-


Dali &









/




 
 

 

: '


                                       Εισαγωγ

     Στο Γ' μρος της Επιτομς της Αρχαας Ελλδας, μπανουμε στο πιο ευασθητο, στο πιο μυστικιστικ, στο πιο γνωστο και στο πιο ενδιαφρον σως κομμτι, τα Αρχαα Μυστρια κι ,τι περικλεεται σε αυτ: πσα τανε, γιατ τανε, τ γιντανε και πως, ποιοι λαμβνανε μρος κλπ. Ββαια, απ λα αυτ, ,τι φτασε στα' αυτι, στα μτια και στην αντληψ μας, καθς επρκειτο για αυστηρ ταμπο της εποχς και χρειαζτανε μηση και τα λοιπ. Ωστσο αυτ θα απασχολσει το μεγαλτερο μρος αυτο του ρθρου και στο τλος η Διατροφ των Αρχαων Ελλνων, γι' αυτ μη πολυλογ και σας αφνω να συνεχσετε. Χ. Π.

=================

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ:  Η λξη Μυστριο στην αρχαα σμαινε το απρρητο, το μυστικ, το ρρητο μρος μιας τελετς λατρεας οι οποες δεν γινταν φανερς σε τομα που δεν εχαν μυηθε. πως φανεται κι ετυμολογικ η λξη παργεται απ το ρμα Μυεν δηλαδ κλενω κι αναφρεται κυρως στα μτια και στα χελη. Εκενοι που μυονται στα μυστρια του υπερβατικο, απαγορεεται να τα ανακοινσουν σε λλους μη μυημνους, πρπει να κλενουν το στμα τους. Τα αρχαα Μυστρια ταν σως η αντερη πνευματικ κληρονομι στην αρχαα Ελλδα. ταν κυρως κρυφς λατρεες, που πρεπε πρτα κανες να μυηθε, κοινς να εισαχθε. Ο οπαδς αυτς της λατρεας ονομαζταν Μστης και το πρσωπο που τον εισγαγε σ' αυτ Μυσταγωγς. Κθε μυστηριακ κοιντητα εχε τα κοιν γεματα , τους κοινος χορος και τις ιεροτελεστες, που νθρωποι που σμιξαν στο διο χορ, που συμμετεχαν στα δια δρμενα νιωθαν για πντα ενωμνοι. Στην εσωτερικ ννοι τους παρουσαζαν τις αινιες αλθειες ετε ταν φυσικς ετε ταν πνευματικς που διατηρθηκαν στο πρασμα χιλιδων ετν. Φανεται τι αυτο που καθιρωσαν τα Μυστρια για εμς, δεν ταν αδιαφτιστοι .Για πολ χρνο αυτο μας αποκλυψαν τι οτιδποτε φτσει στον κτω κσμο χωρς να χει μυηθε και επιδοκιμαστε, πφτει στο βορκο. Εκενος μως που φτνει εκε εξαγνισμνος και καθαγιασμνος, θα συγκατοικσει με τους Θεος. Μυστρια επσης ονομζονταν στην αρχαιτητα οι ιερατικς εκενες σχολς που λειτουργοσαν σε κλειστος χρους κι ισχυρζονταν τι κατεχανε γνσεις απ υπρτερες του ανθρπου συνειδσεις. Οι περισστεροι -αν χι- λοι οι Φιλσοφοι ταν μυημνοι στα Αρχαα Μυστρια.  ο Πλτωνας στο Θεατητο λει:

   "H ψυχ, αν δεν χει γνωρσει την αλθεια δεν μπορε να αποκτσει τη μορφ του ανθρπου. Πρκειται για ανμνηση σων η ψυχ μας γνριζε παλαιτερα, ταν ταξδευε με την θετητα, περιφρονντας εκενα που θεωρομε τι υπρχουνε κι ατενζοντας αυτ που πραγματικ εναι. Για αυτ μνον ο νους πνεμα του φιλοσφου εναι εξοπλισμνος με φτερ. Αυτς σο μπορε καλτερα διατηρε στον νου του αυτς τις αναμνσεις, η ενατνιση των οποων καθιστ θεα ακμη και την δια την θετητα. Χρησιμοποιντας διαρκς τον εαυτ του στα μυστρια, ο νθρωπος γνεται πραγματικ τλειος- νας μυημνος στη θεα σοφα".

     Ο Πνδαρος αναφρει :

   "Ευτυχς εναι εκενος που εδε τα Ελευσνια μυστρια, γιατ γνωρζει το τλος της ζως του και τις αρχς που δθηκαν στον νθρωπο απ τον Θε", εν ο Αριστεδης για την μηση του επε: "Νμισα τι ρθα σε επαφ με τον Θε, και τον νοιωσα να πλησιζει εγγτερα, και μουν ττε ανμεσα σε εγργορση και πνο. Το πνεμα μου ταν ανλαφρο, στε κανες που δεν χει μυηθε δεν μπορε να μιλσει για αυτ να το κατανοσει".

     Στον ηπειρωτικ Ελληνικ χρο ο Ορφας ρφας που σημανει εκενος που θεραπεει με το φως, θεωρεται τι εισγαγε 1η φορ τα Μυστρια στην Ελλδα. Τα κυριτερα μυστρια στην αρχαα Ελλδα ταν τα Κρητικ, τα Καβερια, τα Διονυσιακ-Ορφικ, και τα Ελευσνια. Γενικ θεμελιδης διδασκαλα των Καβεριων μυστηρων ταν "η γννηση του ανθρπου", εν των Ελευσνιων η συμβολικ παρσταση της ψυχς, της καθδου της στην λη, μετ την ανληψη της και την επιστροφ της στην αινια ζω. Η θληση δηλαδ της ψυχς να γνωρσει, την οδηγε στον δη. Εναι η δια θληση για γνση που οδγησε τους πρωτπλαστους ξω απ τον παρδεισο. Και τλος των Διονυσιακν μυστηρων της αναγννησης του ανθρπου που συμβολιζταν απ τον θνατο του Διονσου και τη 2η γννηση του απ τον Δα.. Στον αρχαο κσμο η θεολογα λειτουργοσε σε 2 εππεδα. Στο 1ο στη μεγλη μζα του πληθυσμο διμεσου των μθων, που εχανε σκοπ τη διαπαιδαγγηση του λαο μσω των εξυμνσεων των θεν και των ηρων. Οι διοι αυτο μθοι στο 2ο αντερο πνευματικ στδιο, κρυβαν μεγλες αλθειες τσο για τον νθρωπο σο και για τον κσμο. Σμφωνα με τον πρωτοπρο Ελβετ ψυχολγο Κρλ Γιονγκ, τα σμβολα που χρησιμοποιονται στους μθους εναι πανρχαια και γεννθηκαν σ' εποχς που ο νθρωπος δεν εχε αναπτξει λογικ. Δεν κατασκευζονταν αλλ παρ γνονταν αυτματα απ την δια την ψυχ. Εναι προν ανμνησης της μακραωνης εξλιξης, αναπαρσταση του παγκσμιου αρχτυπου. Οι μθοι αποκαλπτονταν δια μσου της μησης που χρησιμοποιοσε σμβολα και εικνες, τσι στε οι μυημνοι ταν ικανο να γνωρσουν τα μυστικ του κσμου. Αρχετυπικ σμβολα και εικνες των οποων η καθορισμνη διταξη επενεργοσε στο ασυνεδητο, λκοντας την αποθηκευμνη γνση που υπρχει στον νθρωπο. Ο μθος σε αντθεση με το παρ-μυθι, κρβει μσα του μα δομημνη συγκαλυμμνη ιστορικ αλθεια.
     Oι αρχαοι λληνες για παρδειγμα, θεωροσαν τον κκκινο πλαντη ρη σαν θε του πολμου, κι υπογρμμιζαν τι 2 τια σερναν το ρμα του στους Ουρανος, δνοντας τους το νομα "φβος" και "Δεμος", μχρι που το 1877 ανακλυψε ο σαφ Χλλ τους δορυφρους του ρη. Ο μθος επσης λει τι ο Ουρανς τρωγε τα παιδι του, και πργματι ταν ανακαλφθηκαν τα τηλεσκπια, παρατηρσαμε τι πργματι κατπινε τους δορυφρους του, οι οποοι γνονταν ξαν ορατο μλις εμφανζονταν ξαν απ την λλη μερι κατ τη περιφορ του πλαντη.
Ενας θεολγος και φιλσοφος επε σχετικ, με τις αλληγορες και τα συγκεκαλυμμνα μηνματα που κρβουν τα αρχαα κεμενα.

   "Δεν πρπει κανες να ακοει οτε να παρνει κατ γρμμα τι εναι γραμμνο στα βιβλα της δημιουργας, οτε να χει ιδες σαν κι αυτς που χει το κοιν, αλλις οι αρχαοι σοφο μας δεν θα μας συμβολευαν με τση φροντδα να κρβουμε το νημα τους και να μην σηκνουμε καθλου το αλληγορικ ππλο που κρβει τις αλθειες που περιχει. ταν αυτ το ργο το παρνεις κατ γρμμα σου δνει τις πιο παρλογες και εκτς πραγματικτητας ιδες για την θετητα. Οποιοσδποτε μως θελε να μαντψει την αληθιν ννοια, πρπει να αποφγει πολ να την κοινολογσει. Εναι να απφθεγμα που μας το επαναλαμβνουν λοι οι σοφο μας, προ παντς για τις βαθις ννοιες που περιχει το ργο των ξι ημερν. Εναι δυνατν ετε μνος του ετε με την βοθεια των φτων ενς λλου κποιος να φτσει μχρι να μαντψει το νημα. Ττε πρπει να σιωπ και αν μιλσει να μιλει καλυμμνα, πως κνω εγ, αφνοντας τα υπλοιπα να τα μαντψουν σε εκενους που μπορον να με ακοσουν".

     Στη μυητικ διαδικασα των μυστριων χρησιμοποιοσαν να εδους θεου δρματος , πλοσιο απ εικνες της θετητας διμεσου του οποου ερχταν ο νθρωπος σε επαφ με την θεα του αρχ. Εναι ιστορικ αποδεδειγμνο τι η δημιουργα του θετρου οφελεται στις μυστηριακς τελετς. Μσα απ τις θεατρικς παραστσεις προσπαθοσαν να διεγερουν συγκεκριμνα συναισθματα απ τους συμμετχοντες θεατς. Με τις μυστηριακς τελετς οι νθρωποι αποκτοσαν να μσο για να περσουν σε να αντερο εππεδο αντληψης. Ανυψνονται απ εππεδο σε εππεδο και επικοινωνοσαν με τον θεο σπινθρα που κρυβαν και κρβουν μσα τους. Αυτ που οι πργονοι μας αποκαλοσαν "δαιμνιο".Αυτ η διαδικασα ταν η μηση. Η διερυνση δηλαδ της συνεδησης, και η προσγγιση των θειικν ψεων που κρβει μσα του ο νθρωπος. Τα μυστρια εχαν πντοτε ως σκοπ να αποκαλψουν την τλεια διδασκαλεα υπ 3πλ αντληψη: των αισθσεων, της ψυχς και του πνεματος. Δηλαδ σκοπ να λμψει το Αρατο πσω απ το ορατ κι η αλθεια πσω απ το σμβολο. Μσα απ τις περιπτειες των ηρων και την ιδα της αναζτησης καλπτεται μα παγκοσμιτητα, ετε σαν τον μθο του Αγου δισκοπτηρου και των Ιπποτν του βασιλι Αρθορου, ετε σαν Οδσσεια Αργοναυτικ εκστρατεα. Η μνα Γη για παρδειγμα αποτλεσε για λους τους αρχαους λαος το Σμβολο της λης, της μτρας του ανθρπου.
     Μσα απ το πρασμα των αινων το σμβολο αυτ εξυψθηκε, απκτησε διαφορετικ δισταση και σμερα εναι η μητρα του Χριστο , του Βοδα, του Κρσνα, κλπ. Σε λες τις αρχαες κοσμογονες η μητρα Γη γονιμοποιεται απ τον Ουραν-Πατρα για να δσει ζω. Το θεκ ζευγρι για τους λληνες ταν ο Ουρανς κι η Γαα, για τους Αιγυπτους Σμπ και Νοτ, για τους Ιπωνες Ιζανμι και Ιζανγκι , τα ονματα απλς αλλζουν. Παραβολς κατ αντιστοιχα με τον συμβολισμ των μθων, χρησιμοποιοσε κατ κρον και ο Ιησος. ταν οι μαθητς του τον ρτησαν γιατ τις χρησιμοποιε απντησε:

     "Γιατ σε εσς χει αποκαλυφθε το βασλειο των ουρανν , εν σε αυτος ακμα χι, γιατ εν χουν μτια δεν βλπουν, και εν χουν αυτι δεν ακον".

     Κτι παρμοιο δηλαδ πο εχε πει και ο Ηρκλειτος "οι οφθαλμο και τα αυτι εναι κακο σμβουλοι για βρβαρες ψυχς" , δηλαδ τις ψυχς που δεν καταλαβανουν την γλσσα του Νου. Απ τα λγα που γνωρζουμε για αυτ φανεται τι παρουσαζαν αλληγορικς αναπαραστσεις που συμβολζουν τα πεπρωμνα των ψυχν μετ θνατον, το νμο και την εντητα που συνδουν λα τα ντα. Επσης ταν τελετουργες για την ευκαρπα της γης , για την πολυπθητη βροχ. Και υπρχαν πντα τοπικ μυστρια, αλλ και μυστρια που απκτησαν πανελλνια εμβλεια πως τα Ελευσνια, τα Ορφικ , τα Κρητικ και τα Καβερια. λα σχεδν επηρεασμνα απ αυτ της Αιγπτου, αναδιοργανθηκαν με τη παρμβαση μεγλων μυστν και ιεροφαντν που θτευσαν πριν στα Αιγυπτιακ ιερ πως ο Κδμος, ο Ορφας, ο Φερεκδης, ο Επιμενδης, ο Πυθαγρας.
     Στα μυστρια λων των εποχν και λων των θρησκειν οι νθρωποι επιδικουν τη βοθεια του θεο των θεν. Και την επιδικουν απ την στιγμ που μπρεσαν να συλλβουν την ιδα των πανσχυρων θεν και του υπερβατικο τους κσμου. Τα μυστρια εμφανζονται σε να αρκετ αναπτυγμνο πολιτιστικ στδιο του ανθρπου. Η σλληψη της ννοιας των θεν, των πνευμτων και ενς υπερβατικο κσμου που υπρχει πρα απ τις αισθητς δυναττητες του ανθρπου , αποτελον την αναγκαα προπθεση για την παρξη των μυστηρων.
Βασικ στοιχεο στην τλεση των μυστηρων ταν ο κκλος των μυημνων. Αλλ ως να βαθμ συμμετεχαν και μη μυημνοι διαφορετικ δεν θα υπρχε συνχεια στα μυστρια αν δεν υπρχαν μυημνοι. Εκε μποροσαν να λβουν μρος μνο σοι πετχαιναν μετ απ προετοιμασες δοκιμασιν και υποσχσεων (π.χ περ εχεμθειας) και μνο ττε γνονταν δεκτο στο χρο των μυημνων. Στους χρους εκενους που υπρχε εξωτερικ και εσωτερικ λειτουργα ιδιατερη μφαση δινταν στην ψυχικ ανψωση του ανθρπου προς την πνευματικ του ολοκλρωση και τελειοποηση μσω του καθαρμο και του εξαγνισμο , για να κατακτσει ο μυημνος με την ψυχ του την αγπη και την πνευματικ ελευθερα. Το κυριτερο μρος απ την εξωτερικ μηση ταν οι καθαρμο κι οι εξαγνισμο , που το μρος αυτ των Μυστηρων ονομαζταν καθρσια και καθαρμο.
      λα τα μυστρια του κσμου χουν για κντρο τους τη Μητρα-Γη που στους διφορους λαος παρνει και ιδιατερα ονματα. Στους Σουμριους λγεται Ινανν, στους Βαβυλνιους Ιστρ, στη Συρα Αστρτη, στη Φοινκη Ανθ, στην Αγυπτο σιδα, στη Μικρ Ασα λγεται Μεγλη Μητρα, Κυβλη, Δινδυμνη, Μα, στους λληνες Δμητρα Ρα κ.λ.π. Στο χρο του Αιγαου υπρχει το κοιν επκεντρο της Μεγλης Μητρας Γης με τις αντστοιχες της Δ.Μικρς Ασας, που στην αρχ μλλον δεν χρειαζταν να αναφερθε το νομ της. Αργτερα πρε το νομα Ρα (που σημανει Γη - Γαα) και επσης Δμητρα (Γη Μτηρ). Στα πρτα μυστρια στον κσμο του Αιγαου υπρχει και αρσενικς θνσκων θες πως σε λα τα μυστρια της Μσης Ανατολς.Στις νετερες ανακαινσεις των μυστηρων εκλεπει ο θνσκων θες και στη θση μπανει η "Κρη - Περσεφνη". Ο ουρνιος σζυγος εξακολουθε να υπρχει , αλλ με διφορα ονματα πως: Δας, Ποσειδνας, ακχος και ακμα εναι αννυμος θες. Παρατηρομε τι στα Διονυσιακ-Ορφικ και στα Κρητικ εξακολουθε να παζει κριο ρλο ο θνσκων θες πως ο Δινυσος που ταυτζεται με τον σιρη και ο Ορφας. Πντως στον κσμο του Αιγαου και της Ελλδας γενικτερα τα μυστρια γνονταν δο φορς το χρνο, το φθινπωρο με τη σπορ και την νοιξη ταν τα σπαρτ θλουν βροχ, αλλ. σε κθε περιοχ τα μυστρια τελονταν ανλογα με το κλμα.

