 Νομβρη, προτο μεταβε στη Ρμη για να παξει κωμωδες, (far comedie). Αξζει να σημειωθε πως επ’ ευκαιρα του εορτασμο της Παγκσμιας Ημρας της Κομντια ντελ ρτε, 25 Φλεβρη 2015 (εναι η δια μρα σναψης του 1ου συμβολαου) τα Κρατικ Αρχεα της Πντοβα παρουσισανε 1η φορ στο κοιν λ' αυτ τα τεκμρια.

Καταγωγ της

     Σμφωνα με ορισμνους μελετητς, η Κομντια ντελ ρτε κατγεται απ τους αρχαιοελληνικος μμους απ τις φρσες του Λτσιο και της Καμπανα, που εμφανιστκανε πριν απ τις κωμωδες του Πλατου στη ρωμακ γραμματεα. χει παρατηρηθε τι οι 4 τποι των fabulae atellanae, ο Pappus, ο Maccus, ο Bucco κι ο Dossenus μοιζουνε σε μεγλο βαθμ με τα τυποποιημνα χαρακτηριστικ ορισμνων προσπων της Κομντια. Ακμη κι η ονομασα zanni, χει θεωρηθε παραφθορ του λατινικο sannio, του κωμικο τρελο δηλαδ της Ατελλανς φρσας. Μολοντι η φρσα αυτ της Ατλλα παρουσιζει τη καινοτομα των αποκρυσταλλωμνων προσωπεων κι ονομτων, εναι δσκολο ωστσο να αποδειχθε μεση καταγωγ και προλευση της Κομντια ντελ ρτε απ τους τπους της ρωμακς αυτς φρσας, λαμβνοντας υπψη τι διαμεσολαβον σχεδν 2000 χρνια: Η Κομντια ντελ ρτε μπορε να οφελει πολλ σε προγενστερες μορφς φρσας. Μην χοντας μως κποιαν απτν μαρτυρα, εναι αδνατο να πομε με βεβαιτητα πως υπρχει μεση επδραση της μιας θεατρικς μορφς πνω στην λλη. Στερετυποι πρωταγωνιστς εξλλου υπρξανε σ' λα τα εδη, στις φρσες και στις κωμωδες, πως στην αττικ κωμωδα και στους Φλακες της Μεγλης Ελλδας. Αυτ συμβανει ακριβς γιατ η τυποποηση και τα κωδικοποιημνα τεχνσματα αποτελονε βασικ παργοντα παραγωγς γλιου κι ενσχυσης του κωμικο στοιχεου.
     Πντως, εναι πιο πιθαν οι σταθερο τποι/μσκες της, να 'χουν προλθει απ τους σαλτιμπγκους και τους διφορους αφηγητς ιστοριν, γελωτοποιος, που στα πανηγρια και στις λακς γιορτς στηναν να μικρ πατρι κι ετε λγανε σκετς ετε ιστορες, συνοδεοντας το λγο με μιμικ για τη καλλτερη ερμηνεα των διαφρων προσπων. Εναι δσκολο, ωστσο, να προσδιοριστε πτε ακριβς οι σαλτιμπγκοι κι οι αφηγητς παψαν να διασκεδζουν το κοιν τους και μετατραπκανε σε βασικ στοιχεα του ιταλικο λακο πολιτισμο, προσλαμβνοντας την ψη και το ρλο των προσπων της Κομντια. Πιθαντατα αυτ συνβη ταν συνειδητοποισανε την επιτυχα των μιμομενων διαλγων και του σωματικο θετρου κι παψαν να δουλεουν μνοι, σχηματζοντας μικρς ομδες ετε μεταξ τους ετε με τη συμμετοχ των οικογενειν τους.



     Εν τλει, χοντας στο νου τα 2 βασικ στοιχεα της Κομντια, τον αυτοσχεδιασμ και τις μσκες, που συνυφανονται με την παρξη στερετυπων χαρακτρων, μπορομε εκολα να ανιχνεσουμε στοιχεα τους σ' εμβρυακ μορφ, σε πολλ προγενστερα εδη λακς κωμωδας και λακο θεματος, χωρς να μπορομε να πομε σγουρα για την μεση σχση τους. Π.χ., η Κομντια θα μποροσε να συνδεθε με τις φρσες του στερου Μεσαωνα, που αναπτχθηκαν με ιδιατερη επιτυχα στο 1ο μισ του 16ου αι. κι εχαν ευρ κοιν. με το Ruzzante, το θεατρικ πρσωπο του συγγραφα ντζελο Μπολκο, που εμφανζεται ως σταθερς τπος στις κωμωδες του κι ενσαρκνει τον γκρινιρη, ακμη και με τον θεατρικ συγγραφα Αντρα Κλμο, που παιζε ρλο γροντα σε πολλ ργα του και παρουσιζει αρκετ κοιν στοιχεα με τον Πανταλνε. Πολλ στοιχεα μιμικς κι αυτοσχεδιασμο μπορον να χουνε μεταλαμπαδευτε στη Κομντια απ τους δη καταξιωμνους Βενετσινους κωμικος Cherea και Zuan Polo, που παζανε σε κωμικ σκετς δη στις αρχς του 16ου αι. Το σγουρο εναι πντως τι σ' να κυραρχο εδος θετρου, πως εναι πλον η Κομντια απ το 1550, χουνε συρρεσει πολλ στοιχεα απ τη λακ κι απ τη λγια θεατρικ παρδοση, αφο στο θατρο της Αναγννησης τα γραπτ ργα εχανε προηγηθε χρονικ σε σχση με το αυτοσχεδιαστικ σενριο.

Θασοι, δομ & διαχεριση

     Απ τους πιο παλιος θισους Ιταλν κωμικν εναι του Drusiano Martinelli, που, αφο πγε πρτα στη Γαλλα, το 1577 εντοπζεται στην Αγγλα, στην αυλ της βασλισσας Ελισβετ Α'. Ο 1ος μως πιο ονομαστς, εναι του Alberto Naselli, του επονομαζμενου (απ το ρλο του) Zan Ganassa, που χι μνον παιξε σε διφορες ιταλικς πλεις πως Μντοβα και Φερρρα, αλλ και σ' ευρωπακς χρες πως Ισπανα (στην αυλ του Φιλππου ΙΙ), Γαλλα, Γερμανα κι Αγγλα. Τη περοδο της μγιστης ακμς της Κομντια, 1570-1610, οι θασοι αποκτσαν ονομασες που προσομοαζαν με τους ττλους των Ακαδημιν. Ο 1 φημισμνος θασος εναι οι Gelosi (Ζηλωτς), ιδρθηκε στη Φλωρεντα λγο πριν το 1580 και σχηματστηκε απ τη συννωση 2 λλων, των Confidenti (μπιστοι) και των Comici Uniti (Ενωμνοι κωμικο), με θιασρχες τους Φραντσσκο Αντρενι και τη γυνακα του Ιζαμπλα. λα τα ενλικα μλη των οικογενειν που συμμετεχανε στο θασο πινανε τους κριους ρλους, εν οι υπλοιποι τις δευτερεουσες καλλιτεχνικς αρμοδιτητες. Απ το 1680 και μετ εν γνει, ο αριθμς των μελν αυξθηκε κι οι θασοι εχαν επικεφαλς συνθως αντργυνο. Πντως ο αριθμς των κωμικν ποικλλει ανλογα τη σπουδαιτητα και την επιτυχα, κυμανεται δε, σε 5-25.
     Λγω της σημαντικς απχησης κι ακτινοβολας των κωμικν, οι θασοι αποκτονε και τους μαικνες-προσττες τους, που 'ναι διφοροι ρχοντες των πλεων: οι Μδικοι της Φλωρεντας, οι Ντ' στε της Φερρρα, οι Γκοντζγκα της Μντοβα, οι Κορνρο της Βενετας, οι Φαρνζε της Πρμα. τσι, το 1599, με την υποστριξη και τις ευχς του δοκα της Μντοβα δημιουργθηκε ο θασος του Αρλεκνου, με τον Τριστνο Μαρτινλλι (1556-1630) στον ομνυμο ρλο. Ο θασος αυτς ονομστηκε στη συνχεια Accesi (Αναμμνοι) κι ταν απ τους πιο γνωστος της Ιταλας. Μλιστα ο Μαρτινλλι ταν ο 1ος δισημο Αρλεκνο κι ο Ερρκος Δ' τον κλεσε να παξει στο θατρο του Palais Bourgogne στο Παρσι, απευθνοντς του επσημη πρσκληση: "Αρλεκνε, χοντας φτσει ως εμνα η φμη η δικ σας αλλ και του εξαρετου θισου κωμικν που 'χετε στην Ιταλα, θα επιθυμοσα να σας καλσω στο βασλει μου".



     νας λλος θασος που κατκτησε χι μνο την Ιταλα αλλ και τη Γαλλα (οι Ιταλο κωμικο εχαν αποκτσει το δικαωμα της γαλλικς ιθαγνειας) εναι αυτς που διηθυνε ο γιος του Φραντσσκο και της Ιζαμπλα Αντρενι, ο Τζαμπατστα, που ταν μορφωμνος πως κι οι γονες του κι γραφε κωμωδες και τραγωδες. Ο θασς του πρε το νομα Fedeli (Πιστο) και το 1612 κλθηκε απ τη Μαρα των Μεδκων να παξει στο Παρσι, που παρμεινε μχρι το 1618. Επστρεψε στην Ιταλα που παιξε στο Μιλνο και στη Βενετα και ξαναπγε λλες 2 φορς στο Παρσι.
     Ιδιατερα σημανουσα για την εξπλωση της φμης της Κομντια και την επικρτησ της στην Ευρπη, εναι η εξλιξη στον τρπο διαχερισης των θισων. Οι πρτοι θασοι μπορον να παρομοιαστον με εδος ανεξρτητου συνεταιρισμο που πουλ το προν του (το θαμα) περιφερμενο σε διφορες ιταλικς πλεις ετε στις πλατεες στνοντας απλοκς εξδρες/πλατφρμες, προσδοκντας τις προσφορς των θεατν, ετε σε αθουσες που νοκιαζε, με το κοιν να πληρνει εισιτριο.
     Η τερστια επιτυχα των Ιταλν και του νου αυτο θεατρικο εδους οδγησε τη Κομντια στις πριγκηπικς αυλς κι δωσε τλος στην αρχικ ανεξαρτησα τους. Οι Ιταλο ρχοντες των διαφρων δουκτων σκφτηκαν να διαχειριστον οι διοι τους καλλτερους θισους της εποχς και να τους πληρνουνε κρατντας τους στις αυλς και δημιουργντας αυλικος θισους σε μνιμη βση για να τους διασκεδζουνε σε κθε ευκαιρα εορτασμο (γμους, βαφτσια, υποδοχ ξνων αρχντων, κ.λπ.). Οι πργκηπες της Μντοβα μπορον απ αυτ την ποψη να θεωρηθον οι πιο πετυχημνοι ιμπρεσσριοι/παραγωγο που 'χε ποτ η Κομντια, το διστημα 1590-1630.



     Πργματι, κθε φορ που η αυλ της Γαλλας θελε να παρακολουθσει καλος Ιταλος κωμικος να παζουν, πρεπε ν' απευθνεται στο δοκα της Μντοβα και να του ζητ να στλνει το θασ του. Φυσικ δεν ταν εκολες οτ' απλς οι διαπραγματεσεις μεταξ Γαλλας και Μντοβα, αφο πρεπε να γρψει στον Ιταλ δοκα ο διος ο Γλλος βασιλις κι χι απλς υπουργς. Οι βασικο πργκηπες-προσττες των Ιταλν κωμικν εναι οι Γκοντζγκα της Μντοβα, οι στε της Μντενα κι οι Φαρνζε της Πρμα, που μετατρψανε τους αυτνομους Ζηλωτς, τους Αναμμνους και τους μπιστους σε δουκικος θισους, χρηματοδοτομενους απ τους πργκηπες, που αποφσιζαν για τη τχη τους και για τις περιοδεες που θα 'καναν ετε στην Ιταλα ετε στο εξωτερικ. Οι μικρτεροι και λιγτερο σημαντικο θασοι διατηροσανε την αυτονομα τους κι επιβωναν με σημαντικς δυσκολες.

     Η φμη κι η τχνη των Ιταλν, περννε τα σνορα της Ιταλας δη απ το 2ο μισ του 16ου αι. και το 1570 διασκεδζουνε τον Κρολο IX, την Ιταλδα μητρα του, Αικατερνη των Μεδκων και τους αυλικος του παλατιο. Η Αικατερνη των Μεδκων υποδχεται στη 2η πατρδα της τους κωμικος και τους υποστηρζει, συμβλλοντας καρια στην εξπλωση της Κομντια και στην επικρτησ της στη Γαλλα, που γινε να σχεδν εθνικ θαμα κι επιβωσε ακμη και μετ την εξφνισ της στην Ιταλα, στω και για λγο.
     Για την επιτυχ μεταλαμπδευση της Κομντια στη γειτονικ χρα (χωρς να παραβλπουμε Αυστρα κι Ισπανα) κι αυτ γιατ το γαλλικ θατρο, εκτς απ λγες εξαιρσεις, τανε κατ βσην ακμη θρησκευτικ στα τλη του 16ου αι. και τα παλι μεσαιωνικ Μυστρια κι οι Ηθολογες εχανε κουρσει τους θεατς, παρ τη κλασσικιστικ μορφ τους. Επσης, η ιταλικ γλσσα δεν εναι εντελς γνωστη κι αρκετο Γλλοι μπορονε πλον να παρακολουθσουν ιταλικ κωμωδα.
Πντως, προς τα τλη του 18ου αι. οι Ιταλο δοκες εγκατλειψαν αυτ την ελχιστα πριγκηπικ ασχολα του ιμπρεσσριου των θισων, που 'χεν ωστσο αναμφισβτητα διπλωματικ οφλη και συνβαλε σε πολιτισμικ επικοινωνα μεταξ των μεγαλτερων ευρωπακν αυλν.