Ελευσνια Μυστρια: Η παρδοση ανγει την δρυση των Ελευσνιων Μυστηρων στην εποχ του βασιλως των Αθηνν Πανδονος, δηλ. στη Μυκηνακ Περοδο, περ το 1350 π.Χ. Εναι ωστσο σγουρο -κατπιν των ανασκαφν στην Κνωσ - τι και τα Ελευσνια Μυστρια ανγονται στην Μινωικ Εποχ. Ο σκοπς των Ελευσνιων Μυστηρων δεν ταν λλος, παρ να δσει τη γνση στον νθρωπο τι εναι αθνατος, χι ββαια σαν σμα αλλ σαν ψυχ. Τα Ελευσνια μυστρια διακρνονταν στα Μικρ και στα Μεγλα. Τα μικρ τελονταν στην γρα, προστιο των Αθηνν, κοντ στον Αρδηττ στις χθες του Ιλισο. Τα μικρ μυστρια τελονταν σε τρεις περιδους:

 Α) κατ τον μνα Ανθεστηρωνα (Φεβρουριο-Μρτιο)
 Β) μετ 7 μνες (Σεπτμβριο)
 Γ) μετ να τος απ τη 1η τλεση.

     Η 1η περοδος εχε ως τπο τλεσης την γρα, εν οι 2 επμενες την Ελευσνα. Τα μικρ μυστρια τανε προπαρασκευαστικ και καθαρτικ στδια για τη μηση στα μεγλα, εποπτικ μυστρια που τελοντα κθε 4ετα κι εχανε διρκεια 9 μρες. Οι κυρως ιεροτελεστες λμβαναν μρος τη νχτα κι οι υποψφιοι μστες επαναλμβαναν τη φρση:

   "ενστευσα, πιον τον κυκενα, λαβον απ κιστης και αφο εγεθην, ετοποθτησα πλιν απ τον κλαθον εις την κστην"

     Οι τελετουργες της μησης διακρνονταν στα δρμενα, τα δεικνμενα και τα λεγμενα. Δρμενα τανε χρση των ιερν αντικειμνων, δεικνυμενα λες οι θεμενες παραστσεις και λεγμενα ταν οι συμβολικς φρσεις των μυστν.
Αντεροι τελετουργο ταν :

 Ιεροφντης με την Ιεροφντιδα, καταγμενοι απ την οικογνεια των Ευμολπιδν
· Ο Ιεροκρυξ απ τι γνος των Κηρκων
· Ο Επιβμιος Ιερες με την Επιβμιο Ιρεια
· Ο Ιακχοφρος, που φερνε κατ τις τελετς και τις πομπς το εδωλο του Ικχου
· Ο Κουρτροφος, ο οποος φρντιζε για την διατρηση του Ικχου

     Περιληπτικ και σμφωνα με τις λγες σωζμενες πληροφορες που χουμε, διαδραματζονταν τα εξς :

 * 1η ημρα (14η Βοηδρομινος): Ξεκινοσε απ την Ελευσνα (Πομπεον) η πομπ, με τον Ιεροφντη και τον Δαδοχο επικεφαλς και δια της Ιερς Οδο φτανε στους πρποδες της Ακρπολης των Αθηνν στο "εν στει Ελευσνιο", που κατθεταν την Ιερ Κστη με τα απρρητα Ιερ Αντικεμενα των Μυστηρων.
 * 2η ημρα (15η Βοηδρομινος).Το πλθος των μυστν, οι ρχοντες και οι Θρησκευτικο λειτουργο συναθροζονταν στην Ποικλη Στο της Αθηνακς Αγορς, που γινταν η κρυξη των εορτν. Κατ την δετερη ημρα γινταν η ανακονωση σων γνονταν δεκτο για την μηση, και η ανακονωση σων αποκλεονταν.
 * 3η ημρα (16η Βοηδρομινος): Οι υποψφιοι μστες βαπτζονταν στα νερ του Φαλρου. Κατ την τρτη ημρα ο Κρυκας εκφωνοσε το παργγελμα "λαδε οι μστε" προς το οποο συμμορφομενοι οι προς την μηση υποψφιοι πορεονταν προς την θλασσα και καθαρζονταν. Ο καθνας απ αυτος συρε να χορο, να εδος αποδιοπομπαου τργου, το οποο παιρνε το βρος των ανθρπινων αδυναμιν του ατμου.
 * 4η ημρα (17η Βοηδρομινος): τελοσαν μεγλη θυσα στο εν στει Ελευσνιο της Ακρπολης. Κατ την τταρτη ημρα υπρχε πνθος και τηροσαν νηστεα. Oι τελετουργες ταν πνθιμες σε ανμνηση των δακρων της Δμητρας και της Περσεφνης.
 * 5η ημρα (18η Βοηδρομινος): τελοσαν μεγλη θυσα προς τιμν του Ασκληπιο στο εν στει Ελευσνιο (Ασκληπιεο). Την ημρα αυτ υποδχονταν οι Αθηναοι τις εξχουσες ξνες προσωπικτητες, που ρχονταν για να μυηθον τα Ελευσνια Μυστρια. Την πμπτη ημρα τελοσαν θυσες στη Αθνα, εκ των οποων κποιες προς τιμ του Διονσου.
 * 6η ημρα (19η Βοηδρομινος). ρχιζε η μεγλη πομπ απ το εν στει Ελευσνιο της Ακρπολης προς το ιερ της Ελευσνας. Η πολυπληθς πομπ ακολουθοσε την Ιερ Οδ με επικεφαλς τους αξιωματοχους που μετφεραν τα Ιερ Αντικεμενα και το ξανο του Ικχου. Πασγνωστοι εναι επσης, οι γεφυρισμο, δηλαδ τα πειργματα και οι βωμολοχες, που λμβαναν χρα στη γφυρα του Ελευσινιακο Κηφισσο, απ τους κατοκους της Ελευσνας προς τους συμμετχοντες στην πομπ. Η πομπ γινταν με πυρσος.
Κατ την πομπ των πυρσν στην Ελευσνα, οι υποψφιοι μστες κρατντας ο καθνας δδα αναμμνη, παρηλανανε αν δυδες. Εισρχονταν στον να της Δμητρας και υποβλλονταν κατ αυτ τον τρπο στον συμβολικ καθαρμ δια του πυρς.
 * 7η, 8η,9η ημρα Απ την 7η και μετ τελονταν τα κυρως μυστρια κι ταν η στιγμ που ο κρυξ φναζε "εκς, εκς οι ββηλοι". Οι ββηλοι και οι μη "καθαρο" βγαιναν, εν οι υποψφιοι εισρχονταν στο εσωτερικ του ναο. Οι μστες νστευαν, πιναν τον Κυκενα και κλενονταν στο Τελεστριο με τον ερχομ της νχτας, που ελμβαναν χρα τα "Δρμενα", για το οποα γνωρζουμε λγα πργματα.
O Ιεροφντης δειχνε στους μστες τα "Δεικνμενα" (δηλ. τα ιερ που φυλσσονταν στην ιερ κστη, στο δυτο του Τελεστηρου), λγοντας κτω απ μεγλη φωτι τα "Λεγμενα". Οι μστες απαντοσαν με το "ε-κε" (βρξε-καρποφρησε). "Καταρχς πλενμαστε με δωρ ...Αφο οδηγηθομε απ τον Ιεροφντη ,μας διαβζει απ λθινο βιβλο πργματα τα οποα επ ποιν θαντου δεν πρπει να ανακοινσουμε σε καννα"(Πορφριος)..Στα λεγμενα ανκει και η μυστηριδης φρση "Κονξ-ομ-παξ" με την οποα κλεινε. Το τι ακριβς σμαινε αυτ η φρση χουνε προταθε πολλς απψεις. Η πιο πιθαν φανεται να εναι αυτ που το ταυτζει με την Πυθαγρεια Εντολ: "κουε, ρα, σγα". Κατ το λεξικ LIDDELL SCOTT το ρμα "κοωω-" σημανει "ακοω/γνωρζω", το "μμα" σημανει "οφθαλμς" εν το "πξ" σημανει "σιωπ". ρα λοιπν η μυστηριακ φρση "κνξ-ομ-πξ" σως σημανει "κουε-βλπε-σπα".
     Σμφωνα με τον W. Durant , οδηγοσαν τους μστες υπ το φως των πυρσν σε σκοτειν υπγεια σπλαια τα οποα συμβλιζαν τον δη και στην συνχεια τους οδηγοσαν σε να φωτειν δωμτιο, που αντιπροσπευε την κατοικα των ευδαιμνων. Ο Ιεροκρυκας λεγε τα εξς λγια: "ιδο βρσκεστε στο υποχθνιο κατφλι της Περσεφνης. Για να εννοσετε την μλλουσα ζω και την παροσα κατσταση σας, πρπει να διλθετε απ το κρτος του θαντου. Αυτ εναι η διαδικασα των μυημνων. Πρπει να μθετε να αψηφτε τα σκτη για αν χαρετε το φως"(Αυτοκρτορας Ιουλιανς), και ακολουθοσε η Εποπτεα, η πεμπτουσα ουσιαστικ των μυστηρων, που ταν η μεση επικοινωνα με το "Θεο".
     Το μνο που γνωρζουμε εναι τι οι μστες μες στο δυτο του Τελεστηρου βλεπαν και βωναν να συγκλονιστικ ραμα μπρος απ μια μεγλη απκοσμη φωτι λμψη! Η εμπειρα αυτ πειθε τους μστες περ της Προπαρξης και της Αθανασας της ψυχς, αλλ δυστυχς, για το πς επιτυγχνετο αυτ η διαδικασα, δεν γνωρζουμε απολτως τποτα! Ας σημειωθε τι για να λβει κανες την ψιστη μηση της Εποπτεας (και να καταστε Εππτης) πρεπε το προηγομενο χρνο να εχε μυηθε στα Μικρ εν γραις.
     Ο Πλοταρχος περιγρφει τη διαδικασα της μησης μες στη νυχτεριν φωτι ως την εμπειρα της ψυχς, τη στιγμ του θαντου. Αλλ κι ο Πλτων (Φαδρος) υπαινσσεται, τι στα μυστρια η ψυχ θυμται την θεα καταγωγ της -σως και τις προηγομενες ενσαρκσεις της- και χρη σ' αυτ την ανμνηση, ο θνητς νθρωπος γνεται "μστης" κι "εππτης"! Αλλ και η χρυσ πλκα του Ιππωνου αποκαλπτει την Ελευσνια εμπειρα περ προπαρξης και αθανασας της ψυχς:

   "Εμαι παιδ της Γης και του ναστρου Ουρανο. Στγνωσα απ' τη δψα και πεθανω. Γι' αυτ δστε μου γργορα κρο νερ, απ' αυτ που κυλει απ' της Μνημοσνης τη λμνη. Οι βασιλιδες που εναι κτω απ τη γη θα σε σπλαχνιστον και θα σου δσουν να πιεις απ τη λμνη της Μνημοσνης. Και δρμο παρνεις πολυσχναστο, δρμο ιερ, που κι λλοι μστες και βακχευτς ξακουστο πορεονται".

     Στο παραπνω κεμενο η ψυχ ζητ να πιει νερ απ' της Μνημοσνης (Μνμης) τη βρση, για να θυμηθε τη θεκ προπαρξ της. ταν γνει αυτ, ττε βαδζει πια στον ιερ δρμο των Μυστν κα απαλλσσεται απ' τον κκλο των ενσαρκσεων, πως τνισε και ο Πλτων στα κλασσικ ργα του "Φαδων", "Μνων" κλπ. Αυτ η πεποθηση περ μετενσρκωσης γιντανε βεβαιτητα στα Μυστρια της Ελευσνας, τα οποα κλειναν με τη μυστηριδη φρση, "Κνξ-ομ-πξ". Τη τελευταα ημρα γνονται οι σπονδς στους νεκρος και ρχιζε η επιστροφ των Μυστν στην Αθνα. Την τελευταα ημρα η καλομενη ως "πλυμοχων" "καταλισκν", σημεωνε την λξη των εορτν. Οι μστες επστρεφαν στην Αθνα. Δο πλινα αγγεα γεμισμνα με νερ τοποθετονταν προς την ανατολ, και τη δση του ναο κι ανατρπονταν. Η μρα αυτ ταν αφιερωμνη στη λατρεα των δαιμνων και των νεκρν.

     Η κρη παιζε ασταμτητα στα λιβδια που τσο πολ αγαποσε. ταν η εποχ που η ζω εκδηλωνταν στη γη με πολλ χρματα. Μσα στο παιχνδι η κρη εδε να θεσπσιο λουλοδι, να Νρκισσο κι τρεξε να τον πρει. Εκε κοντ βοσκε τους χορους του ο Ευουλας και μλις η κρη γγιξε το Νρκισσο ο Πλοτωνας βρκε την ευκαιρα να τη πρει κοντ του, ανογοντας να χσμα που μαζ με τη Περσεφνη πεσαν κι οι χοροι του Ευουλα. Η μητρα της τρεξε να τη βρει δχως αποτλεσμα και καθς η λπη της Θες συνεχιζταν, ο Δας θλοντας να τη βοηθσει κανε μα συμφωνα με τον Πλοτωνα. Το 1/3 του χρνου να εναι βασλισσα του κτω κσμου και τα 2/3 να εναι επνω στη γη με την μητρα της.

     Οι θεο αυτν των μυστηρων εναι δο ζεγη, η Μητρα - Κρη και ο Θες - Θε.

     Ο μθος της Δμητρας και της Περσεφνης αποτελε το κντρο της λατρεας των Ελευσινων. Θεωρεται τι τα Ελευσνια Μυστρια ιδρθηκαν απ τον Εμολπο το 1.400 π.Χ κι τι ρχισαν να λειτουργον επσημα τον 8ο αινα π.Χ Υπρχαν τα μικρ (Ελσσονα) τα εν γραις και τα μεγλα (Μεζονα) μυστρια. Σμφωνα με ορισμνους μελετητς, δεν πρπει να ταυτζονται τα μικρ (Ελευσνια) με τα Ελευσνια Μυστρια. Υπρχε σαφς δικριση μεταξ των Ελευσινων και των Μυστηρων, διτι για την τιμ της Δμητρας και της Κρης γνονταν πολλς γιορτς και οι πιο επσημες ταν πως αναφραμε τα Ελευσνια, τα Θεσμοφρια, τα Αλα και τα Θαλσια.
     Κατ τη διρκεια του Ανθεστηρωνα (Β' 15μερο Φλεβρη κι Α' 15μερο Μρτη) την εποχ της νοιξης, τελονταν τα Ελευσνια τα "Εν στει" εν τα "Μυστρια εν Ελευσνι" τα ονομαζμενα μεγλα, τελονταν το μνα Βοηδρομινα (Β' 15μερο Σεπτμβρη κι Α' 15μερο Οκτβρη). Σμφωνα μ' λλη εκδοχ κι οι 2 γιορτς τελονταν στην Ελευσνα αλλ τα μεν Μυστρια ταν η καθαρ θρησκευτικ τελετ που παρνανε μρος μνο μστες, εν τα δε Ελευσνια ταν αγνες προς τιμν της Δμητρας κι ονομστηκαν τσι επειδ τελονταν στην Ελευσνα. λλοι μελετητς υποστηρζουν τι και στα μικρ τελονταν Ιερς μυητικς τελετουργες προς τιμ της Θες Περσεφνης (Κρης) κι ταν εισαγωγικς και προπαρασκευαστικς για τα Μεγλα Μυστρια. Οι μυομενοι θυσιζανε δλφακα (χοιρδιο) και με τα νερ του ποταμο (Ιλισσς) καθαρζονταν απ τα μισματα με τη βοθεια ειδικο ιερα που λεγταν Υδρανς. Ακολουθοσε μγας ρκος τους μπρος στον σιο Ευμολπδη, Ιεροφντη της Ελευσινας Δμητρος και κατχησ τους απ τον τελευταο, αναγκαα για τη προπαρασκευ των μυστν για τα μετ απ 5 ενιαυτος λεγμενα Μεγλα Ελευσνια (Εποπτεα). Στο τλος, οι μυομενοι ενθρονζονταν κι οι ιερες χρευαν τελετουργικ γρω απ' αυτος ως σημεο αποδοχς στον κκλο της 1ης μησης.
     Απ τις 15 ως τις 22 του Βοηδρομινα τελονταν αν 5ετα στην Ελευσνα τα Μεγλα Μυστρια που κατληγαν σε επιφνεια της Θες Περσεφνης και μηση των μυστν στο "υπρτατο μυστικ της ζως". Η 1η μρα της μησης λεγταν "Αγυρμς", δηλαδ συγκντρωση και περνοσε με τη προσλευση των υποψηφων μυστν στο Ιερ της Ελευσνας. Η 2η μρα λεγταν "λαδαι Μσται" και περνοσε με πομπ προς τη θλασσα και καθαρμος στα νερ της. Τη 3η μρα καθιερωνταν απλυτη νηστεα κι ρχιζε η χοργηση του περφημου ποτο κυκεν. Η νηστεα σταματοσε το διο βρδυ με λγα "ιερ τρφιμα" που δνονταν στους μυομενους μσα απ μια "Μυστικ Κστη". Τη 4η μρα προσφρονταν θυσες στις θετητες της Ελευσνας και χορεονταν ιερατικο κυκλικο χορο. Τη 5η "Λαμπαδηφορα" οι μυομενοι με πυρσ στο χρι σχημτιζαν αν 2 σιωπηλ πομπ με επικεφαλς το "Δαδοχο" ιερα κι μπαιναν στο Να της Θες Δμητρας. Η 6η λεγταν "ακχος" κι ταν αφιερωμνη σε λατρευτικς πρξεις προς τιμ του θεοπαδα Ικχου με περιφορ του αγλματς του (στεφανωμνου με μυρσνη σε νδειξη πνθους) και των ιερν του αντικειμνων (Λικμς,Κλαθος,Φαλλς) απ τον Κεραμεικ στην Ελευσνα μσω της "Ιερς Οδο". Η νχτα προς την 7η μρα λεγταν "Ιερ Νξ" και εγκαιναζε τη Μεγλη Μηση που ολοκληρωντανε την 9η μρα με τη τελικ Ιεροφνεια και τη Θεαματικ επιφνεια της Θες Περσεφνης που ανερχταν απ τον δη. Επσης τα σμβολα που αναφρονται τι χρησιμοποιοσαν στα μυστρια αυτ εναι τα εξς: Η σφαρα, το στχυ κι η χλη, το φδι, η κανθος, ο υκινθος, το σπειρωτ φδι το κουκουνρι, το αυγ και Κλδος Πτυος.
     Στα Ελευσνια γρω 176 μ.Χ μυθηκε κι ο Μ. Αυρλιος εν στα Μυστρια αυτ δεν γνονταν δεκτο ανθρωποκτνοι, ιερσυλοι, εναγες, μγοι κι θεοι (στους τελευταους κατατσσονταν την στερη αρχαιτητα οι Επικοριοι κι οι Χριστιανο). Τα Μυστρια παψαν να τελονται το 395 μ.Χ με τη πλρη καταστροφ και πυρπληση των Ιερν απ τον Γτθο χριστιαν Αλριχο και τη μαρτυρικ θαντωση σσσωμου του ιερατεου πνω στη πυρ.

Ορφικ Μυστρια: Ο Ορφας στθηκε το μψυχο πνεμα της ιερς Ελλδας, αυτς που αφπνισε τη θεα ψυχ. Η 7χορδη λρα του αγκαλιζει το σμπαν. Κθε χορδ της αντιστοιχε σ' να ρυθμ της ανθρπινης ψυχς, περιχει το νμο μιας επιστμης και μιας τχνης. Η θεουργικ και διονυσιακ θηση, που κατρθωσε να μεταδσει στην Ελλδα ο Ορφας, μεταφρθηκε μσα απ' αυτν σε λη την Ευρπη. Εμφανστηκε στη Θρκη ταν βασιλικς καταγωγς και με τη μελωδικ φων του ασκοσε παρδοξη λξη. Ξαφνικ ο νος αυτς εξαφανστηκε. λεγαν τι πθανε, τι κατβηκε στον δη. Εχε φγει για την Αγυπτο που μυθηκε και ξαναγρισε μετ απ πολλ χρνια με να νομα μησης που πρε απ τους δασκλους του. Τρα ονομαζταν Ορφας ρφα που σημανει "Εκενος που γιατρεει με το φως".

Οι ιερες της Ροδπης υποδχτηκαν τον μστη της Αιγπτου σαν σωτρα. Σε λγο η επδρασ του θα εισχωρσει σε λα τα ιερ της Ελλδας. Αυτς καθιρωσε τη βασιλεα του Δα στη Θρκη και του Απλλωνα στους Δελφος, που βαλε τις βσεις του Αμφικτιονικο Συνεδρου, το οποο υπρξε η κοινοτικ εντητα της Ελλδας. Τλος με τη δημιουργα των Μυστηρων διαμρφωσε τη θρησκευτικ ψυχ της πατρδας του. Στην κορυφ της της μησης συγχνευσε τη θρησκεα του Δα με τη θρησκεα του Διονσου, σε μια παγκσμια σκψη. Οι μστες ασπζονταν απ τα διδγματ του το αγν φως των υπρτατων αληθειν. Κι αυτ το διο φως φθανε ως τον λα κπως μετριασμνο, χι μως και λιγτερο ευεργετικ, κτω απ το ππλο της ποησης και των μαγευτικν γιορτν. Κατ' αυτ τον τρπο γινε ο αρχιερας της Θρκης, μγας ιερας του Ολυμπου Δα, και για τους μστες αυτς που αποκλυπτε τον Ουρνιο Δινυσο.
     Ο μθος της Ευρυδκης χει μεγλο ενδιαφρον, αλλ χι σαν ιστορα αγπης. Εναι να θεολογικ κομμτι που οικειοποιθηκε στην αρχ ο Δινυσος. Η Σεμλη, η πρασινισμνη γη, προβλλει απ κτω, χρνο με το χρνο μαζ της ρχεται κι ο Δινυσος, εν εξαιτας κποιου αισθματος ιπποτισμο οι ντρες επαν τι πηγανει για τη φρει. Ο ρλος του Δινυσου περν στον Ορφα. Πντως το πντρεμα μεταξ του Διονσου Ζαγρα και του Ορφισμο δεν ταν καθλου εκολο. Ο Ορφας ως ιερας του Διονσου σφετερστηκε την ανστασ και το θνατ του απ' που ξεπδησε η μορφη ιστορα αγπης. Εκολα προστθηκε να στοιχεο-ταμπο, κοιν σε πολλς πρωτγονες ιστορες. Χθνιες τελετς συχν επικαλονταν εμπεριχοντας την ιδα "να μην στραφε κποιος πσω" (αμεταστραπ). Στα Ορφικ Μυστρια υπρχαν διφορες τελετουργες εξαγνισμο, οι διφορες αποχς πως η απαγρευση της κρεοφαγας. Ο Ορφισμς επηρασε και τον Πυθαγρα που γινε ζηλωτς του τρπου κφρασης του Ορφα. Στα χρνια δε του Πεισστρατου ταν πολ δσκολο να ξεχωρσουν τα γνσια Ορφικ απ τα Πυθαγρεια. σοι μυονταν στα Ορφικ Μυστρια τηροσαν με θρησκευτικ ευλβεια μυστικς διατξεις, οι οποες εχαν μεγλης ομοιτητα με τις Πυθαγορικς αρχς. (Αποτελονταν απ 9 βαθμος και διαιρονταν σε 3 κατηγορες.
     Σε αυτ που αφοροσαν τη διαμρφωση του ανθρπου κι δειχναν την προλευσ του, σε αυτ που δδασκαν τις δυνμεις της φσης, τις ποικιλες των οργνων των διαφρων μορφν και μεγλα κι ιερ στα οποα δεν πρεπε να αναφρουν οτε λξη για την παρξ τους.
Στη 1η ομδα μυονταν ντρες και γυνακες κι υποβλλονταν σε 5ετ σιγ. Στη 2η μυονταν μνον εξαγνισμνοι στο σμα και στο νου και καθαρο απ ανομματα. Στη 3η μυονταν μνο φωτισμνοι κι εμπνευσμνοι νοι κι αγνς κοπλες με ψυχικ κλλος).
     Οι Ορφικο μνοι, μθοι κι εξορκισμο αν και γραμμνοι σε διαφορετικς εποχς απ διαφορετικος συγγραφες, (μολοντι το νομα του Ορφα αρκετς φορς δεν αναφρεται πουθεν) εκφρζουνε θματα που εντσσονται στα πλασια του Ορφισμο, μιας ονομασας που φτασε να 'ναι θρησκευτικ τση αν και μερικο μελετητς τον θεωρον ως θρησκεα που 'χεν εισαχθε απ λλες χρες, εν λλοι ως αρεση κι λλοι ως ρεμα ελληνικς προλευσης με ξνες επιδρσεις (πως η αντληψη της Ορφικς Κοσμογονας με το Κοσμικ Αυγ κι η αθανασα της Ψυχς με την αντληψη του Ορφικο Τροχο του Κκλου του ακατπαυστου εξαγνισμο.

Τα Κρητικ Μυστρια: Οι 1ες θρησκευτικς εκδηλσεις του ανθρπου, συνδονται μεσα με τα βασικ προβλματα που αντιμετωπζει στη σκληρ του προσπθεια να επιζσει. Οι καιρικς συνθκες, οι εποχς του χρνου, τα φυσικ φαινμενα, τρομζουν τον νθρωπο και νιθει αδναμος, τσι η μνη διξοδος που βρσκει εναι η λατρεα της φσης που την ταυτζει με τη Μητρα - Γη. Η προσωποποηση του κκλου των εποχν και της αναγννησης της φσης παριστνεται με τη μορφ νεαρο βρφους νεαρο θεο που γεννιται, πεθανει και αναστανεται κθε χρνο. Μα εικνα της μητρας φσης που κρατ να νεογν στην αγκαλι της, οποα επαναλαμβνεται συνεχς σε λες τις παγκσμιες αρχαες θρησκεες.

     Ο θνατος της Ηλιακς θετητας στη μεσογειακ λεκνη, συμβολζει το χειμνα εν η ανσταση συμβολζει την νοιξη-ζω., ετε μσω του μθου του Διονσου, ετε μσω του Αιγυπτου Θεο σιρη, που λατρετηκε σε ολκληρη την Αγυπτο. Ο Αιγπτιος θες σιρις ανκει σμφωνα με τον εσωτερισμ στους θεος τους Γης, και σχετζεται κυρως με τον Δινυσο και τον δη. Οι κριες αρχς της λατρεας του σιρη, ταν η πστη στο θνατο, στην ανσταση, και στον απλυτο λεγχο των μοιρν των σωμτων και των ψυχν των ανθρπων.
Χαρακτηριστικ σημεο επσης εναι ο χαρακτηρισμς του σιρη ως ποιμνα .Η ρβδος απεικονστηκε στα χρια του σιρη απ την Αιγυπτιακ τχνη. Στη λογοτεχνα τα επθετα του sa και Asar-sa σημανουν "ποιμνας" κι "σιρις ο ποιμνας". Η ονομασα ποιμνας αποτελε τον κατλληλο ττλο για πολυαγαπημνο πνευματικ ηγτη του οποου η πστη της ανστασης υποσχταν ζω μετ θνατο για τη ψυχ. Στον Ελλαδικ χρο ο 1ος πολιτισμικ αλλ και θρησκευτικ ανεπτυγμνος πολιτισμς εναι αυτς της μινωικς Κρτης. (3000 π.x-1500 π.x). Εδ χουμε μυθολογικ τη γννηση του Δα αλλ κι λλων Ελληνικν Θεν και τη τλεση των 1ων μυστηριακν τελετν, που καθς φανεται επηρασαν καταλυτικ τα μετπειτα Ελληνικ μυστρια. Χαρακτηριστικ της σημασας των Μινωικν μυστηρων εναι τι ο Πυθαγρας επισκφθηκε τη Κρτη για να μυηθε στα εκε μυστρια. Βση της μινωικς θρησκεας, πως κι λων των πρωτγονων θρησκειν εναι "ο κκλος της βλστησης".
     πως εδαμε παραπνω το δος του ανθρπου κι η προσπθεια του να κατανοσει και να ευδαιμονσει τις διαρκς μεταβαλλμενες φυσικς δυνμεις, τανε φυσικ να οδηγσει στη θεοποηση των φυσικν δυνμεων και στη λατρεα τους. τσι και στη μινωικ Κρτη μεγλη θετητα εναι η δια η φση, η Μεγλη Μητρα, ως "Ορεα Μτηρ" και "Πτνια θηρν", λλοτε ως "Θε των φεων" του ιερο δντρου, των πουλιν των λουλουδιν. λλοτε πλι παρουσιζεται ως πολεμικ θετητα με ασπδα και ξφος κι λλοτε ως θαλσσια θετητα που ταξιδεει μσα σε ιερ πλοο. Οι κτοικοι της Κρτης ταν οι 1οι στον Ελλαδικ χρο που απδωσαν στο θεο σεβασμ μσω των μυστηρων, που μσω της χρσης συμβλων νδρες και γυνακες, τελοσανε στα ιερ τους μρη τις ιερουργες και τις μυσεις τους.
Οι μειομενοι στα Κρητικ Μυστρια διδσκονταν την Ιατρικ, και τη μουσικ τχνη. Αρχικ λτρευαν τη Μεγλη Μητρα, τη Ρα-Γη Μα, γιατ αυτ συμβλιζε τη παραγωγικ ανανεωτικ φροντδα της Μητρας Φσης. Οι θρησκευτικς τελετς ταν απδοση σεβασμο σ' αυτ κι εκδλωση της παρκλησης για τη βοθει της. Και σ' αυτς πρωτεουσα θση εχαν οι Ιρεις της σαν ομφυλες της Μεγλης θες. Αργτερα πραν μρος στις τελετς κι νδρες, ταν ο βασιλις τανε πλον κι Αρχιερας κι η λατρεα της "γονιμοποιητικς" δναμης της Φσης στη μορφ του νεαρο γιου της Μεγλης Μητρας, του Κρηταγεν Δα και του Ποσειδνα στη λατρεα του Ταρου, κυριαρχσανε στη κρητικ θρησκεα.
     Η Ρα, η Μεγλη πανρχαια Θε, η θυγατρα του Ουρανο και της Γης, η σζυγς του Κρνου και η μητρα του Κρηταγεν Δα, λατρευτανε κτω απ το ιερ Δντρο της στις υψηλς κορυφς των βουνν και των λφων, καθς και στα Ιερ Σπλαια. Το Ιερ Δντρο και το Ιερ Σπλαιο τανε σμβολα μητρτητας και ζως, 2 σημαντικ σμβολα που επσης συναντονται σε λες σχεδν τις αρχαες θρησκεες. Μπρος απ το Ιερ δντρο γινταν οι προσφορς κι οι χορο. Το δντρο συμβλιζε τη μητρα που προσφρει τον καρπ της ζως. πως πντα οι τελετς ρχιζαν με την κθαρση, που ταν συνθως πλση των χεριν με αγιασμνο νερ, γιατ οι πιστο πρεπε να περσουν καθαρο προς τον τπο κατοικας της θετητας. Ακολουθοσαν οι προσφορς κι οι αναμακτες θυσες, καθς και χορο που χορευτς και χορετριες ρχονταν σ' κσταση για διευκλυνση της επικοινωνας με τη θετητα. Απ τις γιορτς αυτς σημαντικτερη ταν Τα Ταυροκαθψια. Παιγνδια κι αγνες με ταρους που γνονταν την εποχ που ξαναγεννιται η φση και ο νθρωπος, την νοιξη. Ο ταρος συλλαμβανταν ζωντανς, χωρς να πληγωθε.
     Τα Μυστρια στην αρχαα Κρτη ταν διαχωρισμνα σε δυο μεγλες λατρευτικς κατηγορες : στα της Μεγλης Μητρας Ρας - Γης και στα Μυστρια του Κρηταγεν Ιδαου Δα. 
Η γη εναι ζωνταν και κθε χρνο γενν καρπος με τους οποους τρφονται τα ζα κι ο νθρωπος. Κθε μορφ ζως στηρζεται στους καρπος που γενν η γη. ταν ανακλυψη, μα επαναστατικ σκψη που επηρασε τις κατοπινς σκψεις του ανθρπου στη δημιουργα των διαφρων πολιτισμν που θα αναπτξει. Η ΓΗ γενν. Αλλ για να γεννσει πρεπε να χει επαφ με κποιο αρσενικ. Στη Πελασγικ Κρτη το κριο μρος της λατρεας ταν εστιασμνο στη Μεγλη Μητρα, τη Ρα-Γη σε στερους χρνους, που συμβλιζε την ανανεωτικ παραγωγικ φροντδα της φσης. Η Θε Μητρα εναι η χθνια θε με τα φδια , η πτνια θηρν με λιοντρια κι αγρμια κ.λ.π . Μαζ της λατρεεται ο δυνατς γονιμοποις θες (φανεται στη μορφ του ταρου) και το νεαρ ζευγρι του αγοριο και της κρης που πεθανουν χνονται το φθινπωρο και ξαναγυρζουνε την νοιξη στο φως και τη ζω φανερνοντας τη περιοδικ μορφ της φσης. Αρκετο υποστηρζουν τι τα Κρητικ Μυστρια διακρνονται σε δο κατηγορες:

Α) Στα μυστρια της Μεγλης Μητρας Ρας-Γης
Β) Στα μυστρια του Κρηταγεν Ιδαου Δα.

     Πιθανολογεται τι τα Μυστρια της Μεγλης Μητρας ταν διαχωρισμνα σε Μικρ και σε Μεγλα. Στα Μικρ ταν αφιερωμνα στη Θε Μητρα Ρα, που τη διαδχεται στη λατρεα η Θε Δκτυννα Δμητρα και η κρη της Δικτυναα Βριτμαρτυ-ρτεμη η δια μορφ της Θες Ειλειθυας, Ελευθς Ελευσας και που πρεπε να γνει προπαρασκευ των γυναικν που θα μυηθον σ' αυτ να γνουν αγνς και καθαρς τσο ψυχικ σο και σωματικ για να μπορσουν να προχωρσουν στα Μεγλα Μυστρια. Επσης τσι φανερνεται γιατ εχανε χωριστ το Ιερ Σπλαιο της Ειλειθυας που τανε θε της αναπαραγωγς και του τοκετο σε σχση με τη θε Βριτμαρτυ δηλαδ τη γλυκει παρθνο την ρτεμη. Σ' αυτ τα μυστρια διδσκονταν παραδσεις Θεν κι ηρων κι οι συμβολισμο της Μεγλης Μητρας καθς κι οι δυνμεις και ιδιτητς της στα 4 γνωστ στοιχεα (γη-φις, νερ-ιχθς, αρα-περιστρα, φωτι-λων). Μυονταν επσης στην κατασκευ του συμβολικο μτου της Αριδνης (απ εδ πιθανν να παργεται το νομα Μτρα που δλωνε την Αφροδτη συμβολζοντας επσης το υφδι ως νμα της ζως και την παρθενικ ζνη).
     Στα Μεγλα Μυστρια υπρχαν βαθμο μυστικν τελετουργιν προς τη θε των φεων που συμβλιζε τη μεγλη θε. Πριν μως απ' αυτ ξεκινοσανε λιτανεες, λατρευτικς προσφορς που προσφρονταν στο Ιερ Δνδρο, αλλ και στη στλη του Διπλο Πλεκυ που βρισκτανε στο κντρο Ιερο Σπηλαου δεχνοντας τσι την ιερτητα του χρου. Το Ιερ Δνδρο ως σμβολο απ την λλη συμβλιζε τη μητρα που προσφρει τον καρπ της ζως. Η εκρζωσ του γινταν στο τλος της σοδεις του χρνου κι ακολουθοσαν επικλσεις κι σματα για την αναβλστησ του αποβλποντας στη διαινισ του. Η Ρα, κρη του Ουρανο και της Γης, σζυγος του Κρνου και μητρα του Δα, λατρευτανε κτω απ το Ιερ Δνδρο στις ψηλς κορφς των βουνν πως και στα Ιερ Σπλαια. Εχε επσης κι επθετο Αμμς, Πελασγικς προελεσεως που σμαινε τη μητρα κτι που αναγραμματισμνο υπρχει και σμερα με τη λξη "μαμ".