Η τχη της στη Γαλλα

     Οι Ιταλο κωμικο λοιπν, ταξιδεουνε σ' λλες χρες, καθιστντας γνωστ το θεατρικ εδος κι αποτελονε βασικ ψυχαγωγα και πηγ γλιου των ευγενν και βασιλων της Γαλλας. Αξζει συνεπς να αναφερθε κανες εκτενστερα στους σπουδαιτερους απ' αυτος, που με τη τχνη και την ακτινοβολα τους επιδρσανε στην εξλιξη του γαλλικο (κι χι μνο) θετρου. Το 1571, επ βασιλεας του Καρλου IX, θριμβευσε ο Alberto Ganassa, εκγαλλστηκε κι γινε Genasse. Σημαντικο εκπρσωποι εναι κι ο Φλαμνιο Σκλα, που διευθνει τους μπιστους και τονε καλε να παξει στο Παρσι ο διδοχος του Κρολου, Ερρκος Γ', που τον χει δει να παζει στη Βενετα.
     Ιδιατερα σημαντικς εναι ο θασος του Giuseppe Bianchi, που παιζε τον Capitano Spezzaferro, επισκφτηκε δις το Παρσι, το 1639 και το 1645, κι παιξε στο Hôtel de Bourgogne μχρι το 1647 1648. Ο θασος αυτς ξεχρισε χρη στον ηθοποι Τιμπριο Φιορλλι, που απκτησε τερστια φμη, δημιοργησε το ρλο του Σκαραμος (στα γαλλικ Scaramouche) κι υπρξε σαν δσκαλος του Μολιρου, αφο συγκατοικσανε στο διο θατρο αρκετ χρνια (Petit Bourbon). Εξσου σημαντικ μλη του θισου αυτο εναι η Γκαμπριλλα Λοκατλλι, η Μπριτζτα Μπινκι, ο Ντομνικο Λοκατλλι, ο Τζολιο Γκαμπριλλι κ..

     Σημαντικς παργοντας στην επιτυχ πρσληψη της Κομντια στη Γαλλα εναι το ανβασμα των παραστσεων στα ιταλικ, που χαραν μεγλης εκτμησης μχρι το 1668, ταν οι Ιταλο κωμικο πψαν να παζουν αποκλειστικ στη γλσσα τους, αφο το γαλλικ κοιν εχε αρχσει πλον να μη τους καταλαβανει. Αυτ συνβη διτι με το γμο του Λουδοβκου ΙΔ' με την πριγκπισσα του βασιλικο οκου της Ισπανας, γινε μδα στη Γαλλα η ισπανικ γλσσα. τσι, οι Ιταλο κωμικο, πως οι εγκατεστημνοι στο Παρσι Francesco και Caterina Biancolelli, παιδι του Domenico Biancolelli, ο συγγραφας πολλν κωμωδιν Evaristo Gherardi, αλλ κι ο Angelo Costantini, γνωστς για τον τπο του Mezzetino (Μπριγκλα), παζανε πτε στην ιταλικ και πτε στη γαλλικ γλσσα.
     Η Κομντια χει πλον ριζσει στη Γαλλα κι χει παγιωθε ως βασικ κωμικ θαμα και κυραρχο ψυχαγωγικ στοιχεο της βασιλικς αυλς, ταν το 1697 η θρησκληπτη Μαντμ ντε Μαιντενν (Madame de Maintenon), τελευταα ερωμνη του Λουδοβκου ΙΔ', εκδικει βαια απ τις αθουσες του Hôtel de Bourgogne τον Σκαραμος, τον Μεζετν και τα υπλοιπα μλη του θισου, θεωρντας τι μια κωμωδα που ανβασαν εχε κακεντρεχες υπαινιγμος για το πρσωπ της. Τους απαγρεψε να παζουνε στο Παρσι κι τσι οι Ιταλο κωμικο καταφγανε στη γαλλικ επαρχα μχρι το 1716, ταν πθανε ο βασιλις λιος κι επστρεψαν στο Παρσι, δνοντας τη 1η τους παρσταση στις 18 Μη του διου τους, καλεσμνοι του αντιβασιλα, Δοκα της Ορλενης. Παραμενανε στη γαλλικ πρωτεουσα μχρι το 1729 και μετ απ σντομο ταξδι στην Ιταλα, επιστρψανε το 1731.
     Το ρεπερτριο ωστσο των Ιταλν κωμικν δεν τανε πλον ιταλικ, εχε μεταμορφωθε εξ ολοκλρου σε γαλλικ και τα μνα ιταλικ στοιχεα που 'χε κρατσει, ταν οι περφημες μσκες/τποι. Μ' λες τις μεταμορφσεις και προσαρμογς που υπστη, η Κομντια εχε δεσπσει στην ιταλικ και γαλλικ σκην για 2 ολκερους αινες (1550-1800), μχρις του δσει τη θση της στην ιδιοφυα του Γκολντνι, αρχς 18ου αι. κι αναδυθε μια να ιταλικ κωμωδα, αποδεσμευμνη, απ κλασσικιστικ πρτυπα και λγια στοιχεα κι απ' το κυραρχο χαρακτηριστικ δεξιοτεχνας των κωμικν.


Σταθερο τποι και μσκες

     Μια απ τις μεγαλτερες πρωτοτυπες της, εναι η παρξη στερετυπων προσπων (tipi fissi), δηλαδ καθορισμνων τπων που επαναλαμβνονταν απ' το 'να ργο στ' λλο, με τυποποιημνα χαρακτηριστικ γνωρσματα και συμπεριφορ και συγκεκριμνες μσκες, που σκεπζανε το μισ πρσωπο, αφνοντας το στμα ακλυπτο. Πρπει να ειπωθε τι πριν απ την εμφνιση της Κομντια δεν εντοπζουμε τπους πως ο Πανταλνε, ο Μπριγκλα κ.. ανμεσα στα ποικιλμορφα και πολμορφα δρμενα του Καρναβαλιο και γι' αυτ δεν συνδονται οι σταθερο αυτο τποι με τη θεατρικ παρδοση των μμων της Ρμης της ατελλανς φρσας, αφο δεν υπρχει συνχεια και δεν χουν επιβισει το Μεσαωνα. Συμβανει ακριβς το αντθετο.
     Αμσως μετ τη δημιουργα κι ανδυση του σνθετου φαινομνου της Κομντια, οι μσκες/τποι διαχονται παντο και φυσικ και στο Καρναβλι. Τα 1α χρνια, που ταν ιδιατερα δημιουργικ, η δημιουργα τπων ταν η αγαπημνη ασχολα των κωμικν. Φυσικ οι πιο επινοητικο και με μεγλη φαντασα, δημιουργσανε πρσωπα, αυθεντικ στην ψη, το κοστομι, το φωνητικ και κινησιολογικ φος και στα χαρακτηριστικ κοινωνιολογικο και ψυχολογικο χαρακτρα. Οι λιγτερο προικισμνοι περιοριστκανε σε μικρς παραλλαγς στην απδοση ενς νου ονματος σε δη υπρχον πρσωπο, σο το δυνατ πιο διασκεδαστικ.

     Τα βασικ πρσωπα αποτελον μεταμρφωση των παλιν προσπων της λγιας αναγεννησιακς ελληνορωμακς κωμωδας: εναι οι γροι, οι νοι ερωτευμνοι, οι υπηρτες. Η θεματικ εναι πντα ο ρωτας δο νων, οι ηλικιωμνοι γονες συνθως εμποδζουνε την εκπλρωσ του κι οι υπηρτες βοηθν παρεμποδζουνε. Καταρρπτεται τσι το ακαδημακ κριτριο της εποχς, που σμφωνα μ' αυτ, η αριστοτελικ εντητα της δρσης απαγρευε την ανμειξη 2 πλοκν, δηλαδ την παρξη μιας παρλληλης ιστορας (favola doppia). τσι, οι ερωτικς ντριγκες/ιστορες δεν εχαν αριθμητικ περιορισμ και μλιστα σε σενριο του Μπρτολι με ττλο Intrighi d'amore (Ερωτικς ντριγκες) χουμε 6 ιστορες.
     Αν εξαιρσει κανες το στοιχεο της απλυτης ελευθερας στη δμηση της πλοκς, οι περισστερες ιστορες που παζαν οι ηθοποιο της Κομντια στην ουσα παραλλσσουν εμπλουτζοντας κι αναμορφνοντας το διο καθιερωμνο πρτυπο της κλασσικς κωμωδας, με προσθκες μοτβων απ λακς φρσες (μεταμφισεις που δεν ξεγελνε κανναν, αναγνωρσεις, αστεσμος, μαγικς επεμβσεις και μπαστουνις, αναπαραστσεις των πιο χυδαων σεξουαλικν και σωματικν λειτουργιν, απθανες περιπτειες, χυδαους υπαινιγμος). Ξαναβρσκουμε εν ολγοις λα τα στοιχεα του λγιου θετρου που εχανε κουρσει το κοιν, μνο που τρα εναι αναμεμειγμνα με στοιχεα προερχμενα απ τις λιγτερο ευγενες πηγς των λακν θεαμτων και δημιουργον μια να δυναμικ. Ελογα αναρωτιται κανες λοιπν σε τ οφελεται η τερστια επιτυχα της αν, εν λα χουν αλλξει, χουνε παραμενει δια.

     Η επιτυχα της Κομντια οφελεται στους τπους, στα στερετυπα πρσωπα που τη καθιστον μοναδικ σε σχση με τη λγια. Πργματι, η λγια κωμωδα (commedia erudita) εχε συγκεκριμνο αριθμ προσπων, που επαναλαμβνονταν απ' το 'να ργο στ' λλο, αλλ προσλαμβνανε διαφορετικ ονματα και τοποθετονταν σε διαφορετικος τπους, ακριβς γιατ πρεπε φαινομενικ να διαφρουν, αφο τανε δημιουργματα συγγραφων. Η τερστια αλλαγ που επφερε λοιπν ταν ακριβς τι τλμησε να δηλσει ευθαρσς τι τα πρσωπ της εναι τα δια κι χουνε στερεοτυπικ χαρακτηριστικ κι αυτ γιατ τανε συνεργατικ προν ηθοποιν κι χι συγγραφων.
     Ο ηθοποις παραιτεται απ τη ματαιοδοξα και τη ψευδασθηση τι μπορε ν' ανανενεται αναα και περιορζεται σ' να μνο ρλο για λη του τη ζω: θα 'ναι πντα ο Πανταλνε, ο Αρλεκνο, ο Ντοτρε. Εστιζει σ' να μνο πρσωπο, που ενσαρκνει κι υπηρετε με ττοια πστη και τχνη που στο τλος παρνει το νομ του και ταυτζεται μαζ του, πως συνβη με τον Τιμπριο Φιορλλι που 'ναι γνωστς ως Σκαραμος. Ενοτε το πρσωπο/μσκα που ενσαρκνει ο ηθοποις παρνει το δικ του νομα, πως στη περπτωση της Αντρενι, που δημιοργησε τον τπο της Ιζαμπλα: "Η πιο δισημη μορφ εναι σως η Ιζαμπλλα Αντρενι (Isabella Andreini), θιασρχισσα των Τζελζι, που και μεττρεψε το στερετυπο ερωτευμνο κορτσι (innamorata) σ' εξχοντα χαρακτρα". Πντως, η πιο συνηθισμνη πρακτικ ταν το νομα του τπου να εξαφανζει το νομα του ηθοποιο.
     Οι τποι/μσκες εναι πολυριθμοι, αλλ, επειδ πρπει να εισαχθονε στο σμα μιας αυστηρ δομημνης κωμωδας πως η αναγεννησιακ, μπορον να ομαδοποιηθονε σε λγες λειτουργικς κατηγορες: βασικ στους 2 ηλικιωμνους και στους 2 υπηρτες). Οι ηλικιωμνοι εναι ο Πανταλνε κι ο Ντοτρ Γκρατσινο, απλς Ντοτρε. Εναι εν γνει οι γονες των ερωτευμνων νων, φωνζουνε, συμβουλεουν, επιδεικνουν μεγλην αυστηρτητα, δοξζουνε τη παλι εποχ και κακομεταχειρζονται τους λλους. Ενοτε μως ερωτεονται μια νεαρ μια χρα κι λλες φορς νυμφεονται την υπηρτρια. Αποτελον αντικεμενο χλεης ταν κνουνε τους γαλαντμους.
     Οι zanni zani εναι οι κωμικο υπηρτες, που προσλαμβνουνε πολλ ονματα και διαφορετικ κοστομια και μσκες, πως Μπριγκλα, Αρλεκνο, Μετζετνο, Τρουφαλντνο, Τριβελνο, Στοπνο, Πεντρολνο, Φριτελνο, Κοβιλο, Σκαπνο κ.. Επειδ τονε δημιουργοσε τον ανπλαθε ο εκστοτε ηθοποις που 'παιρνε το ρλο, κθε τπος προικιζτανε με δικ του, ξεχωριστ χαρακτηριστικ: Οι υπηρτες τανε πιτεροι και πιο μεταβλητο απ τους θεατρνους κι τανε τποι απ διφορα μρη της Ιταλας. Αυτ ακριβς εναι κι η περπτωση των Zanni, που, πως εδαμε, δημιουργον ναν εντυπωσιακ αριθμ προσπων. Στην αρχ ονομζονται λοι Zan (σντμηση του zanni) κι χουν να προσδιοριστικ: Zan Arlecchino, Zan Ganassa, Zan Panza de Pegora (Τζαν Κοιλι Προβτου). Ο zanni μπορε να 'χει λγια καταγωγ και να προρχεται απ το sannio της ατελλανς φρσας, μπορε μως να 'ναι παραφθορ του Gianni, Zuane Giovanni.
     δη απ τα μσα του 16ου αι. τ' νομα αυτ το συναντμε σ' να αστεο πρσωπο απ τη Βενετα, που συνοδεει τον κρι του στο Καρναβλι. Οι υπηρτες πρπει να εναι 2: ο νας πονηρς, ικανς για μηχανορραφες, εξαπατσεις, απατεωνις και πικντικες ντριγκες κι ο λλος βλκας, ανασθητος, αλλκοτος, να μη μπορε να διακρνει το δεξ απ το αριστερ του χρι. Λει χαρακτηριστικ η Χρτνολ για το ζεγος των υπηρετν: "Τουλχιστον δυο κωμικο υπηρτες καναν την εμφνισ τους σε κθε σενριο: ο νας το σανι που σκρωνε τα πντα κι ο λλος νας βλκας που βοηθοσε ν' αναδειχτε το πνεμα του συντρφου του". Σ' αντθεση με τον υπηρτη της Κομντια και τη πρωτεκ ποικιλομορφα του, ο ηλικιωμνος Πανταλνε εναι απλυτα καθορισμνος κι χει παγιωμνη, σταθερ εμφνιση και φυσικ χαρακτηριστικ.
Δεδομνου του μεγλου αριθμο των τπων και της μορφικς τους πολλαπλτητας, εναι αδνατον να τους σκιαγραφσουμε λους και γι' αυτ θα περιοριστομε στους βασικτερους (υπηρτες/γρους/ερωτευμνους), εστιζοντας στους πιο διαδεδομνους απ' αυτος.