     Σμφωνα με το μθο, ταν ρθε η ρα να γεννσει η Ρα το μελλοντικ πατρα των θεν, το Δα ρθε κι κρυψε το παιδ σε σπλαιο (του ρους Αιγαου στο βουν Δκτυ στο βουν δη) για να μη το καταβροχθσει ο σζυγς της ο Κρνος. ταν ρχισαν οι πνοι του τοκετο, στηρχτηκε με τα χρια στο δαφος. Αμσως το βουν βγαλε με μιας τσα πνεματα θεος, σα ταν τα δκτυλα της ετοιμογννητης. Τα ντα αυτ διευκλυναν τη γννα της θες κι ονομζονται Ιδαοι Δκτυλοι, απ το βουν δη και τα δκτυλα της Ρας, αλλ και κατ μα λλη εκδοχ ονομζονται επσης Κουρτες και Κορβαντες διτι το νομα των 1ων σημανει νοι και γιατ οι 2οι ταν δη συνοδο της Ρας. Αυτο σμφωνα με το μθο ταν οπλισμνοι με ξφος κι ασπδα και χρευαν να πολεμικ χορ γρω απ το νεογννητο παιδ της Ρας. Με τα πλα τους καναν τσο θρυβο σκεπζοντας τα κλμματα του παιδιο τσι στε να μη το ακοσει ο Κρνος.

     Για τα Μυστρια του Κρηταγεν Δα χουμε κποια στοιχεα που μας δνει ο Θαλτας απ τη Γρτυνα Κρτης (δισημος μστης που ζησε τον 9ο π.Χ αινα) αναφροντας τι οι μυομενοι στα μυστρια αυτ διδσκονταν Ιατρικ, καθαρτικ, ορχηστρικ και μουσικ τχνη.

Στα μυστρια αυτ παιρναν μρος οι Κουρτες (τα μυστρια αυτ ονομζονταν και Κορυβαντικ), ιερες που διακρνονταν για τη σοφα τους. Υπρχαν κι εδ βαθμο μυσεων και γνονταν προπαρασκευς με συμβολικος καθαρμος. πειτα ακολουθοσαν δοκιμασες αξιτητας πως τα ταυροκαθψια που μετπειτα γνανε δημοφιλ στις τοπικς γιορτς. Μρος επσης της τελετς ταν η πυρρχη ο νοπλος χορς. Το μυομενο τον οδηγοσαν μσα σε σπλαιο που μενε γκλειστος για να διστημα 27 ημερν. Αναφρεται επσης τι την εποχ του Πυθαγρα του Σμιου τα κρητικ μυστρια ονομζονταν "Μυστρια του Μργου" διτι ο Μργος ταν νας απ τους Ιδαους Δακτλους .
     Ο Πορφριος αναφρει τι ταν ο Πυθαγρας πγε στη Κρτη για να μυηθε κανε καθαρμος στη παραλα της Κρτης, νηστεοντας 9 μρες κι πειτα πγε στο Ιδαο ντρο που γνονταν η μηση. Λγεται επσης τι ο Πυθαγρας διδχθηκε απ τους Ιδαους Δακτλους τι ο Ζευς δεν εχε ακμη θεοποιηθε κι τι τανε θνητς εφσον μσα στο Ιδαο ντρο υπρχε ο τφος του. Γι' αυτ το λγο ξσπασαν διαμχες στην Ελλδα που ο Καλλμαχος κατκρινε τον Πυθαγρα για ασβεια, παρουσιζοντας τον Δα ως θνητ.  Πλτων μας πληροφορε τι οι Κορβαντες καναν τη τελετ ενθρνισης σε ποιον μυοσαν στα Μυστρια. Το γενικ συμπρασμα πντως των μυητικν τελετν εναι ο πλασματικς "θνατος" κι η "αναβωση" του μστη που αφνει τη παλι του κατσταση κι αναστανεται σε μια υψηλτερη σφαρα.
     Στα μυστρια της Μεγλης Μητρας Ρας παιρναν μρος οι Κουρτες, ιερες που διακρνονταν για τη σοφα τους. Τα μυστρια αυτ εχαν κποια ομοιτητα με τα Ελευσνια μυστρια. Τον μυομενο τον οδηγοσανε σε σπλαιο που μενε γκλειστος για διστημα 27 συνολικ μρες. Αφιερωμνα στην παραγωγικ δναμη της φσης, στην ανανεωτικ δηλαδ φροντδα της με την χαρακτηριστικ ιδιτητ της τη ζω, εχανε σ' αυτ καθς εναι επμενο, οι γυνακες αρχικ τη προτεραιτητα στις μυσεις και στις τελετς. Τα Μυστρια της Μεγλης Μητρας τανε διαχωρισμνα σε Μεγλα και Μικρ. Στα Μικρ πρεπε να προπαρασκευαστον οι νες γυνακες για να καταστονε καθαρς κι αγνς σωματικ και ψυχικ και να προχωρσουνε κατπιν στα Μεγλα Μυστρια. Διδσκονταν επσης οι παραδσεις γρω απ τους Θεος και τους ρωες κι η ερμηνεα των συμβολισμν της κυριαρχας της Μεγλης Μητρας, η σχετικ πντοτε με τις φυσικς δυνμεις κι ιδιτητς της, στη γη, στη θλασσα, στον αρα και στη φωτι, που τανε συμβολικ ο φις, ο ιχθς, η περιστερ κι ο λων. Εδ επσης γιντανε κι η μηση της κατασκευς του συμβολικο μτου της Αριδνης, που σμαινε το υφδι της ζως και τη παρθενικ ζνη.
     Στα Μεγλα Μυστρια λειτουργοσαν βαθμο μυστικν τελετουργιν προς τη θε των φεων, που συμβλιζε τη Μεγλη Μητρα Θε.
Προκαταρκτικο της τελικς μυστηριακς ιερουργας ταν οι ιερο χορο. Αλλ εκτς απ' αυτος γινταν ακμη συμβολικς λιτανεες ιερειν κι ιερων, μυστικς συνεστισεις, λατρευτικς προσφορς και θυσες μσα σε σπονδικς φιλες και ρυτ*, που προσφρονταν στο Ιερ Δντρο και στη Στλη του Διπλο Πλεκυ. Ο Διπλς Πλεκυς βρισκταν πντοτε στο κντρο του ιερο και στην Αθουσα του Θρνου, για να φανερνει την ιερτητα και το "βατο" του μρους αυτο. Ο διπλς πλεκυς συμβλιζε τη δημιουργικ νωση των δυο δυνμεων της Φσεως, της παραγωγικς και της γονιμοποιο. Σε ναν αντερο πνευματικ βαθμ οι μστες της Κρητομινωικς θρησκεας, γνριζαν τι τποτα δε μπορε να κατορθωθε για τη πνευματικ αναγννηση και τη πνευματικ απελευθρωση των ανθρπων, χωρς τη διπλ ιερ νωση, με τις ενωμνες δυνμεις της στον καρπ τους, στο θε δηλαδ του πνευματικο φωτς, που προσφρεται σαν Θεα Δωρε για ναν ττοιο σκοπ.

-------------------------------------



 * Το ρυτ πληθ. ρυτ απ το αρχαιοελληνικ ῥυτν εναι δοχεο για πσιμα υγρ χος κατ τη διρκεια σχετικν τελετουργιν. Εισηγμνα στην Ελλδα μετ τους περσικος πολμους, τα ρυτ τανε γνωστ στην αρχαα Περσα, που ονομζονταν τακοκ (تکوک). Η λξη αναφρεται τι προρχεται απ το ρμα ρειν, και πιθανς προρχεται απ Πρωτονδοευρωπακ sreu-. Στη τυπολογα του αγγεου ανκουνε χαρακτηριστικ πως το ανοικτ στμιο κι η οπ κοντ στον πυθμνα που πιθανς χρησμευε στη διχυση του υγρο. Η λξη ρυτν δεν υπρχει στη μυκηνακ Ελληνικ, αλλ το ταυρμορφο μινωικ ρυτν, αναφρεται σε πινακδες της Κνωσο, πως για παρδειγμα η πινακδα 231 (K872), ως Κε-ρα-α, με το ιδεγραμμα του ταρου.
_________________________

     Στα μυστρια του Κρηταγεν Ιδαου Δα, λειτουργοσανε σε 1η τξη τα Μυστρια των Ιδαων Δακτλων τα Κορυβαντικ. Τα Κορυβαντικ χαρακτριζαν οι εξωτερικς τους τελετς στις οποες παιρναν μρος λοι οι μυημνοι των πρτων βαθμν, που παρασκευζονταν για τις αντερες μυσεις. 
Το Ιερ Δντρο και το Ιερ Σπλαιο το διαδχεται στις ιερουργες, η λατρεα του Ιερο Λαβρινθου με τον μσα σ' αυτν Μινταυρο. Εδ τρα δνεται μφαση στη γονιμοποι αρσενικ ενργεια, με τη παρουσα του Μινταυρου, χωρς να παραμερζει, την απαρατητη λλωστε αναπαραγωγικ δναμ , που συμβολζεται απ την Ιερ Μητρα. Κι αυτ γιατ λειτουργοσε κι λλη τξη των διων Μυστηρων του Ιδαου Δα, Τα Λαβυρινθικ του Ιερο Διπλο Πλεκυ. Στη τξη αυτ, στις ιεροπραξες της πρωτοστατοσαν οι νδρες ιερες του Θεο Δα, πως στα Μυστρια της Μεγλης Μητρας Ρας-Γης, πρωτοστατοσαν οι ιρεις της, αν κι πως προαναφρθηκε και στις δυο περιπτσεις παιρναν μρος γυνακες κι νδρες. Σμφωνα με τις μινωικς παραδσεις, οι Ιδαοι Δκτυλοι, οι Κορβαντες κι οι Κουρτες, ταν οι συνοδο της Ρας στο νησ της Κρτης κι οι προσττες του νεαρο κορου της Δα, γιατ αυτο τον ανθρεψαν και τον προσττεψαν απ νεογννητο ακμη.
     Στα Κορυβαντικ Μυστρια γνονταν η μηση σε κποιο αντερο βαθμ με το λεγμενο "Κορυβαντισμ", κθαρση δηλαδ κι αγιασμ με κορυβαντικς ιερουργες και τελετς που κατ κποιο τρπο γιτρευαν τους μυομενους απ του παλιο εαυτο τους τα πθη. Εδ διαδραματζονταν τα Ταυροκαθψια κι η πυρρχη, ο νοπλος ενθουσιαστικς χορς, που φερνε τους χορευτς σε ενθουσιαστικ κσταση, τους κανε δηλαδ σαν "μαινμενους. Ο στχος της μυητικς κορυβαντικς ιερουργας και τελετς των Κορυβαντικν Μυστηρων, ταν να αξιωθον οι μυηθντες να γνουν Κουρτες, δηλαδ οι νεοφτιστοι να γνουν φωτισμνοι μστες του Ιδαου Δα. Να γνουνε κατ συνπειαν ξιοι για την εισδοχ τους σε αντερο βαθμ, στο βαθμ των "Βκχων-Ιερων", που τους δινε το δικαωμα μετ της εισδου στη τξη των Λαβυρινθικν Μυστηρων. Αυτ μως για να γνει πρεπε στερα απ τον ιερ χορ και την αναγνριση της αξιοσνης τους μετ την ολοκλρωση της μυητικς τελετς, να ακολουθσει η θεα Μετληψη "της σρκας και του αματος" του Δινυσου Ζαγρα. Την ανακρυξη των μεμυημνων στα Κορυβαντικ ως ιερων-βκχων, ακολουθοσε η τελετ της Θρονσεως του Θρονισμο. Τα Κορυβαντικ εχαν το σκοπ της προπαρασκευς των νεαρν μυημνων για την αντερη τξη, με την επαφ τους με τις θεκς δυνμεις και της προσφορς σ' αυτος της θεας Δωρες με τη μετληψη του πνευματικο φωτς και την καθιρωσ τους στο βαθμ των ιερων του θεο Δα.
     Παρμοια με τα δρμενα των Κορυβαντικν Μυστηρων, ταν τα Λαβυρινθικ. Σ' αυτ οι μυσεις τανε προορισμνες για τους λγους δοκιμασμνους, εκενους που εχανε περσει απ τη τελευταα μηση των Κορυβαντικν, εκενους δηλαδ που εχαν γνει βκχοι-ιερες κι εχαν υποστε τη λεγμενη Θρνωση Θρονισμ. Στις ιεροπραξες τους λβαιναν μρος μνο ιερες του Θεο Δα και της Μεγλης Μητρας Ρας-Γης. Οι ιεροπραξες που γνονταν σ' αυτ εχαν τον διο σκοπ και την δια Τεχνικ με τις ιεροπραξες της εσωτερικς λατρεας της Μεγλης Μητρας. Εδ πρωταγωνιστς ταν οι ντρες σαν αντιπρσωποι του ηλιακο στοιχεου της γονιμτητας, που συμβολιζταν με τον Ηλιακ Ταρο.
     Βαθμο μυσεως στα Λαβυρινθικ που θεωρονται κι εσωτερικο βαθμο των Κρητικν Μυστηρων του Ιδαου Δα, ταν: ο Λαβυρινθικς Χορς, ο του ιερο Γμου του Ιερο Διπλο Πλεκυ κι ο Βαθμς των Ιεροφντων μυσταγωγν. Ο Λαβρινθος τανε κυρως μεγλο πολπλοκο υπγειο σπλαιο με πολλς και καμπυλωτς διδους. Οι Λαβρινθοι εναι οι τποι χορο που συνδονται με ναν χορ Λαβυρινθικο Τπου. Στους χορευτικος λαβρινθους ξεχωρζει πντα μια γυναικεα μορφ, που πρπει να κατακτσει ο Κορυφαος του χορο. Η κατκτησ της επομνως εναι νας ιερς Γμος, μια ιερ νωση του νικητ, του Ιερα με τη Θε του -βασλισσα που στη προκειμνη περπτωση του Κρητομινωικο Λαβρινθου εναι η Αριδνη. Γιατ στην Αριδνη, στη θυγατρα του Μνωα και της Πασιφης, που τανε πολ στεν συνδεδεμνη με το Δινυσο απ την αρχ, για να γνει σζυγς του πειτα, στη μεγλη τοτη θε, ανκαν στα πανρχαια χρνια οι Λαβυρινθικο χορο της Κρτης και των λλων κντρων της λατρεας της. χουμε δηλαδ τη τλεση του Ιερο Γμου που εναι ο βαθμς εκενος της μυητικς ιερουργας των Λαβυρινθικν που προσφρει στους Μστες της τη θεα Δωρε, τις ενωμνες δηλαδ δυνμεις του ζεγους των Μεγλων Θεν, στη μορφ του Δινυσου Ελευθερα, που εναι σε αντερη μυσταγωγικ βαθμδα η μεταμρφωση του Ζαγρα των Κορυβαντικν. Η θεα αυτ Χρη, η κθοδος της ενωμνης πνευματικς δναμης του ζεγους των Μεγλων θεν, που προσφρεται με τη να μορφ του Δινυσου των Λαβυρινθικν, εναι το αμα κι η σρκα του θυσιαζμενου Ιερο Ταρου, του Μινταυρου, για να αναστηθε με τη συμπαρσταση της Αριδνης, στη να μορφ του αγωνιστ κορυφαου. Για να αναστηθε δηλαδ στον νο Ιεροφντη Μυσταγωγ, στο γινο αντιπρσωπο της θετητας, στον Ιερα-Βασιλι, τον ιερ δηλαδ Κρητικ Ταρο. Σμβολ του ττε γνεται ο Χρυσς Διπλς Πλεκυς-Ιερ ποιμαντορικ Ρβδος-λφυρο της νκης του, ιερ φυλακτ του, που κρδισε στη λαβυρινθικ δοκιμασα. Στα χρνια της ακμς του Μινωικο πολιτισμο οι πιστο παραδχονταν τι κι νθρωποι ικανο κι αντεροι μποροσαν να ενσαρκσουν παροδικ να δχονται τη θετητα. Κτι παρμοιο που κι εμες σμερα το λμε Θεοφνεια, επικοινωνα πνευματικ, μπνευση και θεα χρη δοσμνη απ το Θε. Υπρχαν μως κι οραματικ Θεοφνεια. Ιερες κι Ιρειες, πφτοντας σ' κσταση μ' ναν οργιαστικ χορ, βλπανε τη Θε να κατεβανει για μια στιγμ κοντ στο μικρ ιερ στο βωμ της. Ο μινωικς πολιτισμς αισθαντανε τη θετητα σαν κτι μυστηριακ, φευγαλο κι πιαστο, που μνο στιγμιαα παρουσιαζταν με ανθρπινη μορφ με διφορες μορφς ιερν ζων.
     Στη Κρτη ο ταρος ταυτζεται με τον ουραν και τον λιο, που γονιμοποιον τη γη με τη ζστη και τις βροχς, εν το θηλυκ στοιχεο, η θεκ αγελδα, συσχετζεται με τη Σελνη, που το σχμα της θυμζει τα κρατα. τσι ο γμος του ταρου με την αγελδα εναι μαζ γμος του λιου και του φεγγαριο, των 2 ουρνιων σωμτων που ρυθμζουν τη ζω πνω στον πλαντη. Αργτερα τα πρσωπα του ιερο αυτο γμου τα υποδεται ο βασιλις κι η βασλισσα της Κνωσσο, που το νομα της Πασιφης, δηλαδ ολφωτη, δεχνει ακριβς τη σχση της βασλισσας-Θες με τη Σελνη. Ο γιος της ο Μινταυρος, νθρωπος με κεφλι ταρου, λγεται κι Αστερων, γιατ κι αυτς πως κι ο πατρας του, ταυτζεται με τον ναστρο ουραν. Αυτς λοιπν ο Μινταυρος μυθεεται τι φονεεται απ το νικητ της Λαβυρινθικς ιερουργας. Η θυσα ο φνος του Ταρου, συμβλιζε τη σκοπιμτητα της ιεροπραξας των Λαβυρινθικν για την αναγννηση απ το αμα του, του νου Ιεροφντη μυσταγωγο. Η θυσα του ταρου μως και ξεχωριστ η θυσα του Μινταυρου και το "ταυρεο αμα" του, που προσφερταν ως θεα δωρε στους ιερες κι ιρειες των Λαβυρινθικν, για να αναστηθε απ τον πιο ξιο ο νος Ιεροφντης, εναι κτι συμβολικ που δσκολα μποροσε να ερμηνευθε απ τους αμητους.
     Κεντρικ στοιχεα των μυητικν τελετν εναι ο πλασματικς θνατος κι η πλασματικ αναβωση του μστη, που πεθανει στη παλι του κατσταση κι αναστανεται σε μια υψηλτερη σφαρα. Ο/η μυομενος/η, "πεθανει" για να "ξαναγεννηθε", αποποιεται την γνοια κι ασκεται στη γνση, στην ουσα "εκπαιδεεται". Η προσφορ του Ζαγρα Δινυσου στα Κορυβαντικ κι η θυσα του Μινταυρου-Ιερο Ταρου Διονσου στα Λαβυρινθικ, ταν η θεα Δωρε-κθοδος της πνευματικς δναμης, του συμβολικο ταυρεου αματος, που αφο πρασε απ διφορα στδια και στα λλα ελληνικ Μυστρια των ιστορικν χρνων, πως και στα Μιθρακ των Περσν κ.λ.π. πρασε και στα Χριστιανικ στους μετπειτα αινες. γινε δηλαδ το "Αμα κι η Σρκα του Χριστο", θεα δωρε επσης για τη ψυχοπνευματικ ανσταση των ανθρπων της Χριστιανικς θρησκεας.
     Η αντστοιχη αλληγορα του μυστικο δεπνου και της θεας ευχαριστας στον Χριστιανισμ, συμβολζει τη μεταμρφωση της ανθρπινης φσης σε θεα. Ο τεμαχιζμενος ρτος συμβολζει τη θεα ουσα του σμπαντος, εν ο ονος δηλνει το πνεμα που εννεται με την ουσα , τσι στε ο νθρωπος να μετσχει της Θετητας. Το πνεμα απορροφται απ την ουσα και παργεται η λη, που αποτελε το φαινομενικ σμπαν. Η ουσα του παντς βαπτισμνη στο αγν πυρ, δηλαδ το πνεμα κι χοντας το απορροφ γεμζοντας απ αυτ. Κθε ατομικτητα του πυρς αυτο μετχει και γονιμοποιεται απ αυτ. Απ εδ παργεται η ψυχ.

Τα Καβερια Μυστρια πιθανολογεται να τανε πελασγικς, Φρυγικς Φοινικικς προλευσης κι υπρχουν ελχιστες πληροφορες. Τελονταν στη Σαμοθρκη, τη Λμνο την μβρο και τη Θρκη. Σμφωνα με το μθο ο Δας δδαξε τις τελετς των Καβειρων στον Ισονα. Κατ τον Ηρδοτο μως οι Πελασγο οι 1οι κτοικοι της Σαμοθρκης ταν οι ιδρυτς των μυστηρων, εν κατ τον Διδωρο τον Σικελιτη ο Ορφας ταν ο πρτος που δδαξε τις τελετς και τα μυστρια. Το σγουρο εναι τι ταν οι πρτοι Αχαιο το 2200 π.χ κατγραψαν στον κατλογο των θεοττων τα ονματα του Δα, της Εκτης, του Απλλωνα και των Καβερων.
     Οι λληνες Κβειροι τανε 4: ο Αξερος, η Αξικερσα, ο Αξικερσος κι ο Κσμιλος, (στους Φονικες ταν 7 που μλλον αντιστοιχοσανε στους 7 πλαντες) και κατ το ρτορα Αριστεδη τανε πρεσβτεροι δαμoνες και θεωρονταν πως οι Τιτνες ως τκνα του Ουρανο. Στη λατρεα των Καβεριων μυστηρων πρωτεοντα ρλο παιζε το Πυρ, απ που φανεται τι πραν και το νομα τους απ την ρζα της λξης κειν-καω ΚFειροι. Η λατρεα των Καβερων σχετζονταν με τον φαιστο τον Θε της φωτις, αλλ και των τεχνν απ τον οποο ο Προμηθας κλεψε το πυρ για να το παραδσει στους ανθρπους. Διδωρος ο Σικελιτης μας αναφρει τι οι επιφανστεροι των αρχαων ηρων εχαν μυηθε στα Καβερια πως ο Ισονας, οι Δισκουροι, ο Ηρακλς , ο Ορφας.
     Σμφωνα με τον Φιλστρατο κθε χρνο και σε ορισμνο χρονικ σημεο στη Λμνο (που κατ την αρχαιτητα ονομαζταν Αιθαλι) κατ τη διρκεια των εορτν των τελετν, σβηναν λα τα Φτα στο νησ 9 μρες, μχρι να ρθει με πλοο απ τη Δλο το νο πυρ. Γι' αυτ το λγο κι η λαμπδα τανε το σμβολο των Καβερων. Συνθως η γιορτ γινταν απ τον Μη ως το Σεπτμβρη και δεν εχανε τον αυστηρ χαρακτρα του απρρητου πως συνβαινε στα Ελευσνια, αλλ υπρχε υποχρεωτικ εξομολγηση απ ειδικ ιερα που ονομαζταν Κης.
Κατ τη μηση ο μυομενος καθταν σε θρνο, για αυτ κι η μηση λεγτανε και θρονισμς. Στο κεφλι του μυημνου τοποθετοσαν στεφνι ελις, εν στη κοιλι του περνοσανε πορφυρ ταινα και κατπιν ακολουθοσε χορς γρω του. Εκτς του ιερα εξομολογητ υπρχε και το δικαστριο των Ανακτοτελεστν κατηχητν ιερων, που κρναν αν ο υποψφιος ξιζε να μυηθε χι. Αν κι η λατρεα τους τανε σχεδν εξαπλωμνη σ' λη την Ελλδα πως και στην Μ. Ασα, χουμε τα λιγτερα στοιχεα γι' αυτ τα Μυστρια.
     Κατ τον Ηρδοτο οι Πελασγο ιδρσανε τα Καβερια. Ο διος πως κι ο βασιλις της Σπρτης Λσανδρος εχαν μυηθε στα μυστρια της Σαμοθρκης. Ο Στησμβροτος απ τη Θσο, που τον αναφρει κι ο Στρβων, υποστριζε πως οι Κβειροι προρχονταν απ το βουν Κβειρο της Φρυγας που επσης υπρχει και πλη Καβειρα και Κβειρα στον Πντο. Επσης λλοι υποστηρζουν τι οι δαμονες αυτο ρθαν απ τη Φοινκη (απ' που εχε ρθει κατ μα εκδοχ ο Κδμος). Τλος λλοι λνε πως οι Κβειροι εναι θετητες που ρχονται απ την Αγυπτο με τον Κδμο που ζησε στη Μμφιδα κι στερα στην Τρο της Φοινκης. Το καβρ στις σημιτικς γλσσες σημανει μεγλος, στην αραβικ γρφεται Kebir εν στα σανσκριτικ το Kawiras σημανει επσης μεγλος. Απ την λλη πλευρ μως κποιοι υποστηρζουν τι αυτ το νομα εναι ελληνικ και φανεται απ το ρμα καω (καειν - ΚαFeiροι) εφσον κι οι Κβειροι χουνε σχση με τη φωτι εφσον ταν παιδι του φαιστου. Κατ τον Ηρδοτο που επισκφθηκε την Αγυπτο ο μεγλος θες της Μμφιδας ταν ο Φθ Πτ που αποδδεται στα ελληνικ με το νομα φαιστος.
     Στην ελληνικ μυθολογα οι Κβειροι αλλ κι οι θηλυκς Καβειρδες εναι παιδι του Ηφαστου και της Καβειρς. Σ' λλη παραλλαγ του μθου ο φαιστος κι η Καβειρ απκτησαν τον Κδμιλο και παιδι του εναι οι Κβειροι και οι Καβειρδες. Οι Κβειροι εναι στην ουσα δαμονες της γονιμικς μαγεας κτι που προσδιορζεται με τα ρθια αιδοα που αναπαριστνονται. Τον διο ρλο λλωστε χουν οι Στυροι και οι Σειληνο στα Διονυσιακ Μυστρια. Αναφορς του Ομρου τσο στην Ιλιδα σο και στην Οδσσεια μας δεχνουν τι ο Αγαμμνονας κι ο Οδυσσας, ανκανε στον κκλο των μυημνων αυτν των μυστηρων. Ο Φλιππος ο Β' γνρισε την μελλοντικ του γυνακα την Ολυμπιδα (μητρα του Μ. Αλξανδρου) εν ταν ιρεια στα Μυστρια της Σαμοθρκης, ταν αυτς πγε να μυηθε. Η διαφορ απ τα λλα μεγλα τοπικ κντρα Μυστηρων της Ελλδος ταν η μεγλη εμβλεια που εχαν αλλ και τ' τι σ' αυτ μποροσαν να συμμετχουν νθρωποι χωρς δικριση φυλς, κοινωνικς τξης και φλου. Κι αυτ τα Μυστρια αποτελονταν απ διφορους βαθμος μησης και διαιρονταν σε Μικρ και Μεγλα Μυστρια. χουμε κι εδ τη λατρεα της Μεγλης Θες που συσχετιζταν με ιερος βρχους πνω στους οποους γνονταν προσφορς θυσες. Το νομα της μεγλης θες ταν Αξερος Αργτερα οι λληνες τη τατισαν με τη Δμητρα. Την λεγαν επσης Ηλκτρα Αλκτρα , Οδηγτρια (Αλκ σημανει προσττης και στη δωρικ διλεκτο χει σχση με το φως, πως την δια ρζα χει και το νομα του Αλξανδρου).
     Ο αντστοιχος αρσενικς θες ταν ο Κδμιλος που αργτερα κι αυτς ταυτστηκε με τον Ερμ. Ο Κδμιλος σε στλη κρατ το κηρκειο που μσα υπρχουν 2 μεγλα φδια που συμβολζανε τα 2 κοσμικ πνεματα ,τους Καβερους που τους αναπαριστοσαν σα δδυμους αδελφος, ιθυφαλλικος και γυμνος. Οι λληνες τους τατισαν με τους Δισκουρους, τους Δδυμους γιους του Δα τον Κστορα και τον Πολυδεκη. Οι 2 πρτες θετητες εχανε κυρως χθνιο κι υπγειο χαρακτρα. Η μα εναι ο θες του κτω κσμου κι η λλη η σζυγς του που οι λληνες αργτερα τατισαν με τον δη και τη Περσεφνη. Στη προελληνικ γλσσα λγονται Αξικερσος κι Αξικερσα. Οι χαρακτρες μως των Καβερων αλλ κι ο αριθμς τους εναι διαφορετικο απ τπο σε τπο. (Π.χ σε Λμνο και Μακεδονα λατρευτανε 3δα, εν στη Θβα ζεγος αρσενικν θεν, ο Κβειρος κι ο Παις ). Τα ονματ τους μως οι πιστο δεν τα πρφεραν, αλλ απλς τους ονμαζαν "νακτες", πως στην Ελευσνα οι "Θεο" . Το δε πρθεμα "ξιος" σμαινε "γιος".
     Η μεγαλτερη εξπλωση αυτν των Μυστηρων ρχισε τον 3ο π.Χ αι. που ευνοθηκαν απ τη Μακεδονικ πολιτικ. Στην λυνθο της Χαλκιδικς βρθηκε επιγραφ που συνηγορε στο γεγονς τι εκε υπρχε νας των Καβερων. Επσης νομσματα της Θεσσαλονκης φεραν την επιγραφ ΚΑΒΕΙΡΟΣ, εν λλα ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΩΝ ΚΑΒΕΙΡΟΙ. Επσης στη Θεσσαλονκη γνονταν γιορτς κι αγνες με τα ονματα Καβερια Πθια και Καβερια επινκια. Η συμμετοχ στα μυστρια δεν ταν αναγκαστικ για σους πγαιναν στο ιερ των Μεγλων Θεν, πως συνβαινε στην Ελευσνα. Το ιερ ταν ανοιχτ στον καθνα για τη λατρεα των θεν σε λες τις δημσιες εκδηλσεις. Ο Θωνας ο Σμυρναος συγγραφας του 2ου μ.Χ αι. υποστηρζει πως η μηση στα Καβερια αποτελονταν απ 5 μρη που εναι τα εξς:

1) Καθαρμς,
2) Παρδοση της τελετς,
3) Εποπτεα
4) Ανδεση στεφνων,
5) Τελειοποηση και ευδαιμονα.

     Η λειτουργα των Καβειρων ρχιζε με τη δοκιμασα της προηγομενης διαγωγς τους. Η εξομολγηση ταν υποχρεωτικ καθαρζοντας ψυχικ τους υποψφιους. Κατ τη μηση βζανε τον υποψφιο πνω σε θρνο γι' αυτ κι η μηση ονομαζταν θρονισμς. Στο κεφλι του μυομενου βαζαν στεφνι ελις και γρω απ τη κοιλι μα κκκινη λωρδα που θα τον προφλαγε απ κθε κνδυνο. 
Μετ ακολουθοσε ο ιερς χορς, που οι μυημνοι χρευαν γρω του. Στο ιερατεο των Καβειρων υπρχαν οι εξς: Ο Κης Κοης που ταν ο εξομολογητς ιερας, οι Ανακτοτελεστς που αποφσιζαν ποιοι απ' αυτος που προσρχονταν ταν ξιοι να μυηθον κι η Λουτροφρος που ταν ιρεια που ταν υπεθυνη για τους καθαρμος των υποψηφων. Οι μυσεις γνονταν σε ορισμνη εποχ του χρνου και διαρκοσαν 9 ημρες. Σ' αυτ τη χρονικ διρκεια σβηναν λα τα φτα στο νησ και πνθος απλωνταν σε λο το νησ. Νηστεα και θρνος ταν οι εκδηλσεις του πνθους μχρι να ρθει το καινοριο φως απ το ιερ νησ της Δλου.
     Το φως το φερναν με πλοο. Αν το πλοο ρχονταν νωρτερα περιφερταν ανοιχτ του νησιο. ταν φτανε η στιγμ το πλοο μπαινε στο λιμνι, οι νθρωποι παιρναν το φως πιστεοντας τι τσι καθαρμνοι απ κθε κακ μπανανε σε καινορια ζω, αναγεννιντουσαν κνοντας μια να αρχ. Στη συμβολικ τλεση των μυστηρων χουμε τη θυσα κι ανσταση του Καδμλου που αργτερα νυμφεεται τη χαμνη Κρη. Αναστημνος πια τελε τον ιερ γμο που εναι και το μεγλο μυστριο. Σε ετρουσκικ αγγεα τη θυσα του Καδμλου τη κνουν τ' αδλφια του οι Κβειροι και στην ανσταση που τη κνει ο Ερμς παρευρσκονται μνο τα αδλφια του. Στα Καβερια θβεται το αρσενικ πως σε λα τα μυστρια της Μσης Ανατολς εν στην Ελευσνα θβεται η Περσεφνη. Στα Καβερια ο θνσκων θες εναι αρσενικς που συμβολζει τον σπρο κι αναστανεται για να δσει να ζω κτι που επικρτησε και στη δικ μας θρησκεα.
     Γενικς τα Καβερια Μυστρια στη λειτουργα τους εχανε το θεμελιδη σκοπ στο να επιδικουνε την ηθικοποηση των ανθρπων πως το αναφρει κι ο Διδωρος Σικελιτης λγοντας "..οι μυομενοι γνονταν ευσεβστεροι, δικαιτεροι και κατ πντον καλλτεροι". Επσης σε αυτ γνονταν και διδασκαλες για τη γννηση του κσμου και του ανθρπου. Δηλαδ πρα απ τη λατρεα τους και τη θρησκευτικ τους υπσταση εχανε και το χαρακτρα της κοινωνικς αρετς πως λλωστε λα τα μυστρια (ετε ταν μικρ τοπικ ετε ταν μεγλα) της αρχαας Ελλδας.