Οι υπηρτες

     Το κοστομι κθε τπου χει τη σημασα του ακριβς γιατ αυτ αντανακλ το χαρακτρα του προσπου που το φορ. τσι, πρ' απ' τα στοιχεα που 'χουν να κνουν με τη συμπεριφορ και τα χαρακτηριολογικ γνωρσματα κθε τπου, θα δσουμε πληροφορες και για το κοστομι τους, αντλντας πληροφορες απ τον Cerro, που βασστηκε στο Masques et Buffons (1859) ργο του Γλλου εικονογρφου και ρομαντικο συγγραφα Maurice Sand.
 * Αρλεκνο. Εναι ο πιο γνωστς απ τους υπηρτες της Κομντια και σκι του αφντη του, προξενητς και διαμεσολαβητς των ερωτικν του ιστοριν, που παρακολουθε απ κοντ μχρις του φτσουνε σ' ασιο τλος, πως κι οι δικς του. Πατρδα του εναι το Μπργκαμο κι εναι ο υπηρτης βλκας. χουνε γνει πολλς εικασες για τη προλευση του ονματς του: χει ειπωθε τι προρχεται απ τον Herlenkonig, ναν ρωα της σκανδιναβικς μυθολογας, απ τον Alichino, ναν απ τους διαβλους της Κλασης του Δντη, που γινε Hallequin στις γαλλικς μεσαιωνικς φρσες κι Αρλεκνο στην ιταλικ σκην απ τα τελνια του γαλλικο Μεσαωνα με νοματα Harlequin, Herlequin, Hellequin. Ανεξρτητα μως απ τη καταγωγ του ονματος, ο τπος του, εναι η ραχοκοκαλι της Κομντια και δεσπζει επ σκηνς με τα χωρατ και τα σκετς του.
     Η συμβολ του στο ργο εναι καρια, αφο κθε φορ που εμφανζεται κποιο πρβλημα στη διρκεια του ργου προσφρει την απαρατητη λση: "Η δρση χει χαλαρσει; Εναι τοιμος να της δσει θηση με μια χειρονομα του, με μια απ τις τσες αδεξιτητς του, κυρως μ' να λτσο. Το κοιν χει κακ διθεση; Ξρει αμσως πς να το καλοπισει". Εναι πντα καλοδιθετος, γελ και κνει και τους λλους να γελνε, μολοντι τον χαστουκζουνε, τον κλωτσνε, του ρχνουνε μπαστουνις. Ακμη κι οι κακοτυχες του προκαλονε γλιο και το κοιν τον αγαπ ιδιαιτρως.

     Ορισμνοι μελετητς υποστηρζουν τι το κοστομι του κατγεται απ το ρωμακ θατρο και συγκεκριμνα απ τον mimus centuculus, τον μμο με το μπαλωμνο και πολχρωμο κοστομι: "Σ' να χαρακτικ που ο Ρικομπνι εισγει στο ργο του, φορ μια μπλοζα ανοιχτ μπροστ και δεμνη με παλις κορδλες, εν το παντελνι του εναι εφαρμοστ και καλπτεται απ πολχρωμα υφασμτινα μπαλματα, πως κι η φρμα του. χει κοντ, γριο γενκι, μαρη μσκα κι ναν μπερ... Δεν φορ πουκμισο κτω απ τη φρμα, κι απ τη ζνη του κρμονται μια τσντα κι να ξλινο σπαθ. Τον 17ο αι., με το δισημο Ντομνικο Μπιανκολλλι, τον επονομαζμενο Dominique, το κοστομι του Αρλεκνου στη Γαλλα υπστη ορισμνες τροποποισεις: η μπλοζα κοντανει γνεται γιλεκκι, το παντελνι γνεται ακμη πιο εφαρμοστ, εν τα μπαλματα γνονται ρμβοι πολ μεγλοι". Μια μαρη μσκα καλπτει το μισ του πρσωπο. Εναι ο κατ' εξοχ πρωταγωνιστς της Κομντια, πονηρς, χωρατατζς, αναιδς, λαμαργος, ψετης, κλφτης και με ιδιατερες ακροβατικς και μιμητικς δεξιτητες.



 * Μπριγκλα. Κατγεται απ το Μπργκαμο, πως κι ο Αρλεκνο κι εναι ο 2ος σε σημασα απ τους zani, το απαρατητο συμπλρωμα του. Εμφανζεται συχν μ' λλο νομα, προφορ κοστομι: Σκαπνο, Μετζετνο,Τουρλουπνο κ.. Τον 16ο και 17ο αι. το κοστομι του εναι λευκ: φορ φαρδι μπλοζα, φαρδ παντελνι και μπερ, λα διακοσμημνα με πρσινο σιρτι. χει και κπα. πως ο Αρλεκνο κι ο Πουλτσινλλα, φορ κι αυτς μσκα, χι μαρη αλλ λαδ κι χει μοσι.
 * Πουλτσινλλα. Πατρδα του εναι η Νπολι, γι' αυτ μιλει ναπολιτνικα. Τ' νομ του προρχεται απ το pulcino (κοτπουλο) κι εναι ο υπηρτης του Καπιτνο. πως κι ο αφντης του, εναι δειλς, λτρης του φαγητο και του ποτο. Δημιουργς εναι ο Σλβιο Φιορλλι (Silvio Fiorilli) κι ο τπος αυτς ενσαρκνει με τον καλλτερο τρπο τα ελαττματα των Ναπολιτνων. Εμφανζεται ως υπηρτης αλλ μπορε να κνει κι λλα επαγγλματα, πως φορναρης, στρατιτης, κλφτης, ταβερνιρης. Εναι λιγτερο ξυπνος, περισστερο βρβαρος απ τους zani κι ο πιο ροστικος απ' λους τους τπους της αυτοσχδιας κωμωδας. Ο Γλλος Polichinelle εναι πιο πνευματδης απ τον Ιταλ πατρα του.
     Το κοστομι του εναι αυτ που 'κανε πολλος συγγραφες να συνδσουνε τον τπο του με τον Maccus της ατελλανς φρσας, τον mimus albus, εξαιτας του σπρου χρματς του αλλ κι ορισμνων ομοιοττων στη μσκα με τη γαμψ μτη. Δεν εναι σγουρο μως αν το κοστομι αυτ παρμεινε το διο μετ τον Σλβιο Φιορλλι που τον κανε δισημο. Εν γνει τανε χωριτικο, με φαρδι σπρη μπλοζα, ζωνρι και φαρδ παντελνι. Γιακς με γλωσσδια, σταχτ, ψηλ καπλο σε σχμα κνου και ξλινο σπαθ. Η καμπορα κι η κοιλι φουσκνουν με τα χρνια. Ο Sand περιγρφει ως εξς το κοστομι που φοροσε ο κωμικς Αρτζρι στο Παρσι: "σπρη φαρδει πουκαμσα με μεγλες πτυχσεις, δερμτινα παποτσια, μαρη μσκα με μοσι και μακρι μουστκια, στο κεφλι νας σπρος μπερς κι απ πνω να τερστιο ψηλ καπλο, μοιο με αυτ που φοροσαν επ Λουδοβκου ΙΑ'".

Το ζευγρι των ηλικιωμνων: Πανταλνε-Ντοτρε

 * Πανταλνε (Pantalone). Πατρδα του εναι η Βενετα. Το νομ του προρχεται απ το piantaleone, επειδ ταν μπορος που εμπορευταν τα προντα του ενετικο λοντος, συμβλου της Γαληνοττης. ταν εναι πλοσιος λγεται Il magnifico (ο Μεγαλοπρεπς) κι ταν εναι φτωχς Pantalone dei bisognosi (Πανταλνε των απνταρων). Εναι ζηλιρης, τσιγκονης, πικρχολος, βχει, φτνει και γκρινιζει. Πντα τις τρει απ τους zani. Πργονς του εναι ο senex της ρωμακς κωμωδας κι αναπαργει λες τις αδυναμες των ηλικιωμνων κθε εποχς, μολοντι απηχε με ιδιατερα γλαφυρ τρπο τα ελαττματα και τις ιδιοτροπες των γρων της ιταλικς κοινωνας του 16ου, 17ου και 18ου αι.: αυστηρο κι οπαδο της απλυτης πατρικς εξουσας και κυριαρχας στην οικογνεια, πονηρο σζυγοι, υποχωρονε τελικ κι αποδχονται τον ρωτα των παιδιν τους.
     λο ευλβεια με τους ιερες και τους καλγερους, θιαστες της εκκλησας και φανατικο της εξομολγησης, επαγγλλονται κρυφ μιαν ιδιατερα ελαστικ και βολικ ηθικ, βρσκουνε χρνο να δανεσουν με υπρογκο τκο χρματα να τα χσουνε σ' να τυχερ παιχνδι στο κρεβτι μιας ερωμνης. Θυμονται τις αμαρτες της νιτης τους και θα 'θελαν να τις ξαναζσουνε τρα στα γερματα κι αυτ εξηγε γιατ στο τλος συναινονε στον ρωτα των νων και τους συγχωρονε την αποκοτι και την ανυπακο τους. Στο πρσωπο του Πανταλνε εκπροσωπεται ο Βενετσινος μπορος, που συνθως εναι και συνετς, αυτς που δνει ορθς συμβουλς.

     Για αρκετς γενις ηθοποιν το κοστομι του Πανταλνε ταν διο με το νδυμα του ηλικιωμνου Βενετσινου εμπρου, δηλαδ κλτσες και πανταλνι μονοκμματα, εφαρμοστ και κκκινα, μπλοζα επσης κκκινη κι εφαρμοστ στη μση, μεγλη κπα κκκινη κι αργτερα, μαρη. Φορ κτρινα δερμτινα παποτσια, ανατολτικου στυλ, με μυτερς κι ανασηκωμνες τις κρες και στο κεφλι χει να κκκινο μπερ με μτη, που θυμζει καπλο του δοκα. Φορ ετε ολκληρη ετε μισ μσκα, εναι μαρη με γαμψ, μακρι μτη, χει σπρα μαλλι που πφτουνε στους μους του κι σπρα γνεια.


                                        Βαττ: Αρλεκνο

 * Ντοτρε (Dottore). Ο ντοτρ Γκρατζινο εναι απ τη Μπολνια, τη μητρα των γραμμτων και διακρνεται για τη μρφωση και τη πολυμθει του. Ντοτρε στα ιταλικ σημανει χι μνο γιατρς, αλλ κθε σοφολογιτατος, εναι ο ττλος/προσωνμιο κθε πτυχιοχου πανεπιστημου. Εναι πιο γελοος απ τον Πανταλνε, τον δρνουν ακμη κι οι γυνακες κι εκολα τον κοροδεουν οι πντες. Εναι πολυδιαβασμνος και σχολαστικς. Τη μρα που γεννθηκε πρφερε ευθς μια υπροχη λατινικ ρση. Ο ντοτρε εναι κυρως τπος ρηματικο/λεκτικο χαρακτρα, αφο αυτ που τον κνει να ξεχωρζει απ λους τους λλους εναι ο ιδιατερος τρπος με τον οποο μιλ τη διλεκτο της Μπολνια αλλ κι η ιδιατερη χρση που κνει εν γνει της γλσσας. χει 2 βασικος τρπους ομιλας: τη παραφθαρμνη ομιλα και την υπερβολικ.
     Η παραφθορ βασζεται στη παρχηση, στη παραμρφωση μιας λξης στη μετατροπ της σε μιαν λλη με μοιο χο: το matrimonio (γμος) γνεται patrimonio (περιουσα), μ' λα τα συνεπαγμενα κωμικ εφφ που κνουνε την ομιλα ετε παρλογη ετε ακμη και δσληπτη. Το διο αποτλεσμα μπορε να 'χει κι η υπερβολικ ομιλα, που χει σα βση τη προφνεια και μπορε να εφαρμοστε ακμη και σ' ιδιατερα σντομες αλλ υπερβολικς φρσεις, πως στη ταυτολογα un che abia stort, mai ha razon (κποιος που χει δικο, δεν χει ποτ δκιο). τσι, καταφρνει να συλλξει εκατοντδες αποδεξεις κι επιχειρματα τσο πυκν και τσο στεν συνδεδεμνα μεταξ τους που η ομιλα του καταλγει να 'ναι καθαρς πλεονασμς, δηλαδ τποτα.
Το κοστομι του εναι σχεδν πντα αντιγραφ των ροχων ενς γιατρο, ενς δικαστικο ενς πανεπιστημιακο καθηγητ: λο μαρο (μανδας, παντελνι, κλτσες, καπλο, ζνη και τσντα), πως κι η μσκα που του σκεπζει τη μτη. Ενοτε φορει μακρυ μαρα γντια κι χει κοντ γνι.

  * Καπιτνο (Capitano). Ο Riccoboni λει πως τον τπο αυτ τον φεραν στην Ιταλα οι Ισπανο. Το σγουρο εναι πως προρχεται απ τον Miles Gloriosus του Πλατου. Μιλ ναπολιτνικα κι αργτερα γνεται Ισπανς με το νομα Ελ Καπετν Ματαμρος (=Αραβοκτνος). Στη Βενετα εναι λληνας και λγεται stradiotto (το ελαφρ ιππικ της Γαληνοττης αποτελονταν τον 15ο αι. απ λληνες μισθοφρους, προερχμενους απ τις αποικες της, που φυλγανε τα σνορ της ενντια στους Οθωμανος). Τονε συναντμε στα ργα της Κομντια με πολλ διαφορετικ προσωνμια: Καπιτν Τρομρας, Καπιτν Μπελαβτα, Καπιτν Τζερμπνο, Καπιτν Μπορμπαντνε, Καπιτν Μαλαγκμπα. Στην ουσα δεν εναι μια μσκα/τπος, αλλ μια κατηγορα απ τπους κι απ' αυτ την ποψη μπορε να συγκριθε με τους Τζννι.
     Οι καπετνιοι δεν χουνε κοιν στοιχεο τη διλεκτο, αφο μιλνε ιταλικ ισπανικ και ναπολιτνικα. Το κοιν χαρακτηριστικ τους εναι θεματικο χαρακτρα: η ματαιοδοξα. χουμε Καπιτνο Ιταλο-Ισπαν, Καπιτνο Ιταλο-Γλλο, Καπιτνο Ναπολιτνο κ.λπ. Στη Γαλλα ο Τιμπριο Φιορλλι θα γνει δισημος με την εκδοχ του ως Σκαραμος και θα ταυτιστε μαζ του, μετατρποντας τον παραδοσιακ τπο του Καπιτνο σε μια ιδιατερα πρωττυπη, να δημιουργα, που απχει απ το αρχικ πρτυπο.
Εναι κορδωμνος και παλικαρς του γλυκο νερο. Υπερβολικς και φαφλατς, αλλ φοβιτσιρης και χαζς. Καμνεται πντα τον τολμηρ, αυτν που τους εξολοθρεει λους και συχν λει στην Ιζαμπλλα που εξοργζεται με τον Φλβιο: "Σινιρα Ιζαμπλλα, πρπει να τονε σκοτσω πλι"; Δνει ξυλις στον Αρλεκνο, προσκαλε σε μονομαχες, χτυπ τους πντες, αλλ ταν τον απειλονε το βζει στα πδια και γνεται καπνς. Κνει τον ρωα και περνιται για γυναικοκατακτητς και μλις βλπει μια γυνακα νομζει πως φτνει να βλμμα του για να τη κνει δικ του. Γνεται εκολα αντικεμενο χλεης λγω της ανοησας του.
     Το κοστομι του υπστη πολλς αλλαγς ανλογα με την εποχ, αλλ διατρησε πντα τον στρατιωτικ του χαρακτρα και το φος του γυναικοκατακτητ. Το καπλο του εναι πλατγυρο με φτερ κι απ τη μση του κρμεται μια τερστια σπθα, πως αυτ των πολεμιστν του Μεσαωνα. Εναι πντα τοιμος να ξεκοιλισει μ' αυτ τον Αρλεκνο. "Ο Καπιτν Τρομρας (ο δισημος Φραντσσκο Αντρενι, συγγραφας του βιβλου Bravure), το 1577, φοροσε: γιλκο και παντελνι με κκκινες και κτρινες λωρδες, κουμπι και σειρτια χρυσ, κπα πορφυροκκκινη φοδραρισμνη με κτρινο φασμα και χρυσ σειρτι, κτρινα δερμτινα παποτσια, με κτρινα γλωσσδια, κκκινες κλτσες, καπλο κκκινο με χρυσ σειρτι, κκκινα φτερ και κτρινες κορδλες, μπλοζα στο χρμα της φρουλας".

Το ζευγρι των Ερωτευμνων

     Μετ τους τπους (maschere) κι ανλογα με τα οικονομικ του θισου, υπρχαν 1-2 ζευγρια νων, που παζανε πντα στα τοσκανικ, τη κοιν λογοτεχνικ γλσσα της Ιταλας. Ο Innamorato της Κομντια αντιστοιχε με τον ζεν πρεμι της σγχρονης κωμωδας κι πρεπε να 'ναι πντα νος, μορφος και να φορ σο το δυνατν πιο κομψ και καλοραμμνα ροχα, ακολουθντας τη μδα της εποχς. Επειδ στο θασο, εκτς απ τον κωμικ Ερωτευμνο, υπρχε πντα και ο σοβαρς Ερωτευμνος, το κοστομι του σοβαρο τανε πιο πλοσιο και πιο ευπρεπς, με στοιχεα σοβαρτητας κι αξιοπρπειας, πργμα που δεν τον κανε μως λιγτερο κομψ.
     Στις αρχς του 18ου αι., ο Sand μας δνει τη περιγραφ ενς ερωτευμνου με το σνηθες νομα του Λλιο και μας λει τι φορ μαρο καπλο μ' σπρα φτερ και χρυσ σειρτι, τα μαλλι του εναι δεμνα με μαρη κορδλα κι εναι απουδρριστα, το κοστομι του εναι απ μαρο σατν με ρεβρ επσης απ σατν αλλ σε κερασ χρμα, η πουκαμσα του εναι απ σπρο χρυσοκεντημνο σατν κι χει σπρο γιακ, φορ μαρο παντελνι, σπρες κλτσες, μαρα παποτσια με χρυσς αγκρφες.
     Οι ερωτευμνες (amorose) ονομζονταν Ιζαμπλλα, Φιοριντα, Βαλρια, Φλαμνια, Σλβια, Λουτσντα, Λαβνια. Οι ερωτευμνοι (amorosi) ονομζονταν Φλβιο, Λλιο, Σλβιο, Λεντρο, Ορτσιο.


Οι υπηρτριες

     Εξσου σημαντικς με τον υπηρτη εναι ο τπος της υπηρτριας, το θηλυκ συμπλρωμα των zani. Εναι μορφη κι χει λη τη πονηρι και την ετοιμτητα ενς Μπριγκλλα ενς Κοβιλλο κι χι τη βλακεα του Αρλεκνου και του Πουλτσινλλα. Οι υπηρετριολες (servette) εναι ικαντατες κι εκτελον με αφοσωση ποια αποστολ τους αναθσουν οι κυρες τους, ακολουθντας την δια τχη μ' αυτς. Εναι φτιαγμνες για τον ρωτα κι αγαπον απελπισμνα, σ' λη τη διρκεια της κωμωδας, ετε τον Μπριγκλα ετε τον Αρλεκνο, τον Κοβιλλο τον Πουλτσινλλα. Στο τλος τον παντρεονται, πως κι η κυρα τους το Λλιο τον Ορτσιο.
     Εναι εθυμες, πανοργες και ψετρες, αλλ τα ψματ τους τα χρησιμοποιονε πντα για καλ σκοπ, για να καλπτουνε τους παρνομους κι απαγορευμνους ρωτες των κυριν τους, που εναντινεται πντα νας τσιγκονης μονχνωτος πατρας. Επιδξιες στη τχνη της επδοσης ενς ερωτικο σημειματος, μπορον να το κρψουνε στον κρφο τους κτω απ τη ποδι τους και το ραβασκι να φτσει στον παραλπτη χωρς να το αντιληφθε κανες. Χρησιμοποιονε τη τχνη της μιμικς για ν' αναπαραστσουν κινδνους να προειδοποισουν τη κυρα τους για τον ερχομ κποιου ανεπιθμητου, αλλ και να
ξυλοφορτσουνε τον εραστ τους, αν τονε θεωρσουν πιστο.
     Εμφανζονται με πολλ ονματα στα σενρια της Κομντια: Φραντσεσκνα, Τουρκτα, Ριτσολνα, Κοραλνα, Κολομπνα, Ντιαμαντνα. Ορισμνες ηθοποιο γνανε δισημες με αυτ τα ονματα, πως η οικογνεια Μπιανκολλι που παιζε στο Παρσι κι δωσε 2 ξακουστς Κολομπνες: τη Κατερνα και τη Τερζα Μπιανκολλι, κρη του Ντομνικο Ντομινκ, επσης δισημου Αρλεκνου.

Αυτοσχεδιασμς και σενρια



     Η Κομντια χει χαρακτηριστε ως αμιγς αυτοσχεδιαστικ κωμωδα κι αρκετο μελετητς χουν υπερτονσει αυτ το στοιχεο, δημιουργντας την εντπωση τι οι μπουφνοι/κωμικο ηθοποιο επινοοσαν επ σκηνς το ρλο τους, κρατντας ζωνταν το ενδιαφρον του κοινο τους για περισστερες απ 2 ρες, χρη στις εκπληκτικς τους δεξιτητες και τον ευφνταστο νου τους. Αινες χει επαναληφθε το μοτβο πως η βασικ καινοτομα του λακο αυτο θεατρικο εδους εναι πως οι ηθοποιο του παζαν ακολουθντας τον καλλιτεχνικ τους οστρο κι αυτοσχεδιζοντας ελεθερα. Τποτα δεν απχει περισστερο απ την αλθεια απ αυτν την ψευδ καθολικ τατιση της Κομντια με τον αυτοσχεδιασμ.

     Καταρχς, εναι σημαντικ ν' αναφερθε τι πρκειται για ργα που ο συγγραφας δεν γραφε τους διαλγους αλλ μνο τις βασικς δρσεις, δηλαδ το σενριο (scenario) θμα (soggetto) κι ο ηθοποις συμπλρωνε με το δικ του τρπο και τη δικ του τεχνικ τα υπλοιπα. Λει χαρακτηριστικ ο Adolfo Bartoli (Αντλφο Μπρτολι): "Ονομστηκε κωμωδα αυτοσχεδιασμο ντελ ρτε το ργο κενο που δεν εναι αναπτυγμνος ο διλογος, αλλ χει γνει απλ ο χωρισμς σε σκηνς κι υπρχουνε λγες αναφορς σ' σα πρπει να πονε τα πρσωπα". Το θμα κι η πλοκ εναι συνεπς προκαθορισμνα κι υπρχει να εδος προσχεδου σνοψης της κθε σκηνς, το λεγμενο σενριο canovaccio (καμβς).
     Τα σενρια αυτ, πτε λιγτερο και πτε πιτερο ανεπτυγμνα, τοιχοκολλονταν aux murs du théâtre par derrière les coulisses (στους τοχους του θετρου, πσω απ την αυλαα), μας πληροφορε ο πρτος ιστορικς της Κομντια και κωμικς Riccoboni. Σμερα γνωρζουμε πνω απ 1000 σενρια, που 'χουνε συγκεντρωθε και καταχωρισθε σε διφορες συλλογς σε βιβλιοθκες της Ιταλας και της Γαλλας. Αναφρουμε ενδεικτικ τη συλλογ του ηθοποιο Φλαμνιο Σκλα, αποτελομενη απ 50 σενρια, που εκδθηκε το 1611 και τη συλλογ του Μπαζλιο Λοκατλλι με 103 σενρια, που βρσκεται στη Βιβλιοθκη Καζαντι της Ρμης κι εκδθηκε το 1618. Το 1885 ανακαλφθηκε η συλλογ του δοκα και καρδινλιου Μαουρτσιο της Σαβοας, αποτελομενη απ 100 σενρια εικονογραφημνα με ακουαρλες που σμερα βρσκεται στη βιβλιοθκη Κορσνι της Ρμης. Αξζει επσης ν' αναφερθε η συλλογ του αρλεκνου Μπιανκολλλι με 163 σενρια, γραμμνα στα τλη του 17ου αι. απ τον διο σε 1ο πρσωπο, που βρσκονται στην Opéra του Παρισιο κι εναι μεταφρασμνα στα γαλλικ.