Τα Διονυσιακ Μυστρια τελονταν στην Αττικ κι εχανε χαρακτρα τσο κοσμικ, σο και μυστηριακ. Τα μικρ Διονσια τελονταν τον μνα Ποσειδενα (τλη Δεκμβρη, αρχς Γενρη), διακρνονταν δε στα "κατ αγρος", και στα "κατ στυ". Τα μεγλα Διονσια τελονταν κατ τον μνα Ανθεστηρωνα (τλος Φλεβρη, αρχς Μρτη) και τον Ελαφηβωνα (28 Μρτη ως 2 Απρλη). Κατ τον Ανθεστηρωνα εορτζανε τα Ανθεστρια, που διαρκοσανε 3 μρες. Τη 1η μρα νοιγαν οι ασκο και δοκιμζοταν το κρασ δωρεν. Οι επιβανοντες σε μαξα ξεστομζανε τολμηρ αστεα -απ ττε χει μενει η φρση "κουσε τα εξ αμξης". Τη 2η λαμβνανε χρα τα Χεια, που κθε δκιμος πρναγε τον καθαρμ του πυρς του δατος και του αρος. Και τη 3η γιορτζονταν οι Χτροι, τα πλινα δοχεα εντς των οποων ψνονταν κθε εδους σπροι τους οποους πρσφεραν στον Δινυσο και τον Ερμ. Κατ την διρκεια των Διονυσιακν τελετν ψλναν οι μνοι οι διθραμβοι, που μετεξελχθησαν σε αναπαραστσεις, αναπαραστσεις σε θεατρικ ργα και τραγωδες κωμωδες. τσι στην Αθνα υπ την Αιγδα του Βκχου, γεννθηκε το Θατρο κι η ποηση.

======================

ΟΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ των αρχαων Ελλνων χαρακτηρζονταν απ λιττητα, κτι που αντικατπτριζε τις δσκολες συνθκες υπ τις οποες διεξγετο η ελληνικ γεωργικ δραστηριτητα. Θεμλι τους ταν η λεγμενη «μεσογειακ τριδα»: σιτρι, λδι και κρασ. Στη βση της διατροφς των αρχαων Ελλνων συναντμε τα δημητριακ σιτρι και, σε περιπτσεις ανγκης, μεγμα κριθαριο με σιτρι, απ το οποο παρασκευαζταν ο ρτος. Τα δημητριακ συνοδεονταν συνθως απ οπωροκηπευτικ (λχανα, κρεμμδια, φακς και ρεβθια). Η κατανλωση κρατος και θαλασσινν σχετιζταν με την οικονομικ κατσταση της οικογνειας, αλλ και με το αν κατοικοσε στη πλη, στην παιθρο κοντ στη θλασσα. Οι λληνες κατανλωναν ιδιαιτρως τα γαλακτοκομικ και κυρως το τυρ. Το βοτυρο τανε γνωστ, αλλ' αντ' αυτο γιντανε χρση κυρως ελαιλαδου. Το φαγητ συνδευε κρασ (κκκινο, λευκ ροζ) αναμεμειγμνο με νερ. Πληροφορες για τις διατροφικς συνθειες των αρχαων Ελλνων παρχουν τσον οι γραπτς μαρτυρες σο και διφορες καλλιτεχνικς απεικονσεις: οι κωμωδες του Αριστοφνη και το ργο του γραμματικο Αθναιου απ τη μα πλευρ, τα κεραμικ αγγεα και τα αγαλματδια απ ψημνο πηλ απ την λλη.
     Για τους αρχαους τα γεματα της μρας τανε 3. Το 1ο (ἀκρατισμς) το πρω, αποτελετο απ κριθαρνιο ψωμ βουτηγμνο σε κρασ (ἄκρατος), συνοδευμενο απ σκα ελις. Το 2ο (ἄριστον) το μεσημρι νωρς το απγευμα. Το 3ο (δεῖπνον), που τανε και το σημαντικτερο, σε γενικς γραμμς καταναλωνταν αφο η νχτα εχε πσει. Σε αυτ μπορε να προστεθε να επιπλον ελαφρ γεμα (ἑσπρισμα) αργ το απγευμα. Τλος το ἀριστδειπνον τανε κανονικ γεμα που μποροσε να σερβιριστε αργ το απγευμα στη θση του δεπνου. Φανεται πως, στις περισστερες περιστσεις, οι γυνακες γευματζανε χωριστ απ τους νδρες. Αν το μγεθος του σπιτιο το καθιστοσε αδνατο, οι νδρες κθονταν στο τραπζι πρτοι, με τις γυνακες να τους ακολουθον μνο αφο οι τελευταοι εχαν ολοκληρσει το γεμα τους. Ρλο υπηρετν διατηροσαν οι δολοι. Στις φτωχς οικογνειες, σμφωνα με τον φιλσοφο Αριστοτλη, τις υπηρεσες τους προσφεραν οι γυνακες και τα παιδι, καλπτοντας την απουσα δολων.
     Χρις στο θιμο της τοποθτησης στους τφους μικρν μοντλων εππλων απ ψημνο πηλ, σμερα κατχουμε σημαντικς πληροφορες για το πς μοιαζαν. Οι λληνες τργανε καθιστο, εν οι πγκοι χρησιμοποιονταν κυρως στα συμπσια. Τα τραπζια, υψηλ για καθημεριν χρση και χαμηλ για τα συμπσια, εχανε συνθως ορθογνιο σχμα. Κατ τον 4ο αι. π.Χ. ιδιατερα διαδεδομνα τανε τα στρογγυλ τραπζια, συχν με ζωμορφα πδια. Κομμτια πεπλατυσμνου ψωμιο μποροσαν να χρησιμοποιηθον ως πιτα, ωστσο τα πλινα δοχεα ταν και τα πιο διαδεδομνα. Τα πιτα με τη προδο του χρνου κατασκευζονταν με περισστερο γοστο κι επιμλεια, με αποτλεσμα να συναντ κανες κατ τη ρωμακ περοδο πιτα απ πολτιμα μταλλα ακμη και γυαλ. Η χρση μαχαιροπρουνων δεν ταν και πολ συχν: η χρση του πιρουνιο ταν γνωστη κι ο σνηθης τρπος λψης του φαγητο ταν με τα δχτυλα. Εντοτοις μαχαρια χρησιμοποιονταν για τη κοπ του κρατος, καθς και κποια μορφ κουταλιν για σοπες και ζωμος. Κομμτια ψωμιο (ἀπομαγδαλα) μποροσαν να χρησιμεσουν για τη λψη τροφς ακμη κι ως πετστα για τα δχτυλα
     Στην ελληνικ αρχαιτητα εκτς απ το καθημεριν δεπνο υπρχε και το δειπνομενο γεμα με φλους γνωστος που ονομζονταν συμπσιο  εσταση που σμερα λγεται συνεσταση. Υπρχανε και δεπνα που οι συμμετχοντες συνεισφεραν οικονομικ, με τρφιμα, τα οποα και λγονταν συμβολς. Ο μηρος τα αποκαλε ερνους, εν γνωστς εναι οι αρχαες σχετικς φρσεις «δειπνεν απ συμβολν», «δεπνον απ σπυρδος». Το συμπσιον (λξη που σημανει «συνθροιση ανθρπων που πνουν») αποτελοσε ναν απ τους πιο αγαπημνους τρπους διασκδασης των Ελλνων. Περιελμβανε 2 στδια: το 1ο ταν αφιερωμνο στο φαγητ, που σε γενικς γραμμς τανε λιτ, εν το 2ο στη κατανλωση ποτο. Στη πραγματικτητα, οι αρχαοι πνανε κρασ και μαζ με το γεμα, εν τα διφορα ποτ συνοδεονταν απ μεζδες (τραγματα): κστανα, κουκκι, ψημνοι κκκοι στου ακμη γλυκσματα απ μλι, που εχανε στχο την απορρφηση του οινοπνεματος στε να επιμηκυνθε ο χρνος της συνθροισης. Το 2ο μρος ξεκινοσε με σπονδ, τις περισστερες φορς προς τιμ του Διονσου. Κατπιν οι παριστμενοι συζητοσαν παζανε διφορα επιτραπζια παιχνδια, πως ο κτταβος*. Συνεπς τα τομα μεναν ξαπλωμνα σε ανκλιντρα (κλναι), εν χαμηλ τραπζια φιλοξενοσαν τα φαγσιμα και τα παιχνδια. Χορετριες, ακροβτες και μουσικο συμπλρωναν τη ψυχαγωγα των παρευρισκομνων. νας «βασιλις του συμποσου» που εκλεγτανε στη τχη αναλμβανε να υποδεικνει στους δολους την αναλογα κρασιο και νερο κατ τη προετοιμασα των ποτν.
_________________ 
 * Ο κτταβος τανε παιχνδι επιδεξιτητας που παιζαν οι αρχαοι λληνες στα νυχτεριν συμπσια για διασκδαση και για να περν η ρα. Η προλευσ του τοποθετεται στη Σικελα. Σκοπς του παιχνιδιο αυτο ταν να πετχουν να στχο. Σαν βολ χρησιμοποιοσαν κρασ που το εκσφενδνιζαν με το στμα το πετοσαν με το χρι κρατντας να ρηχ πιτο. Στχος ταν η πλστιγγα, μια πιατλα που ταν προσαρμοσμνη ψηλ σε να ραβδ, πλεε σε μια λεκνη με νερ. Η πλστιγγα πρεπε να πσει κτω να βυθιστε πφτοντας να γνει "καπλο" σε να αγαλματκι που ταν στημνο απ κτω. Ανλογα με την περπτωση το χρησιμοποιοσαν κι ως μαντεο, ερμηνεοντας τη τροχι του κρασιο της πλστιγγας κατ την ελεθερη πτση. Για ανταμοιβ βαζαν την πλστιγγα, διφορα λλα δρα. Σημασα εχε χι μνο να πετχουν το στχο, αλλ και η καλαισθησα της κνησης και της τροχις του βλματος κατ το παιχνδι. Το παιχνδι ταν τσο δημοφιλς, που κποιος ονματι Αθηναος λνε τι εχε συγκεντρσει πλοσια συλλογ βραβεων.


         Αναπαρσταση σκηνς κτταβου σε αρχαο ελληνικ αγγεο.
                   Η πλστιγγα εναι προσαρμοσμνη επνω σε να μακρ ραβδ,
                                                    εν ο πακτης σκοπεει κρατντας ναν δσκο


     Σε να ποημα ο ρωτας κι ο Υμναιος παζουν κτταβο, εν ο Γανυμδης με να στεφνι στα χρια εναι διαιτητς. Ανταμοιβ εναι να αγαλματκι της βης σε ναν αργυρ δσκο. Ο Υμναιος ριξε πρτος, αλλ δεν πτυχε. Ττε ο ρως με την σειρ του σημδεψε, και πριν ρξει, κανε απ μσα του προσευχ στην μητρα του.
_________________________

     Εντελς απαγορευμνο στις γυνακες, με εξαρεση τις χορετριες και τις εταρες, το συμπσιο ταν να σημαντικτατο μσο κοινωνικοποησης στην Αρχαα Ελλδα. Μποροσε να διοργανωθε απ ιδιτη για φλους για τα μλη της οικογνεις του, πως ακριβς συμβανει και σμερα με τις προσκλσεις σε δεπνο. Μποροσε επσης ν' αφορ τη μζωξη μελν μιας θρησκευτικς ομδας μιας εταιρεας, ενς εδος κλειστο κλαμπ για αριστοκρτες. Τα πολυτελ συμπσια προφανς προορζονταν για τους πλοσιους, ωστσο στα περισστερα σπιτικ θρησκευτικς οικογενειακς γιορτς αποτελοσαν αφορμ για δεπνο, στω και μετριοπαθστερο. Το συμπσιο ως πρακτικ εισγαγε κι να πραγματικ λογοτεχνικ ρεμα: το Συμπσιον του Πλτωνα, το ομνυμο του Ξενοφντα, Τῶν ἑπτὰ σοφῶν συμπσιον του Πλουτρχου κι οι Δειπνοσοφιστα του Αθναιου αποτελον χαρακτηριστικ ργα.
     Τα συσστια τανε κοιν γεματα πο συμμετεχαν υποχρεωτικ νδρες κθε ηλικας στα πλασια κοινωνικο θρησκευτικο εθιμοτυπικο. Οι χαρακτηριστικτερες περιπτσεις εντοπζονται στη Κρτη και τη Σπρτη, αν κι ορισμνες πηγς κνουν αναφορ σε ανλογες πρακτικς και σε λλα μρη. λλες γνωστς ονομασες της πρακτικς αυτς εναι φειδτια κι ἀνδρεῖαΣυγκεκριμνα στην Αρχαα Σπρτη, η συμμετοχ στα συσστια ταν υποχρεωτικ. Ανμεσα στις υποχρεσεις των Ομοων, δηλαδ των μελν της σπαρτιατικς κοινωνας με πλρη πολιτικ δικαιματα, ταν η συνεισφορ τροφμων ( τερης αποζημωσης) για τη διατροφ που τους παρεχε το κρτος. Η αποτυχα ανταπκρισης στον καννα αυτ ταν ατιμωτικ. Αντθετα με τα συμπσια, τα συσστια χαρακτριζε η λιττητα κι η μετριοπθεια.
     Τα δημητριακ αποτελοσαν τη βση της διατροφς των αρχαων, κατ τη μινωικ, τη μυκηνακ και τη κλασσικ περοδο. Χαρακτηριστικ εναι πως η Αθνα του Περικλ, τανε ο μεγαλτερος εισαγωγας σιτηρν του αρχαου κσμου: τα φορτα που κατφθαναν απ τη Μαρη Θλασσα και τον Ελλσποντο ανρχονταν κατ μσο ρο σε 17.000 τνους ετησως. Κρια προντα ταν το σκληρ σιτρι (προς), η λυρα (ζει) και το κριθρι (κριθα). Το σιτρι μουσκευτανε προκειμνου να γνει μαλακ και κατπιν επεξεργαζταν με 2 πιθανος τρπους: 1ον ταν το λεσμ του προκειμνου να γνει χυλς, στε να γνει λαπς. 2ον ταν να μετατραπε σε αλερι (ἀλεατα) απ το οποο προκυπτε το ψωμ (ἄρτος) διφορες πττες, σκτες γεμιστς με τυρ μλι. Η μθοδος φουσκματος του ψωμιο τανε γνωστ. Κατ τη ρωμακ εποχ οι λληνες χρησιμοποησαν κποιο αλκαλικ συστατικ μαγι σα καταλτη της διαδικασας.
Τα δημητριακ κατεχαν εξχουσα θση στη διατροφ των Αρχαων Ελλνων. δη απ την ομηρικ εποχ ταν γνωστς ο τρπος καλλιργειας στου, κριθαριο κι λυρας. Η ζμη ψηντανε στο σπτι σε υπερυψωμνους φορνους απ ργιλο (ἰπνς). Μια απλοστερη μθοδος προβλεπε τοποθτηση αναμμνων κρβουνων στο δαφος και κλυψη του σκεους με καπκι σε σχμα θλου (πνιγεὐς). ταν το δαφος ταν αρκετ ζεστ, τα κρβουνα απομακρνονταν και στη θση τους τοποθετοταν η ζμη, που καλυπτταν και πλι απ το καπκι. Κατπιν τα κρβουνα αποθτονταν πνω γρω απ το καπκι για διατρηση της θερμοκρασας. Οι πτρινοι φορνοι κνανε την εμφνισ τους στη ρωμακ πια περοδο. Ο Σλων, ο Αθηναος, νομοθτης του 6ου αι. π.Χ., ρισε πως το ψωμ απ σιτρι πρεπε να καταναλνεται μνο κατ τις εορτς. Απ τη κλασσικ εποχ κι πειτα, μνο για κενους που εχανε τα οικονομικ μσα, το εν λγω ψωμ τανε διαθσιμο καθημεριν στα αρτοπωλεα.
     Το κριθρι ταν απλοστερο στη παραγωγ, μα αρκετ πιο δσχρηστο στη παραγωγ ψωμιο. Το ψωμ που προκπτει απ το κριθρι εναι θρεπτικ αλλ και βαρτερο. Συνεπς συνθως ψηντανε προτο αλεστε για να προκψει αλερι (ἄλφιτα), που χρησμευε στη παραγωγ (τις περισστερες φορς νευ ψησματος καθς οι σπροι ταν δη ψημμνοι) του βασικο πιτου της ελληνικς κουζνας, που ονομαζταν μᾶζα.
Γενικ το σιταρνιο ψωμ λεγταν ρτος, το κριθαρνιο λφιτον, το προερχμενο με ζμη που ψηντανε σε χαμηλος κλιβνους (εδος γστρας) λεγτανε ζυμτης, εν το προερχμενο χωρς ζμη που ψηντανε σ' ανθρακι λεγταν ζυμος κι ιδιατερα σποδτης. Οτιδποτε τργονταν με ψωμ (προσφγιο) λεγταν ψον. Ο ρτος το λφιτο που τργοτανε βουτηγμνο σε κρατο ονο (= ανρωτο) λεγταν ακρτισμα,  -κυρως το πρω- εξ ου και το πρωιν γεμα λγονταν ομοως ακρτισμα. Οι Ρωμαοι αποκαλοσαν τους λληνες κριθαροφγους, εν στη κωμωδα Ειρνη ο Αριστοφνης χρησιμοποιε τη φρση «ἐσθειν κριθὰς μνας», που μεταφρζεται «το να ζει κανες μνο με κριθρι» κατ τη νεοελληνικ κφραση «τη βγζω με νερ και ψωμ». Στις μρες μας επιβινουνε διφορες συνταγς για τη παρασκευ μζας. Σερβιριζταν ψημνη ωμ, με τη μορφ χυλο ζυμαρικν ακμη και πττας. Επσης μποροσε να νοστιμσει με τυρ μλι.
     Τα δημητριακ σερβρονταν συνθως με να συνοδευτικ γνωστ με τη γενικ ονομασα ὄψον. Αρχικ η ονομασα αναφερταν σε ,τι μαγειρευταν στη φωτι, και, κατ' επκταση, σε ο,τιδποτε συνδευε το ψωμ. Απ τη κλασσικ εποχ και μετ, πρκειται για ψρι και λαχανικ: λχανα, κρεμμδια (κρμμυον), γλυκομπζελα, πρσα, βολβος, μαρολια, βλτα, ραδκια κ.. Σερβρονταν ως σοπα, βραστ πολτοποιημνα (ἔτνος), καρυκευμνα με ελαιλαδο, ξδι, χρτα μια σλτσα ψαριο γνωστ με την ονομασα γρον. Αν πιστψουμε τον Αριστοφνη, ο πουρς ταν να απ τα αγαπημνα πιτα του Ηρακλ, που στις κωμωδες πντα παρουσιαζταν ως μεγλος λιχοδης. Οι πιο φτωχς οικογνειες κατανλωναν βελανδια (βλανοι). Οι ελις ταν πολ συνηθισμνο συνοδευτικ, ωμς συντηρημνες. Ειδικ οι λακς τξεις καταναλνανε πολ κι σπρια. Προτιμοσαν τους φασολους, τις φακς, τα ρεβθια, τα κουκκι (καμοι) και τους θρμους (λοπινα).
Για τους κατοκους των πλεων τα φρσκα οπωροκηπευτικ τανε πολ ακριβ κι τσι καταναλνονταν σπνια. Οι φτωχτεροι πολτες προτιμοσαν τα ξηρ λαχανικ. Το τυπικ φαγητ του μσου εργτη ταν η φακ. Μια τυπικ στρατιωτικ μερδα περιλμβανε τυρ, σκρδο και κρεμμδια. Ο Αριστοφνης συχν συνδει την κατανλωση κρεμμυδιν με τους στρατιτες, για παρδειγμα στην Ειρνη, ο χορς που πανηγυρζει για τη λξη των πολμων εκφρζει τη χαρ του που απαλλχτηκε πλον «απ το κρνος, το τυρ και τα κρεμμδια». Ο πικρς βκος θεωροταν φαγητ λιμο. Τα φροτα, φρσκα ξηρ, τργονταν ως επιδρπιο. Πρκειται κυρως για σκα, σταφδες, καρδια και φουντοκια. Τα ξερ σκα χρησμευαν επσης ως ορεκτικ, πνοντας παρλληλα κρασ. Στη περπτωση αυτ, συνοδεονταν συχν απ ψητ κστανα, στραγλια ψημνους καρπος οξις.
     Η κατανλωση ψαριν και κρεατικν σχετζεται με την οικονομικ επιφνεια του σπιτικο αλλ και τη γεωγραφικ του θση: οι αγροτικς οικογνειες μσω του κυνηγιο και της τοποθτησης μικροπαγδων εχανε πρσβαση σε πτην και λαγος, εν μποροσαν να μεγαλνουν πουλερικ και χνες στις αυλς τους. Οι ελαφρς πλουσιτεροι μποροσαν να διατηρον κοπδια με πρβατα, κατσκες και γουρονια. Στις πλεις το κρας κστιζε πρα πολ με εξαρεση το χοιριν: κατ την εποχ το Αριστοφνη, να γουρουνκι γλακτος κστιζε 3 δραχμς, ποσ που αντιστοιχε σε 3 ημερομσθια ενς δημοσου υπαλλλου. Στη κλασσικ Αθνα, οι περισστεροι τρωγαν κρας, αρνσιο κατσικσιο, μονχα στις γιορτς. Μολατατα, τσον οι πλοσιοι σο κι οι φτωχο κατανλωναν λουκνικα. Κατ τη μυκηνακ περοδο εναι γνωστ πως κατανλωναν αρνσιο, βοδιν και μοσχαρσιο κρας. Κατ τον 8ο αι. π.Χ. ο Ησοδος, περιγρφει στο ργα & Ημραι την ιδανικ αγροτικ γιορτ:

   «...εἴη πετραη τε σκιὴ καὶ Ββλινος οἶνος, μζα τ᾽ ἀμολγαη γλα τ᾽ αἰγῶν σβεννυμενων, καὶ βοὸς ὑλοφγοιο κρας μ πω τετοκυης πρωτογνων τ᾽ ἐρφων·»
   «...θα μποροσα να χω τη σκι ενς βρχου και Ββλινο κρασ, πτσα και γλα απ κατσκες που χουν στερψει και κρας δαμλιδος η οποα τρφηκε στα δση και που δεν γννησε ποτ εριφων απ πρτη γννα...»

     Το κρας αναφρεται πολ λιγτερο στα κεμενα της κλασσικς εποχς σε σγκριση με τη ποηση της αρχακς εποχς. Κατ πσα πιθαντητα αυτ δεν οφελεται σε αλλαγ των διατροφικν συνηθειν, μα μνο στους τυπους καννες που διπουνε τα 2 αυτ εδη γραμματεας. Η κατανλωση κρατος χει εξχοντα ρλο στα πλασια θρησκευτικν εθιμοτυπικν: η μερδα των θεν (λπη κι οστ) παραδδονται στις φλγες, εν η μερδα των ανθρπων (το ψαχν κρας) μοιρζεται στους παρευρισκομνους. Παρλληλα παρατηρομε την ακμ ενς εμπορικο κλδου, εκενου των ψημνων παστν κρετων, που φανονται επσης να σχετζονται με θρησκευτικς τελετς και θυσες. Χαρακτηριστικ της τεχνικς του λληνα χασπη εναι πως το σφγιο δεν διαμελιζταν ανλογα με τον τπο των μελν του, μα σε κομμτια σου βρους. Στη Κρτη τα καλλτερα απ' αυτ αποδδονταν στους φρονιμτερους πολτες στους καλτερους πολεμιστς. Σε λλες περιοχς πως στη Χαιρνεια, οι μερδες μοιρζονταν τυχαα με αποτλεσμα να εναι θμα τχης για τον καθνα το αν θα λμβανε καλ κακ κομμτι.
     Κρια τροφ των Σπαρτιατν πολεμιστν ταν νας ζωμς απ χοιριν, γνωστς με την ονομασα μλας ζωμς. Ο Πλοταρχος υποστηρζει πως «ανμεσα στα πιτα, αυτ που χαιρε της μεγαλτερης εκτμησης ταν ο μλας ζωμς, μλιστα σε ττοιο σημεο που οι ηλικιωμνοι δεν αναζητοσαν καθλου το κρας. Το φηναν για τους νετερους και δειπνοσαν μονχα με το ζωμ που τους παρεχαν». Για τους υπλοιπους λληνες πρκειται για αξιοπερεργο φαινμενο. «Φυσικ κι οι Σπαρτιτες εναι οι γενναιτεροι ανμεσα σε λους», αστειεεται νας Συβαρτης, «ο οποιοσδποτε λογικς νθρωπος θα προτιμοσε να πεθνει χλιους θαντους παρ να διγει τσο λιτ βο». Το πιτο αυτ αποτελετο απ χοιριν, αλτι, ξδι κι αμα. Συνοδευταν απ τη γνωστ μζα, σκα, τυρ και καμα φορ απ θηρματα ψρι. Ο Αιλιανς, συγγραφας του 2ου & 3ου αι. μ.Χ., υποστηρζει πως στους Λακεδαιμνιους μγειρες απαγορευταν να προετοιμζουν ο,τιδποτε λλο εκτς απ κρας.
     Η στση των Ελλνων απναντι στο ψρι ποικλλει ανλογα με την εποχ. Στο πος της Ιλιδας δεν γνεται κατανλωση ιχθων παρ μνο ψητο κρατος. Ο Πλτων το αποδδει στην αυστηρτητα των εθμων της εποχς, εντοτοις μοιζει πως το ψρι θεωρονταν φαγητ για φτωχος. Στην Οδσσεια αναφρεται πως οι σντροφοι του Οδυσσα κατφυγαν στο ψρι, αλλ μνο γιατ υπφεραν απ την πενα αφο πρασαν απ τα στεν της Σκλλας και της Χρυβδης κι τσι αναγκστηκαν να φνε ,τι υπρχε διαθσιμο. Αντιθτως, κατ τη κλασσικν εποχ, το ψρι μετατρπεται σε προν πολυτελεας, το οποο αναζητονε για το τραπζι τους οι γευσιγνστες. Μλιστα κατ την ελληνιστικ περοδο συναντομε και σχετικ βιβλιογραφα, πως να σγγραμμα του Λυγκως απ τη Σμο που πραγματεεται τη τχνη του να αγορζει κανες ψρι σε χαμηλς τιμς. λλα ειδικ συγγρμματα της αρχαας ελληνικς γραμματεας με ξοχες και λεπτομερες περιγραφς ψαριν εναι: το Περ Ιχθων του Αριστοτλη, ο Αλιευτικς του Νουμηνου, η Αλιευομνη, του Αντιφνους, ο Ιχθς του Αρχππου. Πντως λα τα προντα αλιεας δεν κοστζανε το διο. Μια στλη που ανγεται στα τλη του 3ου αι. π.Χ. και που προρχεται απ τη βοιωτικ πλη Ακραιφνα, στη λμνη της Κωπαδας, εμπεριχει τιμοκατλογο ψαριν, σως για τη προστασα των καταναλωτν απ τη κερδοσκοπα. Οικονομικτεροι λων εναι οι σκροι, εν η κοιλι του κκκινου τννου κοστζει 3 φορς περισστερο. Οι σαρδλλες, οι αντζογιες κι οι μαρδες εναι οικονομικς κι εναι φαγητ καθημεριντητας για τους αρχαους Αθηναους. Επσης στην δια κατηγορα μπορον να αναφερθον ο λευκς τνος, το λυθρνι, το σαλχι, ο ξιφας κι ο οξρρυγχος, που καταναλνεται αλατισμνος. Η λμνη Κωπαδα φημιζτανε για τα χλια της, ξακουστ σ' ολκληρη την Ελλδα, που εξαρονται και στους Αχαρνς. Ανμεσα στα ψρια του γλυκο νερο μπορον να σημειωθονε το λαβρκι, ο κυπρνος και το υποτιμημνο γατψαρο.
     Οι λληνες απολμβαναν εξ σου και τα υπλοιπα θαλασσιν. Σουπις (σηπα), χταπδια (πολπους) και καλαμρια (τευθς), μαγειρεονταν ψητ τηγανητ και σερβρονταν ως ορεκτικ, ως συνοδευτικ ακμη και στα συμπσια, αν ταν μικρο μεγθους. Τα θαλασσιν μεγαλτερου μεγθους συγκαταλγονταν στα πιτα της υψηλς μαγειρικς. Ο ποιητς ριφος κατατσσει τις σουπις, τη κοιλι του τνου και τον γγγρο στα εδσματα των θεν, απλησαστα για τους θνητος με περιορισμνα οικονομικ μσα. Οι σουπις και τα χταπδια αποτελοσανε παραδοσιακ δρα κατ τον εορτασμ των Αμφιδρομων, ταν οι γονες διναν ονματα στα παιδι τους. σον αφορ στα οστρακοειδ, οι αρχαες πηγς αναφρουνε τη κατανλωση σπειροειδν κοχυλιν, μυδιν, πννας, αυτιν της θλασσας, αχιβδων, πεταλδων και χτενιν. Ο Γαληνς εναι ο 1ος που αναφρει τη κατανλωση ψητν στρειδιν (ὄστρεον). Τλος εκτμησης χαιραν τα καβορια (καρκνος), οι αστακο (ἀστακς), οι αχινο (ἐχῖνος) κι οι καραβδες (κραϐος). Οι ψαρδες στη πλειοψηφα των περιπτσεων βγαιναν στη θλασσα μνοι και παρμεναν κοντ στην ακτ. Χρησιμοποιοσαν γκιστρα, κυρως χλκινα, τα οποα δεναν με ορμι (πετονι), φτιαγμνη απ τρχες ζων φυτικς νες. Για να βυθζεται τ' γκιστρο, του δναν μολβδινο βαρδι. Συνηθισμνο τανε το ψρεμα με δχτυα διαφρων ειδν ανλογα με το εδος των ψαριν, εφοδιασμνα με φελλος και βαρδια, αλλ και το ψρεμα με καμκι (κμαξ) τραινα. Χρησιμοποιοσαν επσης κρτους πλεγμνους απ βργες. Πιο κατλληλες ρες για ψρεμα θεωροσανε το σορουπο και το χραμα. Ψρευαν επσης τη νχτα με φως πυρσν. Το μεγαλτερο μρος της ψαρις πρπει να πωλετο στις αγορς των πλεων σε ειδικος χρους. Το ψρι εμφανζεται συχν διατηρημνο στην λμη. Πρκειται για μια διαδικασα πολ διαδεδομνη στα ψρια μικρο μεγθους, ωστσο απαντται και σε μεγαλτερα πως η παλαμδα, ο τνος, το σκουμπρ, η πεσκανδρτσα κι ο οξρρυγχος, ακμη στα καβορια και τους αχινος.
     Οι λληνες αντρεφαν ππιες, χνες, ορτκια και κτες για να εξασφαλζουν αυγ. Ορισμνοι συγγραφες κνουν ακμη αναφορ σε αυγ φασιανο κι αιγυπτιακς χνας, εντοτοις μπορομε να υποθσουμε πως επρκειτο για σπνια εδσματα. Τα αυγ καταναλνονταν ετε μελτα ετε σφιχτ ως ορεκτικ επιδρπιο. Επιπλον τσον ο κρκος σο και το ασπρδι του αυγο γνονταν, πως και στις μρες μας, συστατικ διφορων συνταγν. λλα εδσματα των αρχαων τανε γλυκ πως η «σησαμς» (ετε με τη μορφ που χει το σημεριν παστλι, ετε σε σφαιροειδ μορφ), οι «πλακοντες», η «μμιλος» (τορτα), η «μελιττοτα» (εδος γαλατπιττας) καθς και τα «αρτοκρατα» (κρεατπιττες), οι «τηγαντες» τα «τγανα» (τηγαντες λουκουμδες). Στη πση των δε, με την ευρτερη κατανλωση ταν προφανς το νερ. Η αναζτηση νερο υπαγτανε στις εργασες που πρεπε να διεκπεραισουν καθημεριν οι γυνακες. Αν κι η χρση πηγαδιο συχν ταν αναπφευκτη, πως εναι φυσικ υπρχε προτμηση σε νερ απ πηγ πντα ρουσα και αναβλζουσα. Το νερ θεωρεται θρεπτικ- κνει τα δντρα και τα φυτ να αναπτσσονται- αλλ και επιθυμητ. Ο Πνδαρος ονομζει το νερ μιας πηγς ευχριστο σαν μλι. Οι πηγς περιγρφουνε κατ καιρος το νερ ως βαρ (βαρυσταθμτερος), ξηρ (κατξηρος), ξινο (Ὀξς), να θυμζει κρασ (Οἰνδης) κ.. νας απ τους χαρακτρες του κωμικο ποιητ Αντιφνη υποστηρζει πως θα μποροσε να αναγνωρσει ανμεσα σε λο το νερ του κσμου εκενο της Αττικς απ την καλ του γεση. Τλος, ο Αθναιος αναφρει μια σειρ απ φιλοσφους που κατανλωναν παρ μνο νερ, συνθεια που συνοδεεται συνθως απ αυστηρ χορτοφαγα. λλα ποτ που καταναλνονται συχντατα ταν το γλα κατσκας και το υδρμελι. Το σκεος που χρησιμοποιοσαν για τη πση ταν ο σκφος, κατασκευασμνος απ ξλο, πηλ μταλλο. Ο Κριτας αναφρει δια μσου του ργου του Πλουτρχου να λακωνικς καταγωγς κυκλικ αγγεο, που ονομαζταν κθων. Θεωρονταν απ τους αρχαους το πιο κατλληλο για στρατιωτικ χρση, γιατ λγω του χρματος του δοχεου εμποδζονταν εκενος που πινε να αντιληφθε τις τυχν ακαθαρσες του νερο και χματα, εν παρλληλα εχε αρκετ γυριστ χελος, στε να μνουν σε αυτ οι ακαθαρσες κατ την πση. λλο διαδεδομνο σκεος ταν η κλιξ, ποτρι κυκλικο σχματος, βαθ, αλλ τελεως ανοιχτ, με βση και 2 λαβς. Επσης, ο κνθαρος, αγγεο με 2, συνθως ψηλς, κθετες λαβς και το ρυτν που ταν συχν ζωμορφο και που χρησιμοποιοταν συνθως ως κρασοπτηρο σε συμπσια.
     Κατ την αρχαιτητα υπρχανε πολλ εδη κρασιο: λευκ, κκκινο, ροζ. Υπρχουν μαρτυρες για λα τα εδη καλλιργειας, απ το καθημεριν κρασ μχρι εκλεκτς ποικιλες. Ξακουστο αμπελνες υπρχανε στη Νξο, τη Θσο, τη Λσβο και τη Χο. Δευτερεον κρασ παραγταν απ νερ και μοστο, αναμεμειγμνο με κατακθια, που διατηροσαν οι χωρικο για προσωπικ τους χρση. Ορισμνες φορς το κρασ γιντανε γλυκτερο με μλι, εν μποροσε να χρησιμοποιηθε και για φαρμακευτικος σκοπος αν ανακατευταν με θυμρι, κανλλα κι λλα βτανα. Κατ τη ρωμακ εποχ, σως και λγο νωρτερα, τανε γνωστς νας πργονος της σημερινς ρετσνας και του βερμοτ. Ο Αιλιανς επσης αναφρει ναν ονο που αναμιγνυταν με ρωμα. Επσης παρασκευαζτανε και ζεστ κρασ, εν στη Θσο να εδος γλυκο κρασιο. Το κρασ στις περισστερες περιπτσεις αραιωνταν με νερ, καθς ο κρατος δεν ενδεικνυτανε για καθημεριν χρση. Το κρασ αναμιγνυτανε σε κρατρα απ' που οι δολοι γεμζανε τα ποτρια με τη βοθεια μιας οινοχης. Το κρασ επσης εχε θση και στη γενικ ιατρικ, καθς του αποδδονταν φαρμακευτικς ιδιτητες. Ο Αιλιανς αναφρει πως το κρασ της Ηραας στην Αρκαδα μπορε να επιφρει τρλλα στους ντρες, αλλ και πως καθιστοσε τις γυνακες γνιμες. Αντιθτως να κρασ απ την Αχαα εχε τη φμη πως μποροσε να επιφρει αποβολ. Εκτς απ τις ιατρικς περιστσεις, η ελληνικ κοινωνα αποδοκμαζε τις γυνακες που πνανε κρασ. Σμφωνα με τον Αιλιαν νας νμος στη Μασσαλα απαγρευε στις γυνακες να πνουν ο,τιδποτε εκτς απ νερ. Η Σπρτη ταν η μοναδικ πλη που επιτρεπταν στις γυνακες να καταναλνουν ,τι θελαν.
     Τα κρασι που προορζονταν για τοπικ χρση διατηρονταν σε ασκι. Εκενα που επρκειτο να πουληθονε τοποθετονταν σε πθους, μεγλα αποθηκευτικ αγγεα απ πηλ. Κατπιν μεταφρονταν σε σφραγισμνους αμφορες για να πωληθον ανεξρτητα, ετε στον διο τπο, ετε σε λλο, μεταφερμενοι με πλοα. Τα επνυμα κρασι φραν ετικτες με τ' νομα του παραγωγο των αρχντων μιας πλης που εγγυντουσαν τη καταγωγ του. Εναι το 1ο παρδειγμα στην ιστορα μιας πρακτικς που επιβινει ως τις μρες μας. Ο λληνες παρασκεαζαν επσης να τρφιμο ανμεσα στο φαγητ και το ποτ που ονομαζταν κυκεν (προρχεται απ το ρμα κυκω που σημανει ανακατεω). Πρκειται για πλιγορι κριθαριο που πρσθεταν νερ και βτανα. Στην Ιλιδα περιελμβανε επσης τριμμνο κατσικσιο τυρ. Στην Οδσσεια, η μγισσα Κρκη του προσθεσε μλι κι να μαγικ φλτρο. Στον Ομηρικ μνο της Δμητρας, η θε απορρπτει το κκκινο κρασ, ωστσο δχεται κυκενα απ νερ, αλερι και βλχονα. Χρσιμος κι ως ιερ ποτ στα Ελευσνια Μυστρια, ο κυκενας εναι και λακ τροφ ιδως στην παιθρο: ο Θεφραστος στους Χαρακτρες του παρουσιζει ναν αγρτη που πιε δυνατ κυκενα προκαλντας δυσφορα στους διπλανος στην Εκκλησα του Δμου με την αναπνο του. Το ποτ αυτ εναι επσης φημισμνο για την ιδιτητ του να βοηθ στη πψη. τσι, στην Ειρνη, ο θες Ερμς το συνιστ στον πρωταγωνιστ που το παρκανε τργοντας ξηρ φροτα. Στην δια λογικ, η πτισνη ταν να αφψημα απ κριθρι που χρησμευε ως τροφ για αρρστους. Ο Ιπποκρτης το συνιστ σε ασθενες που υποφρουν απ οξεες παθσεις.
     Κατ την αρχακ και κλασσικν εποχ, η λιττητα, που επβαλλαν οι φυσικς και κλιματικς συνθκες της Ελλδας, αναγνωρζεται ως αρετ. Οι λληνες δεν αγνοονε τη καθαρ απλαυση που μπορε να προσφρει το φαγητ, εντοτοις το τελευταο φειλε να παραμνει απλ. Ο Ησοδος, ως νθρωπος της υπαθρου, θεωρε πραγματικ τσιμποσι μια μερδα κρατος ψημμνη στη σχρα, το γλα και τις γαλττες, λα αυτ στα πλασια μιας ηλιλουστης μρας. Ακμη καλτερο γεμα θεωρεται το δωρεν γεμα: «ξεφντωμα χωρς πληρωμ εναι κτι που δεν πρπει να αφνει κανες να πει χαμνο», σημεινει ο φιλσοφος ΧρσιπποςΗ επιδωξη της γαστρονομικς υπερβολς θεωρετο, αντθετα, απαρδεκτη, το δχως λλο σημδι ανατολτικης μαλθακτητας: οι Πρσες τανε πρτυπο παρακμς εξαιτας της αγπης τους για τη πολυτλεια, που εκδηλνεται φυσικ και στο τραπζι. Οι αρχαοι συγγραφες αρσκονταν στο να περιγρφουνε το γεμα του Μεγλου Βασιλως των Αχαιμενιδν: ο Ηρδοτος, ο Κλαρχος ο Σολες, ο Στρβων κι ακμη περισστερο ο Κτησας συμφωνον στις περιγραφς τους.
Απ την λλη πλευρ, οι λληνες τνιζαν με περηφνεια την αυστηρτητα των διατροφικν τους συνηθειν. Ο Πλοταρχος αφηγεται πως νας απ τους βασιλες του Πντου, περεργος να δοκιμσει τον περφημο μλανα ζωμ των Λακεδαιμονων, αγρασε ναν μγειρα απ τη Λακωνα. Δοκιμζοντς το διαπστωσε πως ταν πολ νοστο για τα γοστα του. Ο μγειρς του, ωστσο, απεφνθη: «Ω βασιλι, για να εκτιμσει κποιος αυτ το ζωμ, πρπει αρχικ να κολυμπσει στον ποταμ Ευρτα». Σμφωνα με τον Πολαινο, ο Αλξανδρος ο Μγας, ανακαλπτοντας την αθουσα που δνονταν τα γεματα της περσικς αυλς, ειρωνετηκε το γοστο τους στο φαγητ και σε αυτ απδωσε την ττα τους. Ο Παυσανας απ τη Σπρτη, μαθανοντας τις διατροφικς συνθειες του Πρση Μαρδνιου, ειρωνετηκε τους Πρσες που επιθυμοσαν να κατακτσουνε τους λληνες τη στιγμ που ζοσανε τσο απλ. Αποτλεσμα αυτς της λατρεας για την αυστηρτητα, ταν η κουζνα να παραμνει για αινιες βασλειο των γυναικν, ετε ελεθερων ετε δολων. Μολατατα, στη κλασσικ περοδο κνουνε την εμφνισ τους στην αρχαα γραμματεα ειδικο στη μαγειρικ. Τσο ο Αιλιανς, σο κι ο Αθναιος αναφρουνε τους 1000 μγειρες που συνοδεανε τον Σμινδυρδη απ τη Σβαρη στο ταξδι του στην Αθνα κατ την εποχ του Κλεισθνη, αν και με αποδοκιμασα. Ο Πλτων στο Γοργα αναφρει το Θεαρωνα τον αρτοποι, τον Μθαικο που συνγραψε πραγματεα για τη μαγειρικ των Σικελν και τον Σραμβο που πωλοσε κρασι. 3 εξχοντες γνστες των γλυκισμτων, της κουζνας κα του ονου. Και διφοροι λλοι μγειρες συνγραψαν ργα σχετικ με την τχνη τους.
     Με το πρασμα του χρνου, οι λληνες λο και πιο πολ εξελσσονται σε καλοφαγδες. Ο Αιλιανς σημεινει: «στη Ρδο, εκενος που προσχει ιδιατερα τα ψρια και τα εκτιμ κι εκενος που ξεπερν τους πντες σε γευσιγνωσα εγκωμιζεται, θα λγαμε, απ τους συμπολτες του ως ευγενικ πνεμα». Στην ελληνιστικ και κατπιν στη ρωμακ περοδο, οι λληνες -τουλχιστον οι εποροι- χνουνε σιγ-σιγ την εμμον στη λιττητα. Οι συνδαιτημνες του συμποσου το οποο αφηγεται ο Αθναιος κατ το 2ο-3ο αι. μ.Χ. αφιερνουν μεγλο μρος της συζτησς τους σε απψεις για το κρασ και τη γαστρονομα. Αναφρονται στις ιδιτητες κποιων ποικιλιν κρασιο, λαχανικν και κρετων, καθς και σε ξακουστ πιτα (γεμιστ καλαμρι, κοιλι κκκινου τνου, καραβδες, μαρολια ποτισμνα με ονο και μλι). Επικαλονται ακμη μεγλους μγειρες πως ο Σωτηρδης, σεφ του βασιλως Νικομδη Α' της Βιθυνας. ταν ο αφντης του Σωτηρδη βρισκτανε βαθι στην ενδοχρα πεθμησε να φει αντζογιες. Εκενος ττε προσομοασε τη γεση τους χρησιμοποιντας ραπανκια προσεκτικ τυλιγμνα στε να θυμζουν αντζογιες, λαδωμνα κι αλατισμνα, πασπαλισμνα με σπρους παπαρονας. Το κατρθωμα αυτ η Σουδα, το αποδδει λανθασμνα στο δισημο Ρωμαο γευσιγνστη Απκιο (1ος αι. π.Χ.), απδειξη πως οι λληνες δεν υπολεπονταν πλον σε τποτα απ τους Ρωμαους.
     Ο ορφισμς κι ο πυθαγορισμς, αρχαιοελληνικ θρησκευτικ ρεματα, πρτειναν να διαφοροποιημνο τρπο ζως, βασισμνο στην αγντητα και τη κθαρση -στη πραγματικτητα πρκειται για μορφ σκησης. Στο πλασιο αυτ η χορτοφαγα αποτελε κεντρικ σημεο στην ιδεολογα του ορφισμο, καθς και σε μερικς απ τις παραλλαγς του πυθαγορισμο. Ο Εμπεδοκλς τον 5ο αι. π.Χ. πλαισινει τη χορτοφαγα στη πεποθηση της μετεμψχωσης: ποιος μπορε να εγγυηθε τι να ζο που θανατνεται δεν αποτελε το καταφγιο μιας ανθρπινης ψυχς; Οφελουμε να παρατηρσουμε, ωστσο, πως αν θελε να εναι συνεπς με την δια του τη λογικ, θα πρεπε να αρνεται επσης να καταναλνει και φυτ για τον διο λγο. Η χορτοφαγα πιθανς επσης εκπορεεται απ την απχθεια προς τη θαντωση ζωντανν οργανισμν, καθς ο ορφισμς δδασκε την αποχ απ αιματοχυσες. Η διδασκαλα του Πυθαγρα τον 4ο αι. π.Χ. εναι ακμη δυσκολτερο να οριοθετηθε με ακρβεια. Οι ποιητς της Μσης Κωμωδας, πως ο λεξις ο Αριστοφν, περιγρφουνε τους πυθαγρειους ως αυστηρ χορτοφγους: μλιστα ορισμνοι περιορζονταν μνο στη κατανλωση ψωμιο και νερο. Ωστσο, λλα ρεματα περιορζονταν στην απαγρευση συγκεκριμνων φυτικν τροφν πως τα κουκκι ιερν ζων πως ο λευκς κκκορας ακμη συγκεκριμνων σημεων του σματος των ζων. Τλος, ακμη κι οι οπαδο της χορτοφαγας σε συγκεκριμνες θρησκευτικς περιστσεις κατανλωναν θυσιασμνα ζα, κατ την σκηση των θρησκευτικν τους καθηκντων.
     Η χορτοφαγα κι η ιδα της αγντητας παρμειναν στεν συνδεδεμνες κι ορισμνες φορς συνοδεονταν κι απ την αποχ απ τη σεξουαλικ πρξη. Στο Περ Σαρκοφαγας ο Πλοταρχος αναβινει την αντληψη πως η αιματοχυσα αποτελε βρβαρη πρξη και ζητ απ τον νθρωπο που καταναλνει σρκα να δικαιολογσει τη προτμησ του. Ο νεοπλατωνικς Πορφριος απ την Τρο (3ος αι.) στο ργο του De abstinentia ab esu animalium συνδει τη χορτοφαγα με τα κρητικ μυστρια και παρχει κατλογο με δισημους χορτοφγους του παρελθντος, ξεκινντας απ τον Επιμενδη. Για κενον, εναι ο ρωας Τριπτλεμος, που δχτηκε απ τη θε Δμητρα να στχυ ως δρο, κενος που εισγαγε τη χορτοφαγα. Οι 3 εντολς του ταν: Τμα τους γονες σου, Τμα τους θεος με καρπος & Δεξε οκτο στα ζα.
     Οι αρχαοι λληνες ιατρο συμφωνον για την αναγκαιτητα ιδιατερης διατροφς για τους αρρστους, εντοτοις οι απψεις τους για το ποια τρφιμα πρπει να περιλαμβνει δεν συμφωνον. Στο Περ Διατης Οξων ο Ιπποκρτης αναφρεται στις ευεργετικς ιδιτητες της πτισνης, που αφομοινεται εκολα απ τον οργανισμ και προκαλε πτση του πυρετο. Εντοτοις, λλοι τη θεωρονε βαρει, καθς εμπεριχει σπρους κριθαριο, εν λλοι την συνιστον με τη προπθεση να μη τοποθετονται οι σπροι αυτο κατ τη προετοιμασα της. Ορισμνοι ιατρο δεν επιτρπουν παρ μνο υγρς τροφς μχρι και την 7η μρα, και μετ επιτρπουνε τη πτισνη. Τλος μερδα εξ αυτν υποστηρζει πως δεν θα πρπει να καταναλνονται στερες τροφς καθ' λη τη διρκεια της ασθνειας. Οι διες μθοδοι του Ιπποκρτη εναι αντικεμενο διχογνωμας ανμεσα στους διφορους ιατρος: λλοι κατηγορονε το μεγλο ιατρ πως υποσιτζει τους ασθενες του, εν λλοι πως τους τρφει υπερβολικ. Κατ την ελληνιστικ εποχ, ο Αλεξανδρινς Ερασστρατος προσπτει στον Ιπποκρτη τι απαγρευε στους αρρστους να τρνε ο,τιδποτε παρ λγο νερ, χωρς να λαμβνουνε κανν λλο θρεπτικ στοιχεο: πρκειται πργματι για τη πρακτικ των μεθοδικν που δεν επτρεπαν στους ασθενες τη λψη τροφς κατ το πρτο 48ωρο. Αντθετα, κποιος Πετρονς συνιστ τη κατανλωση χοιρινο και τη λψη ανθευτου ονου.
     Αν θεωρσουμε τον Αιλιαν αξιπιστη πηγ, ο 1ος αθλητς που ακολοθησε ποτ ειδικ διατροφ ταν ο κκος απ τον Τραντα, που ζησε τον 5ο αι.π.Χ. Ο Πλτων επιβεβαινει πως ακολουθοσε πολ πειθαρχημνο πργραμμα, με την κφραση «γεμα του κκου» να γνεται παροιμιδης. Ωστσο, ο Μλων απ τον Κρτωνα, ολυμπιονκης της πλης, κατεχε τη φμη πως κατανλωνε 7,5 λτρα κρασιο, 9 κιλ ψωμ και κμποσο κρας καθημεριν. Πριν απ αυτν, οι αθλητς της κλασσικς εποχς ακολουθοσανε δαιτα στηριγμνη στις ξηρς τροφς (ξηροφαγα), πως για παρδειγμα στα ξηρ σκα, το τυρ και το ψωμ. Ο Πυθαγρας (ετε ο γνωστς φιλσοφος ετε κποιος προπονητς αθλητν) εναι ο 1ος που συμβουλεει τους αθλητς να καταναλνουν κρας. Ακολοθως, οι προπονητς συνιστονε προκαθορισμνη διατροφ: για να κατακτσει κποιος ναν ολυμπιακ ττλο «πρπει να ακολουθε ιδιατερη διατροφ, να μην τρει επιδρπια (…), να μην πνει παγωμνο νερ και να μην καταναλνει ποτρια κρασιο ποτε του κνει κφι». Η διατροφ αυτ πρπει να εχε σα βση το κρας, πληροφορα που επιβεβαινει ο Παυσανας. Ο Γαληνς αποδοκιμζει τους σγχρονος του αθλητς επειδ καταναλνουν ωμ κρας που ακμη στζει αμα. Θεωρε πως η συνθεια αυτ προκλε πκνωση της σαρκικς μζας εξαφανζοντας την εσωτερικ θερμτητα του σματος, οδηγντας σταδιακ τον αθλητ στο θνατο. Αντθετα, υποστηρζει πως η διατροφ πρπει να προσαρμζεται στις ιδιατερες ανγκες του κθε αθλητ και να βασζεται στις συμβουλς εξειδικευμνου ιατρο.
     Για τις τροφς και τις διατροφικς συνθειες των Αρχαων Ελλνων, αντλομε πληροφορες απ διαφορετικς πηγς, ανλογα με την εκστοτε εποχ. Ειδικ, για τις πρτες χιλιετες, σημαντικ θεωρεται η συμβολ της αρχαιολογας. τσι, απ πινακδες της Πλου και της Κνωσσο πληροφορομαστε για τη διατροφ των Μυκηναων και των Μινωιτν. Για τη Γεωμετρικ εποχ (1100-800 π.Χ.) χρησιμοποιονται τα πη του Ομρου, που κι απεικονζουνε τη πραγματικτητα. Αντθετα, ωστσο, με τις προηγομενες περιδους, για τη Κλασσικ εποχ η σπουδαιτερη πηγ εναι η αρχαα ελληνικ γραμματεα, πως οι κωμωδες του Αριστοφνη και τα ργα του Αθναιου. Σε γενικς γραμμς, πντως, πληροφορες μας παρχουν και τα αγγεα και τα αγαλματδια.

                ΤΕΛΟΣ Γ' ΜΡΟΥΣ        ΤΟ Δ' & ΤΕΛΕΥΤΑΟ ΕΔΩ!

 

 

Web Design: Granma - Web Hosting: Greek Servers