     Τα ερωτματα που αναδονται εναι 2: α) γιατ χει επικρατσει η ννοια του αυτοσχεδιασμο κι χει συναρτηθε μεσα με τη τεχνικ της Κομντια, και β) πσος εναι ο αυτοσχεδιασμς και πση μπνευση απ πλευρς του κωμικο, που καλεται να υλοποισει δραματουργικ να σντομο, μη διαλογικ κεμενο; Σχετικ με το 1ο, χρειζεται να πομε πως η αυτοσχεδιαστικ πρακτικ εναι μεσα συναρτημνη πιτερο με τις παραστσεις των κωμικν στο εξωτερικ παρ στην Ιταλα κι αυτ διτι τανε φυσικ και καθ' λα ελκυστικ το ξνο ακροατριο, που αγνοοσε την ιταλικ γλσσα, να θεωρε τι ο αναπαραστατικς ρηματικς πλοτος δεν προερχταν απ ιταλικ γραπτ κεμενα, πργμα εν μρει αληθιν, που μως προσλαβε διαστσεις ενς μθου, εκτοπζοντας κθε ιδα προγενστερης προετοιμασας κι παρξης γραπτν εναλλακτικν πηγν.
     Ο κωμικς Luigi Riccoboni (1676-1753), γνωστς με το θεατρικ νομα του ερωτευμνου Lelio, αναφρει χαρακτηριστικ τι "Σε κενες τις αυλς της Ευρπης που δεν εναι τσο καλ εξοικειωμνες με την ιταλικ γλσσα και που οι Ιταλο κωμικο εναι περιζτητοι, οι ηθοποιο χουν υιοθετσει εξ ολοκλρου τον αυτοσχεδιαστικ τρπο και μ' αυτ το χαρακτρα χουνε γνει γνωστο σ' λη τη Γερμανα κι ιδιατερα στη Γαλλα". Ο μθος του αυτοσχεδιασμο ωστσο και της εκπληκτικς επινοητικς φλβας των κωμικν καλλιεργθηκε μλλον σκπιμα κι απ τους διους τους Ιταλος για να εδραιωθε τσι καλλτερα η φυσικτητα, η ζωηρδα κι η ετοιμτητα της υποκριτικς τους. Ο Gherardi αναφρει χαρακτηριστικ στο Advertissement du Théâtre Italien ou Recueil général de toutes les comédies et scènes françaises jouées par les comédiens Italiens: "ποιος λει Ιταλς κωμικς εννοε ναν νθρωπο που κατ βθος παζει με περισστερη φαντασα παρ μνμη, που συνθτει παζοντας λα σα λει, που σιγοντρει αυτν με τον οποο βρσκεται επ σκηνς, δηλαδ, παντρεει τσο καλ τα λγια και τις πρξεις του με αυτ του συντρφου του, απαντ με λες τις κινσεις που ο λλος απαιτε με ττοιο τρπο που κνει να πιστψουν λοι τι εναι συνεννοημνοι εκ των προτρων".
     Εναι λοιπν ορατ πως υπρχει σχετικ αμφισημα σε σχση με τον αυτοσχεδιασμ, αφο ακμη κι σοι ξρανε τι ακριβς συνβαινε και πς προετομαζαν τα ργα οι Ιταλο κωμικο, επιδικουν να αφσουν να διαφανε πως οι θεατρνοι παζουν εκ του φυσικο, αυθρμητα, χωρς προετοιμασα, αντλντας τις ατκες τους απ τον επινοητικ πλοτο του μυαλο τους και την αστερευτη μπνευσ τους και μλιστα τσο δεξιοτεχνικ που λοι να πιστεουν πως οι στιχομυθες τους εναι αποτλεσμα προγενστερης πρβας. Σημαντικ μερδιο ευθνης στη καλλιργεια του μθου περ του αυτοσχεδιαστικο χαρακτρα χουν οι ρομαντικο Goethe και Maurice Sand, που πριμοδοτσανε την ννοια της δημιουργας εκ του μηδενς και της ατομικς ιδιοφυας, χαρακτηριστικ γνωρσματα του ρομαντισμο.
Επανερχμαστε τσι στο 2ο ερτημα, που δεν χει ακμη απαντηθε. Αν τα σενρια δνουνε τις βασικς κατευθυντριες γραμμς δραματουργικς δρσης κι ο κωμωδιογρφος τους δεν αναλει περαιτρω το ργο, πς ακριβς αυτ πραγματνεται και τ ακριβς επινοον οι ηθοποιο; Για να απαντηθε αυτ, θ' αναφερθον λα τα γραπτ μσα κι οι πηγς που διθεταν οι Ιταλο κωμικο, αλλ και στον τρπο που στνανε την εκστοτε παρσταση στε να 'ναι ρτια κι ολοκληρωμνη.


Οργνωση παρστασης και τεχνικ απομνημνευσης

     Ο τρπος που προσεγγζανε το θμα/σενριο για να το αναλσουνε και να το εξυφνουν μας δνεται με κθε λεπτομρεια απ τον ερασιτχνη ηθοποι και ποιητ Andrea Perrucci. Μας εξηγε λοιπν τι υπρχει νας αρχηγς/δσκαλος (guida maestro), που τον ονομζει corago (απ το αρχαιοελληνικ χορηγς, κι ταν ο αρχηγς του χορο, ο κορυφαος) και που αναλει το θμα της κωμωδας και δνει οδηγες σχετικ με το κλεσιμο των διαλγων και την εισαγωγ βωμολοχιν: "Η αποστολ συνεπς αυτο που προετοιμζει δεν εναι να διαβσει μνο το σενριο, αλλ να εξηγσει τα πρσωπα με τα ονματα και τις ιδιτητς τους, το θμα της ιστορας, τον τπο που διαδραματζεται, τα σπτια, να διευθετσει τα χωρατ και λες τις αναγκαες λεπτομρειες. Θα πει, εδ χρειζεται αυτ το σκετς που θα γνει τσι, εδ αυτ η διφορομενη σκην, εδ αυτ η μεταφορ, αυτ η υπερβολ, η ειρωνεα κι οτω καθεξς με λα τα σκετς τους αστεσμος". Και συνεχζει αναφερμενος στη παρακαταθκη μ' λες τις ρσεις, τοιμες φρσεις, γνωμικ, λγια παραθματα κ.. που πρπει να 'χει απομνημονεσει ο κθε ηθοποις τσι στε να μπορε να τα ανασρει απ τη μνμη του τη κατλληλη στιγμ στη κατλληλη σκην.

     Η Κομντια συνεπς ταν μλλον εδος σνθεσης, συρραφ απ κινομενα μρη στερετυπους, που εχαν εξαχθε απ κλασσικ ργα, απ βιβλα με ρσεις και απ τον καθημεριν λγο. Ο ηθοποις εχε στη διθεσ του καταλγους με λεκτικ μοτβα χωρισμνα ανλογα με τη θεματικ και τη λειτουργα τους σε: Απελπισες, ννοιες, Διαλγους, Επιπλξεις, Χαιρετισμος, Παρακλια, Γενικς Ατκες, Πρτες Ατκες, Αποχωρσεις κ.λπ. Ο ηθοποις εχε στη κατοχ του λοιπν εδος προσωπικο σημειωματριου/βιβλου, το λεγμενο zibaldone repertorio, που συγκντρωνε λα τα εδη λγου που 'πρεπε να ξρει για κθε περσταση. Κθε ηθοποις διαφλασσε με ζλο το βιβλο του, το εμπλοτιζε με δικ του προσωπικ αναγνσματα, με δικς του δημιουργες κι επινοσεις, με μικρς θεμιτς κλοπς απ διφορες προφορικς και γραπτς πηγς, απ τη λγια και τη λακ παρδοση και στο τλος το φηνε σαν κληρονομι στα παιδι του, προορισμνα ν' ακολουθσουν το δικ του δρμο.
     Για παρδειγμα, αν ο ρλος του ταν ο ερωτευμνος, εχε λες τις σχετικς ννοιες/μοτβα του Ερωτευμνου (concetti dell’Innamorato): το μοτβο του ανταποκρινμενου ρωτα, της ζλειας, της αποχρησης, της καταξωσης, της απογοτευσης, του διωγμο, της προδοσας κ.λπ. πειτα εχε τους Μονολγους Πρτες Ατκες (prime uscite): 1η ατκα του σιωπηλο εραστ, του απελπισμνου εραστ, του απαξιωμνου εραστ, 1η ατκα ενντια στη τχη, στον ρωτα.

     Υπρχαν επσης μονλογοι με ρητορικ σχματα, πως μεταφορς και παρομοισεις. Ο ρλος του ερωτευμνου εχε και τις Chiusette (κατακλεδες), σντομες στροφς για το κλεσιμο της σκηνς: κατακλεδα της ελπδας, του χαιρετισμο της γυνακας, της προσευχς, της δυστυχας, της φιλας κ.λπ. Ανλογα με το ρλο, κθε ηθοποις τανε λοιπν εφοδιασμνος με το αντστοιχο θεματικ βιβλο, που εμπλοτιζε συνεχς στη διρκεια της ζως του με να μοτβα και το μελετοσε αδικοπα. Στο δικ του zibaldone, π.χ., ο Πανταλνε εχε καταχωρσει συμβουλς, πειστικς φρσεις για το γιο του, κατρες. Σημαντικ πηγ γλιου ταν η χρση συνεχν παρηχσεων, πως: nume solo di nome, per cui più non spero, ma spiro (πιαστο νομα που δεν ελπζω πια γι' αυτ, παρ μνον αναπνω).

     Απ τα πιο χαρακτηριστικ μρη της Κομντια εναι τα lazzi, που εναι τα ιντερμδια σκετς με ζωηρ προφορικ /και μιμικ κφραση. Τον ορισμ τον δνει εξαρετα ο Riccoboni: "Ονομζουμε lazzi λα σα ο Αρλεκνος και τα υπλοιπα πρσωπα κνουνε στη μση μιας σκηνς, που τη διακπτουν με φοβρες με παρξενα χωρατ, πντα σχετικ με το θμα της ιστορας που παρουσιζεται και που πρπει μως να επιστρψουν: ακριβς αυτς οι χρηστες λεκτικς στιχομυθες που συνστανται στο παιχνδι που επινοε ο ηθοποις ακολουθντας το χιομορ του τις ονομζουμε lazzi". Το lazzo εναι λοιπν κωμικ κνηση που προκαλε γλιο στους θεατς και συνοδεεται απ λγια, εν κποιες φορς μπορε να εναι μνο μιμικ κνηση.
     Συχν εμπλουτζεται με βωμολοχες του χειρστου εδους, ετε λεκτικς ετε μνο κινησιολογικς. λλοτε εναι αριστουργηματικ λογοπαγνια, διφορομενες ννοιες και καταχρηστικς ερμηνεες μιας λξης. Η ετυμολογα του εναι ασαφς και δσκολα προσδιορζεται: μπορε να προρχεται απ το λατινικ lax (απτη), απ το σουηδικ lat (κνηση, χειρονομα), απ το εβρακ latzon (αστεσμς). Στα σενρια τα lazzi αναφρονται με ιδιατερα σντομο τρπο: για παρδειγμα το λτσο του επιστρφεις και χτυπς τη πρτα, το λτσο του αφνεις αυτ και παρνεις το λλο. φτανε μως η λξη λτσο και το προσδιοριστικ που τη συνδευε στε να το αναπτξει ο υπηρτης με μπρο, επαναλαμβνοντας με περισστερη λιγτερη δεξιοτεχνα να παλι μοτβο.



     Ο δσκαλος και θιασρχης του ργου ανλυε συνεπς αρχικ το θμα (κτι σαν τη σημεριν δραματουργικ ανλυση), δινε οδηγες κι εξηγοσε πο θα εισαχθε το κθε lazzo, πτε θα μπονε και πτε θα εξλθουνε τα πρσωπα και τ εδους μοτβα θα πονε, αλλ δεν μπαινε σε περαιτρω λεπτομρειες, αφο λα σα χρειαζταν να πει το κθε πρσωπο τανε καταγεγγραμμνα στο βιβλο του κι απ 'κε αντλοσε το υλικ για το ρλο του. Στη συνχεια, οι εξαντλητικς πρβες των κωμικν τελειοποιοσανε τη παρσταση και μεινανε στο ελχιστο τους νεκρος χρνους τα παρατεταμνα, αναποτελεσματικ σκετς: λ' αυτ μοιζαν με μια καλοκουρδισμνη ορχστρα που 'παιζε αυτοσχεδιαστικ κομμτια, αφνοντας την εντπωση τι δεν εχε κνει προηγουμνως ποτ καμμα πρβα. Ακμη και στα μρη που δεν επινοοσε, ο ηθοποις βαζε το δικ του στοιχεο, ειδικ αν οι τεχνικς του ικαντητες του συνδυζονταν με να μορφωμνο, ζωηρ και δημιουργικ νου. Και προσθετε λιγτερα αν η μρφωσ του ταν μικρ, επαναλαμβνοντας λα σα εχανε πει λλοι πριν απ' αυτν και παζοντας τον διο ρλο με τον διο τρπο, χωρς ν' απομακρνεται σχεδν καθλου απ τις σελδες του zibaldone.
     Εντλει, μα σημαντικ διαφορ ανμεσα στη λγια και τη λακ κωμωδα, το γεγονς τι εν στη λγια λα τα μρη των προσπων εναι γραμμνα απ τον διο κωμωδιογρφο, στη Κομντια, τα μρη αυτ εναι γραμμνα απ πολλος και διαφορετικος κι ως επ το πλεστον, συλλγονται απ διφορες πηγς τροποποιονται ανλογα με την αισθητικ και την ρεξη των κωμικν. Εξλλου, οι πηγς απ' που αντλοσανε το υλικ τους οι κωμικο τανε πολυποκιλλες: απ τους συγγραφες και δοκιμιογρφους της ιταλικς Αναγννησης μχρι τη προφορικ παρδοση, απ τους Δντη και Βοκκιο μχρι τα γνωμικ και τις παροιμες του λαο, τα ισπανικ μαδριγλια, τα ποιματα των τροβαδορων κ..
     Αναφερμενος στα πιο παλι σενρια που υπρχουν, αυτ του Flaminio Scala, που τα δημοσευσε στη Βενετα το 1601, με τον ττλο Teatro delle favole rappresentative, o Henke λει χαρακτηριστικ: "
Διαβζοντας τα σενρια του Σκλα, εναι προφανς τι οι comici βασζονταν για τις ιστορες τους στο αρχαο δρμα, στη λγια κωμωδα, στη λακ λογοτεχνα και πιθανν, στη προφορικ παρδοση, η επδραση των ργων του Πλατου κι ιδιατερα οι μιμσεις των ργων του κατ την Αναγννηση παξανε μεγλο ρλο".

Δεξιτητες των ηθοποιν

     Οι υπογεγραμμνες συμφωνες μεταξ του θιασρχη και των ηθοποιν προσδιορζανε τα εξωτερικ και βασικ χαρακτηριστικ των ρλων, τη γλωσσικ κφραση και τα στοιχεα της σκηνικς συμπεριφορς. Για να 'ναι κανες δεξιοτχνης κωμικς, πρεπε να 'χει πολλς ικαντητες, τσο σωματικς σο και νοητικς. Καταρχς ζωηρ φαντασα, ευκολα στην κφραση κι ευφρδεια, να 'ναι ετοιμλογος δηλαδ, με πλοσια και πολυποκιλλη παιδεα (απ τον Αριστοτλη μχρι τον Βοκκιο και τον Δντη), σωστ προφορ και εκφορ του λγου, χρη και σωστ τνο της φωνς. ριστη γνση της ιταλικς για να μπορε να τη χρησιμοποιε με νεση κι επρκεια. Για σωστ λειτουργα του συλλογικο παιχνιδιο της Κομντια, οι Ιταλο κωμικο πρεπε να διαθτουνε συνεπς εξαιρετικ ασθηση του ρυθμο, ετοιμτητα και λεκτικ ευελιξα. Εξλλου, το υψηλ αποτλεσμα της υποκριτικς τους τχνης οφειλτανε στο δσκολο συνδυασμ μιας απελευθερωμνης εκφραστικ δουλεις και της απλυτης κυριαρχας επ του ρλου. Η σπουδαα τεχνικ τους εναι αποτλεσμα βαθεις γνσης της σκηνικς πρξης, που δινε την εντπωση φυσικτητας κι αυθορμητισμο στους θεατς.



     Οι μνημονικς δεξιτητες του ηθοποιο πρεπε να 'ναι ιδιατερα ανεπτυγμνες, αφο λη η σκηνικ δρση της Κομντια βασζεται στη μνημοτεχνικ του: πρεπε να γεμσει το μυαλ του με αποφθγματα, ρσεις, περιγραφς, ερωτλογα, μονολγους με παραληρματα κι λλα πολλ και να τα 'χει τοιμα για χρσην αν πσα στιγμ. Οι ηθοποιο σμιλεανε καθημεριν στις πρβες τους ρλους τους με βση το υλικ που εχαν αποστηθσει κι οι πιο ταλαντοχοι πειραματζονταν συνεχς με να στοιχεα. Κατακτοσανε την υποκριτικ τχνη επιτυγχνοντας σπουδαα αποτελσματα στερα απ μακρχρονη εμπειρα σε συνδυασμ με ταλντο και συνεχες προετοιμασες.
     Εκτς μως απ την εξαιρετικ μνμη και τη λεκτικ ευφρδεια, οι Ιταλο κωμικο πρεπε να διαθτουν κι λλες καλλιτεχνικς δεξιτητες. Ο κινησιολογικς κδικας κι οι μιμικς τους ικαντητες πρεπε να 'ναι ιδιατερα ανεπτυγμνα, αφο η Κομντια εχε βασικ στοιχεο της το σωματικ θατρο και μσω της σωματικς κφρασης διοχτευε το γλιο στους θεατς της κι αναπαριστοσε με κωμικ τρπο καταστσεις και δρσεις. Οι ηθοποιο συνεπς τανε καλο μμοι, καλογυμνασμνοι, ευλγιστοι και με ακροβατικ χαρσματα, αφο επ σκηνς (ιδιατερα οι Τζννι) κναν ευφνταστες κι ιδιατερα δεξιοτεχνικς κινσεις, απ απλς κωλοτομπες μχρι πεσματα κ.. Τλος, πρεπε να ξρουν να τραγουδον, να 'χουν δηλαδ και φωνητικς και τραγουδιστικς ικαντητες.
     Εν κατακλεδι, βλπουμε πως οι κωμικο της λακς αυτς κωμωδας πρεπε να 'ναι εφοδιασμνοι με πολλαπλς δεξιτητες (λεκτικς, κινησιολογικς, ακροβατικς, μιμικς, φωνητικς, εκφραστικς, μουσικς, μνημονικς) που συνθτανε τον ιστ ενς πρωτοφανος αναπαραστατικο πλοτου, διον της Κομντια.

Πραγματεα Perrucci περ τχνης της λακς κωμωδας

     Ο Αντρα Περοτσι (Παλρμο 1651- Νπολη 1704) γραψε πολλ θεωρητικ και θεατρικ κεμενα, που μεταξ των κωμωδες, θρησκευτικ δρματα, ποιματα, αλλ και σημαντικ μρη απ τα zibaldoni/generici που χρησιμοποιοσαν οι ηθοποιο, παρχοντς τους χρσιμο κι τοιμο υλικ, πως τις 1ες ατκες, τους χαιρετισμος κ.. "τσι, κνανε πως αυτοσχεδαζαν, εν στην ουσα επαναλμβαναν τα κεμενα του συγγραφα μας". Το σημαντικτερο ργο του μως εναι η πραγματεα με ττλο Περ της αναπαραστατικς προσχεδιασμνης τχνης και περ της αυτοσχδιας τχνης (Dell’arte rappresentativa premeditate e dall’improviso), που καταγρφει στο 1ο μρος τους καννες που πρπει να 'χει η λγια κωμωδα και στο 2ο σκιαγραφε τις ικαντητες που 'πρεπε να 'χει νας καλς κωμικς της Κομντια, δνοντς μας εγχειρδιο καλς πρακτικς για τον ηθοποι: εδος δηλαδ συνταγολγιου για να 'ναι κανες πετυχημνος κωμικς τον 17ο αι. Αυτ η θεσμοθτηση, ωστσο, των καννων που διπουνε το λακ αυτ εδος δηλνει και τη 1η προσπθεια εγγραφς του σ' να επσημο πλασιο κι ενδεχομνως το 1ο δεγμα αγκλωσς του σε κανονιστικ μοντλο πετυχημνης λειτουργας του θεματος.
     Ενδεικτικ και συνοπτικ ορισμνες οδηγες, να κατανοσουμε καλλτερα το γεγονς τι τποτα δεν αφνεται στη τχη κατ την οργνωση ενς θεματος της Κομντια. Σγουρο γεγονς πντως εναι πως ο Perrucci με τη πραγματεα του συνβαλε στη συστηματοποηση της λακς κωμωδας, αποτελντας μοναδικ θεατρικ σνοψη λων των στοιχεων της και προγραμματικ οδηγ επιτυχας της υποτιθμενης αυτοσχδιας κωμωδας. Ο 6ος καννας φρει τον ττλο Περ της επιλογς των προσπων που θα παξουν και γρφει μεταξ λλων: "ποιος λοιπν χει γρια φων θα 'ναι κατλληλος για τραννος, αρκε να την υποστηρζει κι ο χαρακτρας ο ποιος συνοδεει με αδναμη φων να γυναικεο χαρακτρα, θα 'ναι τρελλ ερωτευμνος κι λοι μως πρπει να συνοδεουν τους ρλους τους με γνση, ειδλλως θα 'χουμε πολλος παπαγλους και πιθκους". Ο 8ος καννας χει τον ττλο Περ της Μνμης και της χρσης της για την εκμθηση του ρλου: "Η καλλτερη ρα για ν' απομνημονεσεις εναι το βρδυ και το πρω για να επαναλβεις. Αν η ομιλα εναι μεγλη, ττε πρπει να χωριστε σε μικρτερα μρη, γιατ τσι η μνμη δεν μπερδεεται με τη τερστια ποστητα. Ο καλλτερος τρπος μως για να εξασκσει κανες τη μνμη του εναι ο μχθος κι η σκηση, γιατ αν κανες δεν τη κνει να δουλψει και την αφσει να τεμπελισει, ττε σκουριζει πως το σδερο".


Εξλιξη & επιδρσεις της

     πως χει αναφερθε, η Κομντια ταξιδεει στην Ευρπη, με κυριτερο προορισμ τη Γαλλα, και, χρη στις μεταναστεσεις και τις παραστσεις της στο εξωτερικ, το θεατρικ αυτ εδος προσλαμβνει τη μορφ, την κφραση και τις εκφνσεις εκενες που θα τη καταστσουνε δισημη στο 17ο και το 18ο αι. και μεταγενστερα. Ταξιδεοντας και σ' επαφ με διαφορετικος θεατς, θα μεταβληθε, θ' ανανεωθε, θα εκτοπσει παγιωμνα σχματα και τπους, θα εφερει να σχματα και πρσωπα, θα μεταμορφωθε: "Ακριβς τη στιγμ που πρπει να εμφανιστε σ’ να ξνο κοιν, προσαρμζεται στο θαμα που την υποδχεται: δεν εναι πλον το θατρο που, σε συνεννηση με τους θεατς των δμων, επαναλαμβνει να γνωστ τελετουργικ μια παρσταση ενς προκαθορισμνου κειμνου• η συνντηση με τον γνωστο λλο τροποποιε το θαμα αυτ συθμελα, αναγκζοντς το να γνει ελαστικ: με αυτ τον τρπο ο ηθοποις εναι λιγτερο ο εκτελεστς ενς τεγκτου μηνματος και πιτερο ο δημιουργς μιας δυναμικς σχσης συνενοχς βασισμνης στην ακραση του δυνητικο κοινο του". Αυτ εναι η γενετικ εξγηση αυτο του θεατρικο εδους που κυριαρχε στην Ιταλα για τουλχιστον 2 αι., αλλ κατ' ουσαν μορφοποιεται κι εξελσσεται ταξιδεοντας στο εξωτερικ κι επιδρ καρια σε κορυφαους δραματουργος, πως ο Μολιρος κι ο Μαριβ. Ακμη κι ο Ιταλς Γκολντνι του 18ου αι. που προσπαθε να ξεπερσει τη Κομντια, ενσωματνει πολλ δομικ στοιχεα της.
     Οι θασοι της Κομντια ντελ ρτε επισκφτηκαν πολλς φορς την Ισπανα στα τλη του 16ου αι. (Μαρτινλλι, Μασιμιλινο Μιλαννο, Αλμπρτο Ναζλλι). Στη Γαλλα τον 16ο αι. οι Ιταλο κωμικο του θισου Gelosi αποκαλονται Comédiens du Roi (ηθοποιο του Βασιλι), εν η Κομντια τον 17ο αι. μετονομζεται σε Comédie Italienne κι απ το 1660 παζει εναλλξ με το θασο του Μολιρου στο Palais Royal. Το 1717, 20 χρνια μετ το κλεσιμο των θετρων, ανεβανει στο θρνο ο Λουδοβκος ΙΕ' και τα θατρα ξανανογουν. Αυτ εναι η περοδος του θισου Ρικομπνι, που εμπνει τους δραματουργος Μαριβ και Μπωμαρσα, τους ζωγρφους Βαττ (Watteau) και Φραγκονρ (Fragonard). Το 1762 ο θασος Ρικομπνι εννεται με την Opéra Comique κι η μιμικ τχνη μετατρπεται σε μουσικ παιχνδι. Το "Θατρο των Ιταλν" στεγζεται στην αθουσα Favart και χρησιμοποιε κατ' ευφημισμν τον ττλο, αφο απαρτζεται απ Γλλους ηθοποιος που ερμηνεουνε πλον γραπτ κεμενα. Η Γαλλικ Επανσταση καταργε οριστικ τον ττλο Comédiens du Roi, οι ηθοποιο παζουνε για 9 χρνια ακμη (1798) με το νομα Théâtre de l’Opéra Comique. Στα τλη του 18ου αι. η Κομντια χει σβσει οριστικ στη Γαλλα.
     Η επδρασ της στο ευρωπακ θατρο εναι τερστιας σημασας και πιστοποιεται πολλαπλς στα ργα των δραματουργν. Παρ τις μεταμορφσεις των πρωτοτπων, διακρνονται ξεκθαρα οι 1οι τποι και βασικ δομικ χαρακτηριστικ τους. Στην Ιταλα, στοιχεα της επιβινουν ακμη και στην opera buffa του 18ου αι. (κωμικ λυρικ θατρο που ανθε στη Νπολι και συνοδεει τη σοβαρ περα), που δανεζεται χαρακτρες και κωμικς υποθσεις απ' αυτν. Ο Γκολντνι μεταρρυθμζει την ιταλικ κωμωδα, γρφοντας ολκληρα θεατρικ ργα, αλλ δεν πρπει να ξεχνμε τι μχρι το 1738 επιδδεται στη συγγραφ σεναρων για τα πρσωπα της Κομντια κι τι οι χαρακτρες των ργων του μπορε να μην εναι πλον οι τποι της αλλ σγουρα αποτελον μετεξλιξ τους.



     Στοιχεα του Αρλεκνο διακρνουμε ξεκθαρα πσω απ τους τρελλος του Σαξπηρ, τους υπηρτες του Μαριβ, τον Φγκαρο του Μπωμαρσα, τους Τρουφαλντνο του Γκολντνι. Οι γαλλικς επινοσεις του Μπριγκλα, οι Σγκαναρλοι και Σκαπνοι, χουν εισαχθε ευρως στο γαλλικ θατρο του 17ου αι. με τις φρσες του Μολιρου. "Η εξλιξη απ τη Commedia dell’arte στη Comédie italienne στθηκε σημαντικ κνητρο για τις κωμωδες του Μολιρου, και το σστημα των παλιν τπων ξεχωρζει εκολα στα ργα του. Οι τποι μως αυτο εξατομικεονται κι ο ταχς ρυθμς του αστεου διαλγου μετατρπεται σε μια γργορη ανταλλαγ απψεων και θσεων, σε πλεμο λξεων".
     Ο Πεντρολνο, ο χαζς υπηρτης, ακολουθε μιαν εξαιρετικ ενδιαφρουσα σειρ απ μεταμορφσεις, προσλαμβνοντας αρχικ τη μορφ του Pierrot του Βαττ και στη συνχεια του μοναχικο, ρρωστου απ αγπη Πιερ του (Pierrot) του Παρισιο τον 19ο αι. Το ταξδι του συνεχζεται ως τον 20 αι. με τους σπουδαους μμους Jean-Louis Barrault (Ζαν-Λου Μπαρ) και Marcel Marceau (Μαρσλ Μαρσ), που επινοονε πρσωπα βασισμνα στα χαρακτηριστικ του Πιερτου. Ο Baptiste (Μπατστ) του Μπαρ εναι εμβληματικ μορφ που κατγεται απ τον Pierrot, τον Ιταλ Πεντρολνο, της Κομντια. Κι αυτς, πως ο πργονς του, εναι λευκοντυμνος κι χει αλευρωμνο πρσωπο. Ακμη κι o Μαρσ θεωρε τον εαυτ του απγονο της ιταλικς Κομντια και του Πιερτου, εν ο Bip, η εξσου εμβληματικ δικ του φιγορα του μμου, παραπμπει μμεσα στον Πιερτο και στον Μπατστ του Μπαρ.
     Η Κομντια ωστσο αναβινει εξ ολοκλρου στο θατρο Τχνης της Μσχας με τη πρωτοποριακ τχνη του σκηνοθτη, δασκλου κι ιστορικο του θετρου Ευγνιου Βαχτνγκοφ (Vachtangov, 1833-1922). Λαμπρ μαρτυρα της σπουδαιτητας που 'χε η Κομντια κι οι τποι για το Ρσο σκηνοθτη αποτελε το ανβασμα της Τουραντ, ργου του Κρλο Γκτσι κι λες οι οδηγες που δνονται στις πρβες: "Στην αρχ, πως κναμε συνθως, ο Τρουφαλδνο (Σμονοφ), ο Ταρτλια (Σοκιν), ο Μπριγκλα (Γκλαζουνφ) κι ο Πανταλνε (Κουντρισοφ), δεξανε στο Βαχτνγκοφ μερικς αυτοσχδιες σκηνς. Επανεσε τον Ζαβντσκι για τη δουλει που εχε κνει με τις μσκες, λγοντας τι πολλ απ' αυτ που 'βλεπε θα μποροσαν να μπουν αυτοσια στη παρσταση μα πρσθεσε τι δεν βλεπε ακμη τον πυρνα της κθε μσκας-τπου της ιταλικς κωμωδας".
     Ιδιατερο ενδιαφρον παρουσιζει ο τρπος που ο Βαχτνγκοφ αναλει το κωμικ στοιχεο της κθε μσκας, εξατομικεοντς το ανλογα με συγκεκριμνο δομικ γνρισμα του χαρακτρα του κθε τπου: "Τ απαιτεται απ τους ηθοποιος που παζουν τις μσκες; Πρπει να 'χουν μφυτη την ασθηση του χιομορ, τη δικ του ο καθες. Υπρχει, π.χ., το χιομορ του μελαγχολικο, το χιομορ του μυαλωμνου, το χιομορ του καλαμπουρτζ και το χιομορ του καλοκγαθου ανθρπου. λες αυτς εναι αποχρσεις της ανθρπινης συμπεριφορς, που εμες χαρακτηρζουμε κωμικς. Κι οι μσκες, στο κτω-κτω, εναι κωμικο, εναι κωμικς φιγορες". Τλος, επισημανει και προβλλει μ' μφαση τις ικαντητες που πρπει να 'χουν οι Ρσοι ηθοποιο που παζουνε τις μσκες, ικαντητες μεσα συναρτημνες με κενες των Ιταλν κωμικν της Κομντια, που συγκροτον τον συνθετικ ηθοποι: "
Πρπει να 'ναι γοργο κι ετοιμλογοι, πνευματδεις, χωρς να γνονται φορτικο. Πρπει να εναι κομψο και χαριτωμνοι με το δικ τους τρπο. Οι ηθοποιο που παζουνε τις μσκες πρπει να 'ναι τλειοι τραγουδιστς, χορευτς και μουσικο. Πρπει να παζουνε στα δχτυλα κθε προφορ που χρησιμοποιεται επ της γης και να μιλον τις τοπικς διαλκτους. Και φυσικ πρπει να ξρουν πς να εναι βραδγλωσσοι, πς να μπερδεουν τη γλσσα και τα λγια τους, πς να φλυαρονε κι οτω καθ' εξς".
     Τλος, αξζει να σημειωθε η καθοριστικ για τη σημεριν εποχ αναβωση της Κομντια, χρη στο ιδιατερο ενδιαφρον του σπουδαου θεατρνθρωπου, ηθοποιο και θεατρικο συγγραφα Ντριο Φο που χρησιμοποησε να εδος ομιλας που ονομζεται grammelot κι αναπαργει ηχητικ καταστσεις και πρξεις της ανθρπινης δρσης, με ιδιατερα κωμικ αποτελσματα. Το 1969 παιξε το Mistero Buffo, ργο βασισμνο μνο σε σενριο, μ' ντονες επιδρσεις απ τη Κομντια.


Επδραση στον Μολιρο

     Ο μελετητς και καθηγητς του πανεπιστημου της Φλωρεντα, Σρο Φερνε, διατρχει με γλαφυρ κι ευσνοπτο τρπο την ιστορα των επιδρσεων της Κομντια στον Μολιρο. Αντικεμενο μελτης του να εξφυλλο απ να θεατρικ ργο του 17ου αι. Ο Υποχνδριος Ελομρ κι ορισμνες φρσεις με μεση αναφορ στο Γλλο κωμωδιογρφο. Ιδιατερα ενδιαφρουσες για την ιστορα του θεματος και των επιδρσεων της Κομντια εν γνει εναι οι λεπτομρειες που υπρχουνε στο κεμενο αλλ και στο εικονογραφικ παρακεμενο. 
     "Το 1670 εκδθηκε στο Παρσι μια κωμωδα με ττλο Élomire Ηypocondre ou les Médecins vengés (Ο υποχνδριος Ελομρ οι εκδικομενοι Γιατρο), ργο κποιου Boulanger de Challusay, παρωδα του ργου του Μολιρου. Ο συγγραφας του θεατρικο εναι ιστορικ αναγνωρσιμος κι ανκει σε μια οικογνεια αρκετ κοντ στο Μολιρο, που γνριζε καλ τα μυστικ της ζως του κι εχεν μεση σχση με τον κκλο των γιατρν, αντικεμενο χλεης του ηθοποιο-κωμωδιογρφου. Αριστερ εναι ο Τιμπριο Φιορλλι, ο επονομαζμενος Σκαραμος (1608-1694), δεξι ο Ζαν- Μπατστ Ποκλν, ο επονομαζμενος Μολιρος (1622-1673). Την εποχ αυτ εναι κι οι 2 στο αποκορφωμα της επιτυχας τους. Ο Ιταλς κατγεται απ μια σημαντικ οικογνεια κωμικν απ τη Νπολι.
     Ο πατρας του, ο Σλβιο, χει επινοσει χι μνο τον τπο του Πουλτσινλλα αλλ και τον Καπιτν Ματαμρο, πλασμνο πνω στο πρτυπο του Καπιτν Σπαβντο του Φραντσσκο Αντρενι, αλλ με πρωττυπη χρση της ιταλο/ισπανικς ομιλας, που τον κανε δισημο και στη Γαλλα, χρη στη τουρν του 1600. Ο Τιμπριο, μολοντι διατηρε σημαντικ πεδο δρσης στην Ιταλα, πτε υπ την προστασα των Μεδκων πτε των Γκοντζγκα ακμη και του Ποντφικα, κνει πολλ ταξδια στη Γαλλα μεταξ 1640-60. Μλιστα, απ το 1660 και μετ τα ταξδια του διαρκονε πιτερο κι απ το 1670 (τος κδοσης του βιβλου και της εικνας) εγκαθσταται μνιμα στο Παρσι.

     Το βιβλο κι η εικνα αποτελονε την εικονογραφικ σνοψη σων διαδραματιστκανε τα προηγομενα 20 χρνια. Ο Σκαραμος -και μαζ του οι πολυριθμοι Ιταλο ηθοποιο, προσωριν μνιμα εγκατεστημνοι στο Παρσι- φησε ανεξτηλα σημδια στο γαλλικ θατρο. Πρκειται για το 3ο μεταναστευτικ ρεμα (μετ τον Τριστνο Μαρτινλλι και τον Τζοβν Μπατστα Αντρενι), που διακρθηκε για τους εξχοντες Αρλεκνους του Ντομνικο Μπιανκολλι (1636/37-1688) και του Εβαρστο Γκερρντι (1663-1700), πριν το κλεσιμο του Ancien Théâtre Italien (1697) υπ την προσταγ του Λουδοβκου ΙΔ'.
     Σε αντθεση με το δισημο Αρλεκνο-Μπιανκολλι, που τα σενρια μας εναι σμερα γνωστ, ο Σκαραμος μας φησε μνον ελχιστες εικνες κι μμεσες πληροφορες. Η εικνα εναι ωστσο ιδιατερα σημανουσα κι αποδεικνει το βρος που 'χε ο ηθοποις στην νδοξη παρδοση του γαλλικο 17ου αι. Πργματι, αριστερ η λεζντα λει Scaramouche enseignant (Ο Σκαραμος διδσκων) και δεξι Élomire estudiant (Ο Ελομρ διδσκεται): και το Ελομρ δεν εναι παρ ο αναγραμματισμς του Μολιρου, που στα 48 του, μελετ στον καθρφτη τους τρπους μμησης του σπουδαου Ιταλο ηθοποιο, που, μολοντι δη 62 χρνων, χαρει μεγλης δξας στο Παρσι και στο θατρο του Palais Royal, που το μοιρζεται με τον θασο του Γλλου ηθοποιο και δραματουργο. Στην επιγραφ στα λατινικ, που 'ναι τοποθετημνη κτω απ τα σανδια της σκηνς, αναγρφεται η καρια ερτηση-κλειδ: Qualis erit? Tanto docent e magistro (Πς θα γνει μλις διδαχθε απ 'να τσο μεγλο δσκαλο;). Ο Σκαραμος κρατ να μακρ μαστγιο για να μορφσει τον μαθητ, τονζοντας μ' αυτ τη κνηση την αναντρρητη ανωτερτητ του αλλ και την υποταγ του Γλλου κωμωδιογρφου.



     Ο Μολιρος δεν αρνθηκε ποτ τις μεγλες οφειλς του απναντι στου Ιταλος κωμικος, που αναμφβολα εχε παρατηρσει με μεγλη προσοχ και θαυμασμ τουλχιστον απ το 1658, ταν φτασε στο Παρσι με το θασ του, το Illustre Théâtre και μοιρστηκε με τους Ιταλος το θατρο του Hôtel du Petit Bourbon ς το 1660. Απ το 1662 η συγκατοκηση θα συνεχιστε στο θατρο του Palais-Royal. Αυτ η συμβωση θα παξει αναντρρητα μγα ρλο στη διαμρφωσ του. Χωρς πολλς λεπτομρειες, αρκε ν' αναφερθε πως τα ργα: Le médecin volant (1659), Sganarelle ou le cocu imaginaire (1660), Tartuffe (1664) και φυσικ Dom Juan ou le festin de pierre (1665), που γνωρζουμε πως οι Ιταλο ηθοποιο με θιασρχη τον Ντομνικο Λοκατλλι (Τριβελνο) θα παρουσαζανε στη Γαλλα μα εκδοχ σε μορφ σεναρου με ττλο Le festin de pierre δη απ το 1658.
     Το πιο σημαντικ δεγμα επδρασης εναι μως ο Ταρτοφος. Η ιστορα του περιπλανμενου απατενα (Tartuffe), που εξαπατ τον οικοδεσπτη του (Orgon), προσπαθε να ιδιοποιηθε τα αγαθ του (συμπεριλαμβανομνης και της γυνακας του) κι αποκαλπτεται, χει επινοηθε απ τον Biancolelli (Αρλεκνο) και τον Fiorilli (Σκαραμος) την δια περοδο που ο Μολιρος παρουσασε επ σκηνς τη κωμωδα του. Συνεπς χρησιμοποησε να πρτυπο που του προσφερε η ιταλικ παρδοση, πως κανε λγο αργτερα και με τον Dom Juan, εμπλουτζοντς το με υποβλητικτερες αποχρσεις και στχους.
     Επιστρφουμε μως στον Élomire hypocondre κι ας πμε στο σημεο (1η πρξη, 3η σκην) που ο Σκαραμος αναφρεται, με κακεντρεχ ακρβεια, ως πρτυπο του Ελομρ-Μολιρου: Chez le grand Scaramouche il va soir et matin, τσι αρχζει η σκιαγρφηση της θεατρικς εκπαδευσης του Γλλου ηθοποιο-συγγραφα: «Μρα και νχτα πηγανει στον μεγλο Σκαραμος». Και συνεχζει, τονζοντας με μια απαξιωτικ κπως ντα, πς «αυτς ο σπουδαος μαθητς του πιο σπουδαου μπουφνου επαναλαμβνει εκατοντδες φορς ακροβατικ, χειρονομες, γκριμτσες», μιμομενος τον Ιταλ, κοιτζοντς τονε προσεκτικ κι επαναλαμβνοντας τις γκριμτσες του μπρος στον καθρφτη, ενοτε συνοφρυνοντας το μτωπο, χλωμιζοντας κι αναπηδντας με αγωνα μπως ανακαλψει αυτ που φοβται, δηλαδ την απιστα της γυνακας του κι χοντας οργ στη καρδι και κρατα στο κεφλι. Ενπιον αυτς της κατηγορας, ο Ελομρ-Μολιρος αναγκζεται να ομολογσει: «Εμαι τρελς ταν μαθανω και μπουφνος ταν παζω». Η ομολογα αυτς της εξρτησης δεν εναι κατ' ανγκη θετικ για το λιβελλογρφο συγγραφα της κωμωδας-pamphlet, αλλ για τον ιστορικ εναι τουλχιστον ενδεικτικ μιας κωμικς παρδοσης.
     Πργματι, εναι προφανς τι το χαρακτικ κι ο λβελλος του Élomire hypocondre περιχουν αν χι λη την αλθεια τουλχιστον μρος της. Η ζωνταν δραματουργα των ηθοποιν της ιταλικς Κομντια παρχει στη θεατρικ λογοτεχνα του γαλλικο 17ου αι. τον σκελετ που πνω του οικοδομε τ' αθνατα και παγκσμια μνημεα της. Και δπλα στο νμα Σκαραμος-Μπιανκολλι-Μολιρος, εναι σκπιμο να θυμσουμε και το νμα που μερικς 10ετες νωρτερα κανε να γεννηθον, απ το τερστιο corpus των κωμωδιν και των βουκολικν δραμτων του Τζοβνι Μπατστι Αντρενι, λλες σκηνικς δημιουργες πως η Φρεναπτη (L’illusion comique) του Κορνιγ (1632)".

Μη αυτοσχεδιαστικς χαρακτρας του αυτοσχεδιασμο

     Ο Ιταλς ιστορικς του θετρου και καθηγητς Θεατρολογας στο Πανεπιστμιο της Φλωρεντα, Τσζαρε Μολινρι, βαθς γνστης της Κομντια, χρησιμοποιε μια πολ εστοχη μεταφορ για να δεξει τον τρπο που εναρμονζονταν μεταξ τους οι ηθοποιο, αποφεγοντας νεκρος χρνους και δημιουργντας να εδος ντεχνης κι ελεθερης συγχορδας συνμα.
     "Ο αυτοσχεδιασμς εναι πργματι μια τεχνικ κι εναι στη διθεση ποιου θλει να τη μθει κι εναι προικισμνος μ' να ιδιατερο ταλντο. Ο αυτοσχεδιασμς δηλαδ δεν αυτοσχεδιζει: δεν συνσταται στη προετοιμασα του ρλου, αλλ στη προετοιμασα για το ρλο. Πιθαντατα νας θασος με Ιταλος κωμικος συμπεριφερταν ετοιμζοντας να θαμα πως μια Jazz-band (μπντα τζαζ): στη βση μιας δεδομνης ρυθμικς δομς, το κθε ργανο επεμβανει ετε σολροντας ετε παζοντας υποστηρικτικ και μαζ με τ' λλα, γεμζοντας τους χρους και τις πασεις που δημιουργονται στον ορχηστρικ ιστ απαντντας σε θεματικς υποδεξεις που προρχονται απ τις πρωτοβουλες κποιου λλου. Η εναλλαγ των ορχηστρικν και των σλο στιγμν τενει, με την υποστριξη της μπντας, να γνεται αυτματα, χωρς αυτ να σημανει πως εναι προκαθορισμνη: εκτελ αυτοσχεδιζοντας δεν σημανει χωρς πρβες, αλλ χωρς παρτιτορα.
     Παρομοως, οι ηθοποιο της Κομντια παιζαν χωρς θεατρικ κεμενο και αυτ εκλφθηκε απ τους παλιος αλλ και απ τους μοντρνους, ως κατκτηση της αυτονομας του θετρου ναντι της δουλεας στη λογοτεχνα".


Κατρριψη του μθου και βασικ προσν

     Ο Ιταλς φιλσοφος, κριτικς κι ιστορικς Μπενεντττο Κρτσε (Benedetto Croce, 1866-1952) προλγισε το σημαντικ ργο του Τσρο (Cerro), Nel regno delle maschere, Dalla commedia dell’arte a Carlo Goldoni (Στο βασλειο των τπων, Απ την Κομντια ντελ ρτε στον Γκολντνι), θεωρντας το θεμελιακ για τη συμβολ του στην απομυθοποηση του μθου της. Το θεατρικ αυτ εδος εχε πρει διαστσεις θρλου κι ιδιατερα ο τρπος που παιζαν οι κωμικο, αφο θεωρθηκε μεσα συναρτημνος με τη φυσικτητα και τον αυθορμητισμ, με το ρομαντικ στοιχεο της ιδιοφυας, αλλ και με μια εθνικιστικο/πατριωτικο χαρακτρα προσγγιση. Εναι τελικ να εδος που μπορε να προσδιοριστε γεωγραφικ μπως δεν χει πατρδα, μπως δεν κατοικε οτε στην Ιταλα οτε στο εξωτερικ, αλλ βρσκεται κπου ενδιμεσα, σ' να go between, δηλαδ στο ταξδι;
     "Η Κομντια Ντελλ' ρτε κανε τη φαντασα πολλν να οργισει: η περιπλανμενη ζω εκενων των κωμικν, η εξπλωσ τους εκτς Ιταλας, στη Γαλλα, στην Ισπανα, στην Αγγλα, στη Γερμανα, οι περιπτεις τους διανθισμνες με πολλς πικντικες ιστορες και κυρως, η στση τους απναντι στον αυτοσχεδιασμ, που τον συνδεαν μ' να εδος furor comicus (κωμικς παραφορς), την χουνε περιβλλει με τα νφη κποιου φοβερο μυστηρου θαματος και μιλον νετα για να θαυμαστ και μοναδικ προν της ιταλικς ιδιοφυας, που λαμψε με ζωηρτατο φως για περπου 2 αι. και μετ σβησε για πντα. Κποιοι φτσανε μλιστα σε σημεο να συνδσουνε τους περιπλανμενους αυτος κωμικος με την ιερ παρακαταθκη της ιταλικς εθνικτητας, λγοντας τι μνο χρη σ' αυτος μποροσε ν' αναδυθε η σαρκαστικ διαμαρτυρα ενντια στο ξνο και σε κθε εδους κατακτητ.
     Πρκειται εν ολγοις για να θρλο που δεν εναι δσκολο να εξηγσουμε τη καταγωγ του και που χει το αντστοιχ του στη λακ ποηση ακμη πιο κοντ σ' εμς, στους ποιητς που αυτοσχεδιζουν. Αυτ η κωμωδα τανε τρπος του λγειν αυτοσχεδιαστικ: πσω απ το φαινομενικ αυτοσχεδιασμ (πως μ' λλους τρπους συνβαινε και στους αυτοσχεδιαστς ποιητς) υπρχε προετοιμασα και τεχνικ˙ πσω απ τον φαινομενικ πλοτο, η νδεια κι μεινε πντα σχεδν πντα, σε χαμηλ πνευματικ εππεδο, με το πλξιμο των δρσεν της, τους χαρακτρες-καρικατορες, τους χοντροκομμνους αστεσμος, τα βωμολοχικ σκετς/λτσι. Κι αν ρεσε σε πργκηπες κι εισχθη σε αυλς πανηγυρικ, αυτ δεν οφειλτανε στα προτερματ της σο μλλον ταν αποτλεσμα μιας παγιωμνης αισθητικς και συνηθειν που ταν ακμη μεσαιωνικς και χονδροειδες, καλ ριζωμνες στις υψηλς κοινωνικς τξεις του 16ου και 17ου αι.. Κι ταν εξευγενιστκανε τα θη, ρχισε να παρακμζει αναγκστηκε να αλλξει. Ο Del Cerro αντιλφθηκε πως με τον Γκολντνι εισγεται στη κωμωδα ηθικ περιεχμενο, νδειξη μιας πιο υψηλς τχνης κι αυτ ακριβς εναι το βασικ στοιχεο της μεταρρθμισς του.

     Αυτ δεν σημανει πως η Κομντια δεν χει καννα προτρημα. Απλ το ζητομενο εναι να τη γνωρσει κανες καλλτερα, να εισχωρσει στη δικ της αληθιν πραγματικτητα, μακρι απ κθε εδους φαντασες. Το βασικ προτρημ της εναι το λακ στοιχεο και μια ελευθερα στα θματα και στις κινσεις, που μπρεσε να διατηρσει παρ τη δυσκαμψα της λγιας κωμωδας και το κυριτερο τι δημιοργησε κι οργνωσε εξαρετους θισους με δραματικος ηθοποιος και τελειοποησε τη θεατρικ τεχνικ: και για το τελευταο αυτ προτρημα η Ιταλα αναμφισβτητα συνβαλε 1η και πιο αποτελεσματικ απ κθε λλο λα στη δημιουργα του μοντρνου θετρου".

Περ της μιμικς των ηθοποιν

     Ο θεωρητικς του θετρου και συγγραφας πολλν στοιχεων της Κομντια, Αντρα Περοτσι (Andrea Perrucci), δημοσευσε το 1699 τη περφημη πραγματεα Περ της αναπαραστατικς προσχεδιασμνης τχνης και περ της αυτοσχδιας τχνης (Dell’arte rappresentativa premeditata e dall’improviso), που στοιχεα της παρουσιζονται 'δ, εστιζοντας στο περιεχμενο και τη συμβολ της στη παγωση αλλ και στην εν μρει ακαμψα του θεατρικο αυτο εδους. χει αναλυθε ο μη αυτοσχεδιαστικς χαρακτρας της κι χει αναφερθε στους τρπους και στα μσα που υιοθετοσαν οι Ιταλο κωμικο στε να φανεται πως παζουν με φυσικτητα, εν στην ουσα καταφεγανε στην απομνημνευση διαφρων ενοττων και μοτβων, που συνδαζαν αριστοτεχνικ σε κθε σημεο του ργου, ανλογα με τις ανγκες της δρσης. Εχανε στην ουσα λες τις ψηφδες ενς μωσακο στη διθεσ τους κι η αυτοσχεδιαστικ τχνη τους συνστατο στη δεξιοτεχνικ φανση κι εξφανση του εργχειρου/παρστασης. Κι λ' αυτ με τη συνοδεα και την υποστριξη πολλν λλων δεξιοττων, πως οι μιμικς. μως κι εδ πρεπε να 'ναι πειθαρχημνοι και ν' ακολουθνε συγκεκριμνες συμβσεις και κινσεις και να μη παρεκκλνουν απ' αυτς, για να μην χουν ατυχ κι ανεπιτυχ αποτελσματα.

Ο 10ος καννας Perrucci

     "... Οι χειρονομες που συνοδεουνε τη φων εναι βουβ ομιλα κι ενοτε εκφρζουνε πιτερο μια βουβ πρξη και μια κνηση παρ την δια τη λξη. Μετ τη φων πρπει ν' ακολουθσει η κνηση, αλλ πρπει αμφτερες να 'ναι καλ συντονισμνες, να υπακοει η φων τη κνηση και να μην υπρχει τποτα το περιττ. Κι επειδ κθε μρος του σματος χει τους δικος του καννες, εναι απαρατητο να κνουμε ξεχωριστ μνεα στο καθνα. Ας αρχσουμε απ το κεφλι. Η αφαρεση του καπλου πρπει να γνεται με χρη και κομψτητα και με τη σωστ υπκλιση του προσπου, μεσα συνυφασμνη με τη χρα απ' που προρχεται, δηλαδ ο Ισπανς να βζει το καπλο στο στθος, με το κολο μρος του προς τα μσα, για να μη φανεται πως ζητ ελεημοσνη και σταυρνοντας τα πδια, βζοντας το δεξ πσω απ την αριστερ φτρνα, ταν απευθνεται στον ουραν κι ταν χαιρετ τους ανθρπους να πηγανει το αριστερ στο δεξ, με γονυκλισα κι ευθυτενς το στθος και το κεφλι. Με το γαλλικ τρπο πρπει να 'χει ακνητα τα πδια να πηγανει πσω λγο το 'να, να βγζει το καπλο και να το ακουμπ στο στθος και να σκβει με το κεφλι και τη μση προς εκενο που χαιρετ. Ο ιταλικς τρπος εναι μεξη των παραπνω. Με τον ασιατικ τρπο δεν βγζεις το τουρμπνι αλλ βζεις το χρι στο στθος και σκβεις το κεφλι.
     Το πρσωπο αλλζει ανλογα με τα συναισθματα, και σ' αυτ υπακοουνε τα μτια, τα βλφαρα, τα μγουλα, οι βλεφαρδες, το στμα. Οι βλεφαρδες εναι τεχνες ταν μνουνε πντα ακνητες, το διο κι ταν κινονται υπερβολικ. Σε δρσεις κπληξης πρπει να πλλονται και να κινονται κυματιστ, αλλ χι υπερβολικ. Τα μτια εναι τα παρθυρα της καρδις, ο καθρφτης της ψυχς, οι δεκτες των ηθν. Τα μτια δεχνουν ,τι κρβεται μσα μας και μπορον να 'ναι καλβολα, αυστηρ, ανητα, ευτυχισμνα, ηδονικ. Τα μτια των γυναικν να 'ναι σοβαρ και ταπειν, λαμπερ των ερωτευμνων, πονηρ στους πανοργους υπηρτες, απλοκ στους βλκες. Να εκφρζουν με λγια τον ρωτα, με κλμα το λεος".

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers